Sổ Tay Hướng Dẫn Sản Xuất Nước Sạch Hơn

-Với các quy trình sản xuất, SXSH bao gồm việc bảo tồncác nguyên liệu thô và năng lượng, loại bỏ các nguyên liệu thôđộc hại, và giảm lượng và độđộc của tất cả các phát thải cũngnhư chất

DỰ ÁN HỖ TRỢ KỸ THUẬT:

"Tăng cường năng lực thể chế cho kiểm soát

ô nhiễm nước ở Việt Nam"

SỔ TAY HƯỚNG DẪN

SẢN XUẤT NƯỚC SẠCH HƠN

55651

Hà nội, năm 2008

Quá trình công nghiệp hoá nhanh và rộng là một trongnhững yếu tố quan trọng đóng góp vào sự tăng trưởng kinh tếlớn mạnh của Việt Nam Tuy nhiên, đi kèm với nó là những vẫn

đề về môi trường Một trong những cách tiếp cận để giải quyếtvấn đề này là phương pháp tiếp cận sử lý cuối đường ống, tức là

sử lý phát thải, chất thải chỉ khi chúng đã phát sinh Về thựctiễn, điều này đồng nghĩa với việc xây dựng và vận hành các cơ

sở xử lý nước thải, các thiết bị kiểm soát ô nhiễm không khí vàcác bãi chôn lấp an toàn - đây là những công việc rất tốn kém Trên thực tế, không một quá trình sản xuất nào đạt đượchiệu xuất 100% Luôn luôn có sự tổn thất nào đó đi vào môitrường và không thể chuyển thành dạng sản phẩm hữu ích Tổnhao đó là sự lãng phí hay sự ô nhiễm luôn gắn liền với sản xuấtcông nghiệp Yếu tố này thường được nhắc đến như là một "cơhội bị mất đi trong quá trình sản xuất" Tỷ lệ phát sinh chất thảithường rất cao và thường có một thực tế là rất ít nhà sản xuấtcông nghiệp nhận ra điều này Hiện nay tiếp cận xử lý cuốiđường ống vẫn đang được áp dụng phổ biến trong các cơ sởcông nghiệp, nhưng khả năng tiếp nhận ô nhiễm của môi trườngđang gần như cạn kiệt và các đơn vị sản xuất công nghiệp dầnnhận thức được sự cần thiết phải xem xét lại các công đoạn sảnxuất của mình theo thứ tự ngược lại Điều này đã dẫn đến sựxuất hiện của khái niệm về một tiếp cận mang tính chửđộng đểgiảm chất thải tại nguồn trong quản lý chất thải Tiếp cậnchủđộng này được gọi là Sản xuất sạch hơn (SXSH)

1 Khái niệm về SXSH

SXSH được định nghĩa là sự áp dụng liên tục chiến lượcmôi trường tổng hợp mang tính phòng ngừa trong các quy trình,sản phẩm, và dịch vụ nhằm nâng cao hiệu suất và giảm thiểu rủi

ro cho con người và môi trường

-Với các quy trình sản xuất, SXSH bao gồm việc bảo tồncác nguyên liệu thô và năng lượng, loại bỏ các nguyên liệu thôđộc hại, và giảm lượng và độđộc của tất cả các phát thải cũngnhư chất thải;

-Với các sản phẩm, SXSH bao gồm việc giảm thiểu các tácđộng tiêu cực trong vòng đời sản phẩm, từ khi khai thác nguyênliệu thô cho tới khi thải bỏ cuối cùng; và

-Với các dịch vụ, SXSH là sự tích hợp các mối quan tâm vềmôi trường trong quá trình thiết kế và cung ứng dịch vụ

Sự khác biệt căn bản giữa EOP hay còn gọi là kiểm soát ônhiễm và SXSH là thời điểm Kiểm soát ô nhiễm là phươngpháp tiếp cận sau khi vấn đềđã phát sinh, "Phản ứng và sử lý";trong khi đó, SXSH lại mang tính chủđộng, theo "triết lý dựđoán

và phòng ngừa" Phòng ngừa, nhưđược thừa nhận rộng rãi, luônluôn tốt hơn sử lý, như câu nói "phòng bệnh hơn chữa bệnh".Khi giảm thiểu chất thải và ô nhiễm thông qua SXSH thì đồngthời cũng giảm tiêu thụ nguyên liệu và năng lượng SXSH luônhướng tới hiệu suất sử dụng đầu vào gần với 100% trong giớihạn về khả thi kinh tế Một điểm quan trọng cần nhấn mạnhrằng, SXSH không chỉđơn thuần là thay đổi thiết bị: SXSH đềcập tới thay đổi thái độ quan điểm, áp dụng các bí quyết và cảitiến quy trình sản xuất cũng như cải tiến sản phẩm Các kháiniệm khác tương tự là:

-Giảm thiểu chất thải;

- Phòng ngừa ô nhiễm; và

- Năng suất xanh

Những khái niệm này về căn bản là tương tự như SXSH,với ý tưởng nền tảng là làm cho công ty trở nên hiệu quả hơn và

ít ô nghiễm hơn

2 Thế nào là giải pháp SXSH

Vậy trong thực tế các giải pháp nào là giải pháp SXSH?Cần có các thay đổi nào để biến một quá trình sản xuất trở nênsạch hơn và hiệu quả hơn?

Nhưđã nói ở trên, các thay đổi không chỉđơn thuần là thiết

bị, mà còn là các thay đổi trong vận hành và quản lý một doanhnghiệp Các thay đổi được gọi là "Giải pháp SXSH" có thểđượcchia thành các nhóm sau:

- Giảm chất thải tại nguồn;

- Tuần hoàn; và

- Cải tiến sản phẩm

2.1 Giảm chất thải tại nguồn

Về cơ bản, ý tưởng của SXSH là tìm tận gốc ô nhiễm

- Quản lý tốt nội vi là một loại giải pháp đơn giản nhất củaSXSH Quản lý nội vi không đòi hỏi chi phí đầu tư và có thểthực hiện ngay sau khi xác định được các giải pháp Các ví dụcủa quản lý nội vi có thể là khắc phục các điểm rò rỉ, đóng vantrước hay tắt thiết bị khi không sử dụng đến tránh tổn thất

- Mặc dù quản lý nội vi là đơn giản nhưng vẫn cần có sựquan tâm của ban lãnh đạo cũng như việc đào tạo nhân viên

- Kiểm soát quá trình tốt hơn để đảm bảo các điều kiệnsản xuất được tối ưu hoá về mặt tiêu thụ nguyên liệu, sản xuất

và phát sinh chất thải

- Các thông số của quá trình sản xuất như nhiệt độ, thờigian, áp suất, pH, tốc độ, cần được giám sát và duy trì cànggần với điều kiện tối ưu càng tốt

- Cũng như với quản lý nội vi, việc kiểm soát quá trìnhtốt hơn đòi hỏi quan tâm của ban lãnh đạo cũng như việc giám

sát ngày một hoàn chỉnh hơn

- Thay đổi nguyên liệu là việc thay thế nguyên liệu đang sửdụng bằng các nguyên liệu khác thân thiện với môi trường hơn

- Thay đổi nguyên liệu có thể là việc mua nguyên liệu cóchất lượng tốt hơn để đạt được hiệu suất sử dụng cao hơn.Thông thường lượng nguyên liệu sử dụng, chất lượng củanguyên liệu và sản phẩm có mối quan hệ trực tiếp với nhau

- Cải tiến thiết bị là việc thay đổi thiết bị đã có để nguyênliệu tổn thất ít hơn Việc cải tiến thiết bị có thể là điều chỉnh tốc

độ máy, là tối ưu kích thước kho chứa, là việc bảo ôn bề mặtnóng/lạnh, hoặc thiết kế cải thiện các bộ phận cần thiết trongthiết bị

- Công nghệ sản xuất mới là việc lắp đặt các thiết bị hiệnđại và có hiệu quả hơn, ví dụ như lắp đặt nồi hơi hiệu suất caohơn hay lắp đặt máy nhuộm Jet sử dụng dung tỷ thấp hơn Giảipháp này yêu cầu chi phí đầu tư cao hơn các giải pháp sản xuấtsạch khác, do đó cần phải được nghiên cứu cẩn thận Các giảipháp này có thể cho tiềm năng tiết kiệm và cải thiện chất lượngcao hơn so với các giải pháp đã nêu

2.2 Tuần hoàn:

Giải pháp tuần hoàn được xem xét đối với các loại dòng thảikhông thể tránh được Chúng được quay lại khu vực sản xuấthoặc bán ra như một loại sản phẩm phụ

- Tận thu và tái sử dụng tại chỗ là việc thu thập "chất thải"

và sửdụng lại cho quá trình sản xuất Một ví dụđơn giản của giảipháp này là sử dụng lại nước giặt từ một quá trình cho một quátrình giặt khác

- Tạo ra các sản phẩm phụ hữu ích là việc thu thập (và xử lý)các dòng thải để có thể trở thành một sản phẩm mới để bán rathịtrường Lượng men bia dư thừa có thểđược chế biến thành thức

ăn cho lợn, cho cá hay làm các chất độn thực phẩm là một ví dụ

2.3 Thay đổi sản phẩm

Cải thiện chất lượng sản phẩm để làm giảm ô nhiễm cũngmột ý tưởng cơ bản của SXSH Thay đổi sản phẩm là việc xemxét lại sản phẩm và các yêu cầu đối với sản phẩm đó

Nếu có thể thay một cái nắp dậy kim loại đã được sơn bằngmột cái nắp đậy bằng nhựa cho một số sản phẩm nhất định thì đãtránh được các vấn đề về môi trường cũng như các chi phí đểsơn hoàn thiện nắp dậy đó Cải thiện thiết kế sản phẩm cóthểđem lại tiết kiệm về tiêu thụ nguyên liệu và lượnghoá chấtđộc hại sử dụng Các thay đổi vềbao bì có thể là quan trọng Vấn

đề cơ bản là giảm thiểu bao bì sử dụng, đồng thời bảo vệđượcsản phẩm Một ví dụ trong nhóm giải pháp này là sử dụng bìacactông cũ thay cho các loại xốp để bảo vệcác vật dễ vỡ

3 Lợi ích của SXSH

SXSH có ý nghĩa đối với tất cả các doanh nghiệp, không kểqui mô bé hay lớn, cũng không kể là định mức tiêu thụ nguyênliệu, năng lượng, nước nhiều hay ít Hiện nay, hầu hết các doanhnghiệp đều có tiềm năng giảm lượng tài nguyên tiêu thụ từ 10-15% mà không cần đầu tư lớn!

- Sử dụng nguyên liệu và năng lượng ít hơn

Lợi ích dễ thuyết phục nhất trong SXSH là khả năng giảmlượng nguyên liệu và tài nguyên tiêu thụ Việc tiết kiệm nănglượngvà nguyên liệu làm giảm giá thành chi phí trực tiếp, và do

đó lại sẽ giúp doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh cao hơn Vớiviệc giá thành của nguyên liệu, năng lượngvà nước ngày mộttăng, không có doanh nghiệp nào có khả năng chấp nhận việc

mất các tài nguyên này dưới dạng tổn thất

- Các cơ hội thị trường mới được cải thiện

Nhận thức của người tiêu dùng ngày một tăng về các vấn đềmôi trường tạo nên nhu cầu về các sản phẩm xanh trên thịtrường quốc tế Điều này dẫn đến việc có thể mở ra một cơ hộithị trường mới và sản xuất ra sản phẩm có chất lượng cao hơnvới giá thành cạnh tranh hơn nếu tập trung nỗ lực vào SXSH

- Tiếp cận các nguồn tài chính tốt hơn

Các dự thảo dự án đầu tư cho sản xuất sạch bao gồm cácthông tin về tính khả thi kỹ thuật, kinh tế cũng như môitrường Đây là cơ sởvững chắc cho việc tiếp nhận các hỗ trợtài chính của ngân hàng hoặc các quỹ môi trường Trên thịtrường quốc tế, các cơ quan tài chính đã nhận thức rõ các vấn

đề về bảo vệ môi trường và xem xét các đề nghị vay vốn từgóc độ môi trường

- ISO 14000

SXSH sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn nhiều để thực hiện hệthống quản lý môi trường như ISO14000 vì rất nhiều các côngviệc ban đầu đã được tiến hành thông qua đánh giá SXSH.Chứng chỉ ISO14000 mở ra một thị truờng và đem lại khả năngtiếp cận thịtrường xuất khẩu tốt hơn

- Môi trường làm việc tốt hơn

Bên cạnh việc cải thiện hiện trạng kinh tế và môi trường,SXSH còn có thể cải thiện các điều kiện an toàn và sức khoẻnghề nghiệp cho nhân viên Các điều kiện làm việc thuận lợi cóthể làm tăng sựtự tin cũng như thúc đẩy các quan tâm trong việckiểm soát chất thải của nhân viên Các hành động như vậy sẽgiúp cho các doanh nghiệp thu được các lợi nhuận từ góc độ

cạnh tranh

- Tuân thủ môi trường tốt hơn

Để đạt được các tiêu chuẩn về dòng thải (khí, lỏng, rắn)thường yêu cầu phải lắp đặt các hệ thống kiểm soát môi trườngphức tạp và đắt tiền như các nhà máy xử lý nước thải Thôngthường, SXSH giúp cho việc xử lý trở nên dễ dàng và rẻ tiềnhơn do giảm được lưu lượng, tải lượngvà thậm chí cảđộc tínhcủa dòng thải

4 Đánh giá SXSH:

Để có thể xác định các cơ hội về SXSH, cần phải tiến hànhđánh giá SXSH Việc đánh giá SXSH tập trung vào:

- Các chất thải và phát thải được phát sinh ở đâu;

- Các chất thải và phát thải được phát sinh do nguyên nhân nào; và

- Làm thế nào để giảm thiểu các chất thải và phát thải

Đánh giá SXSH là một tiếp cận có hệ thống để kiểm tra quátrình sản xuất hiện tại và xác định các cơ hội cải thiện quá trình

đó hoặc sản phẩm

Cam kết của lãnh đạo

Một đánh giá SXSH thành công yêu cầu sự cam kết mạnh

mẽ từ phía ban lãnh đạo Cam kết này cần sự tham gia và giámsát trực tiếp Sự nghiêm túc được thể hiện qua hành động, khôngchỉ dừng lại ở lời nói

Sự tham gia của công nhân vận hành

Những người giám sát và vận hành cần được tham gia tíchcực ngay từđầu đánh giá SXSH Công nhân là những người đónggóp nhiều vào việc xác định và thực hiện các biện pháp SXSH

Tiếp cận có hệ thống

Để sản xuất sạch trở nên bền vững và có hiệu quả, cần thiếtphải tuân thủ và áp dụng một tiếp cận có hệ thống Khi bắt đầubằng các nhiệm vụ riêng lẻ, công việc có thể sẽ khá hấp dẫn vàthey các lợi ích ngắn hạn dần dần xuất hiện Mặc dù vậy, cảmgiác này có thể sẽ giảm đi rất nhanh nếu không nhận ra được cáclợi ích lâu dài Chính vì vậy mà cần có thêm một khoảng thờigian cũng như nỗ lực để đảm bảo tuân thủ thực hiện theo tiếpcận này một cách có hệ thống và có tổ chức

Phương pháp luận đánh giá SXSH gồm 6 bước và 18nhiệm vụ

4.1 Sáu bước đánh giá SXSH

- Khởi động

- Phân tích các bước công nghệ

- Đề xuất ra các cơ hội SXSH

Nhiệm vụ 1: Thành lập nhóm SXSH,

Ban lãnh đạo cần chỉđịnh một đội thực hiện đánh giá SXSH.Khi thực hiện việc này, ban lãnh đạo cần nhớ rằng các thànhviên trong nhóm cần có một số quyền hạn, kỹ năng và thời giancần thiết để thực hiện đánh giá SXSH

Nhóm thực hiện nên bao gồm đại diện của các thành phần:

Nhiệm vụ 2: Liệt kê các bước công nghệ và xác định định mức,

Về cơ bản, nhóm SXSH nên có một tổng quan về toàn bộhoạt động sản xuất của doanh nghiệp thông qua việc liệt kê tất

cả các quá trình sản xuất, đầu vào và đầu ra

Cần có một sơ đồ dây chuyền sản xuất chi tiết và cụ thể(hoặc sơ đồ của các động tác) để có thể có một khái quát và hiểubiết đúng về quá trình sản xuất

Cần chú ý đặc biệt tới các hoạt động theo chu kỳ, ví dụ nhưlàm sạch hoặc tái sinh vì quá trình này thường gây nhiều lãngphí Đầu vào và đầu ra của sơ đồ cần được ghi tên phù hợp đểlàm tài liệu đối chứng sau này

Nhiệm vụ 3: Xác định và lựa chọn công đoạn gây lãng phí,

Dựa trên sơ đồ và thông qua việc khảo sát hiện trạng, nhómđánh giá SXSH cần xác định được các công đoạn gây lãng phí.Cùng với các thông tin hiện có về lượng nguyên liệu và tàinguyên tiêu thụ, công việc này là cơ sở cho việc quyết địnhphạm vi đánh giá SXSH

Phạm vi đánh giá cần được chọn sao cho thể hiện tính hấpdẫn về kinh tế khi giải pháp SXSH được xác định Như vậy, cáccông đoạn gây ra tổn thất nguyên liệu/sản phẩm lớn hoặc nhữngcông đoạn có tỷ lệ xửlý lại cao cần được ưu tiên đưa vào trongphạm vi đánh giá

Bước 2 - Phân tích các bước công nghệ

Nhiệm vụ 4: Xây dựng sơ đồ công nghệ cho phần trọng tâm kiểm toán

Trong bước này, các cân bằng vật liệu và năng lượngcầnđược thực hiện nhằm định lượngcác chất thải được phát sinh, chiphí và các nguyên nhân của dòng thải

Các cân bằng sẽ còn là cơ sở cho biết lượng tài nguyên tiêuthụ và các chất thải phát sinh trước khi thực hiện SXSH

Với (những) phạm vi được chọn để thực hiện đánh giáSXSH, (các) sơ đồ công nghệ cần phải được cụ thể hoá hơn đểđảm bảo mô tả đủ tất cả các công đoạn/các động tác và có đầy

đủ các đầu vào và đầu ra trong sơ đồ

Tiếp theo, cần phải thu thập các thông tin để làm cân bằng

Có thể sẽ có rất nhiều việc phải làm và đo đạc Các đồng hồ đểxác định lượng nước và điện tiêu thụ có thể sẽ rất hữu ích vàcần thiết

Định lượng đầu vào và đầu ra là cách duy nhất để xác địnhcác tổn thất mà bình thường không được nhận dạng

Nhiệm vụ 5: Cân bằng vật liệu, năng lượng

Làm cân bằng năng lượng thậm chí còn phức tạp hơn cânbằng vật liệu Thay vì việc lập cân bằng thực, việc điều tra đểghi lại lượng vào và mất mát cũng có thể là rất có ích

Đối với hệ thống cấp hơi, bạn cần đo được lượngnhiên liệu

sử dụng, tổn thất của nồi hơi và ước tính các tổn thất nhiệt do bềmặt bảo ôn kém, rò rỉ hơi và thải nước ngưng

Nhiệm vụ 6: Xác định chi phí cho dòng thải

Việc xác định chi phí dòng thải sẽ cho một bức tranh vềlượng tiền mất mát đối với mỗi dòng thải Bên cạnh đó, kết quảnày còn tạo nên sự cam kết, chỉ ra tiềm năng tiết kiệm và đầu

tư cần lớn bao nhiêu đểcó thể giảm thiểu hoặc loại bỏ đượcdòng thải

Nhiệm vụ 7: Phân tích nguyên nhân

Với mỗi một dòng thải cần tiến hành phân tích nguyên nhân

để tìm ra các nguyên nhân tiềm ẩn của dòng thải

Việc phân tích nguyên nhân với lý do "thiết bị cũ" hay "chấtlượng thấp" là không

nguyên nhân càng chi

tiết thi việc đề xuất ra

Bước 3 - Đề xuất ra các cơ hội SXSH

Nhiệm vụ 8: Đề xuất các cơ hội SXSH

Dựa trên kết quả đã làm ở các bước trước, bước này sẽ pháttriển, liệt kê và mô tả các giải pháp SXSH có thể làm được

Với mỗi một nguyên nhân được xác định sẽ có một, nhiềuhoặc thậm chí không có giải pháp SXSH nào tương ứng Để xácđịnh các nguyên nhân cần phải có kiến thức và tính sáng tạo Thảo luận và "động não" trong tranh luận có thể hỗ trợ việcphát triển các giải pháp Phân tích nguyên nhân tốt sẽ tạo điềukiện thuận lợi hơn nhiều trong đề xuất cơ hội Nên xem xét việcmời các chuyên gia từ các nhà cung cấp tham dự việc đề xuất cơhội SXSH

Nhiệm vụ 9: Sàng lọc các cơ hội khả thi nhất

Danh mục các cơ hội SXSH cần được xem xét để xác định:

- Các cơ hội có thể thực hiện được ngay;

- Các cơ hội cần được nghiên cứu tiếp; và

- Các cơ hội bị loại bỏ vì không mang tính thực tế hoậckhả thi

Các cơ hội có thể thực hiện được ngay cần được làm ngay.Hãy lưu giữ danh mục các cơ hội này để ghi lại hiệu quả củacông việc SXSH Các cơ hội cần được nghiên cứu tiếp nên đượcđánh giá ở bước tiếp theo