Thực Trạng Đặc Điểm Học Sinh Có Khó Khăn Về Viết Và Hỗ Trợ Trong Dạy Học Viết Cho Học Sinh Có Khó Khăn Về Viết Ở Tiểu Học

Các nội dung tìm hiểu đặc điểm HS có KKVV cụ thể như sau: 1 Sàng lọc HS có KKVV: Các thông tin tổng hợp về biểu hiện khó khăn đặc thù trong kĩ năng viết và việc học tập trong nhà trường,

59

Chương 2

THỰC TRẠNG ĐẶC ĐIỂM HỌC SINH CÓ KHÓ KHĂN VỀ VIẾT VÀ

HỖ TRỢ TRONG DẠY HỌC VIẾT CHO HỌC SINH CÓ KHÓ KHĂN VỀ

VIẾT Ở TIỂU HỌC

2.1 Giới thiệu chung về quá trình nghiên cứu thực trạng

2.1.1 Mục đích nghiên cứu

Tiến hành nghiên cứu đánh giá thực trạng đặc điểm của HS có KKVV

và thực trạng hỗ trợ trong dạy học viết cho HS có KKVV làm cơ sở thực tiễn cho việc xây dựng các biện pháp hỗ trợ HS, tiến hành thực nghiệm nhằm

kiểm nghiệm tính khoa học, tính khả thi của các biện pháp đã đề xuất

2.1.2 Nội dung nghiên cứu thực trạng

2.1.2.1 Nội dung khảo sát thực trạng đặc điểm học sinh có khó khăn về viết

ở tiểu học

Như trình bày ở chương 1, các đặc điểm của HS có KKVV được làm sáng tỏ trên cơ sở các kết quả đánh giá nhận biết HS có KKVV Nói cách khác, các nội dung tìm hiểu đặc điểm HS có KKVV tương ứng với các nội dung đánh giá nhận biết HS có KKVV Nhờ vậy, các đặc điểm của HS có KKVV đảm bảo giá trị xác thực của đối tượng nghiên cứu

Chúng tôi sử dụng quan điểm của Quy trình thay thế dựa vào nghiên cứu để xác định KKVV với tiêu chuẩn xác định HS là các tiêu chuẩn trong định nghĩa HS có KKVV được trình bày ở phần 1.2.1.4 Các nội dung tìm hiểu đặc điểm HS có KKVV cụ thể như sau:

(1) Sàng lọc HS có KKVV: Các thông tin tổng hợp về biểu hiện khó khăn đặc thù trong kĩ năng viết và việc học tập trong nhà trường, kết quả hỗ

trợ GV đã thực hiện, các thông tin về yếu tố bệnh tật, ngoại cảnh, môi trường

(2) Xác định các đặc điểm của HS có KKVV: bao gồm:

60

- Các thông tin về phát triển, hành vi (tăng động giảm chú ý, rối loạn phổ

tự kỉ, hành vi thích ứng) của HS, loại trừ ảnh hưởng của những vấn đề về phát triển, rối loạn hành vi tới những biểu hiện KKVV

- Đặc điểm, mức độ khó khăn trong kĩ năng viết (hình thức nhìn viết)

của HS so với chuẩn phát triển kĩ năng viết của độ tuổi, giới tính: mức độ, đặc điểm chậm phát triển kĩ năng viết

- Đặc điểm trí tuệ, đặc điểm NLNT: mức độ và đặc điểm NLNT (điểm

mạnh, điểm yếu), mối liên hệ với các đặc điểm KKVV của HS

- Tổng hợp tất các kết quả nghiên cứu trong phần (1) và (2) để khẳng định KKVV theo các tiêu chuẩn trong định nghĩa HS có KKVV trong mục 1.2.1.4 ở chương 1, đồng thời xác định các đặc điểm của HS có KKVV

2.1.2.2 Nội dung khảo sát thực trạng hỗ trợ trong dạy học viết cho học sinh

có khó khăn về viết ở tiểu học

Các nội dung khảo sát bao gồm:

(1) Thực trạng nhận thức, thái độ của GV về việc hỗ trợ trong dạy học viết cho HS có KKVV: thái độ quan tâm đến việc hỗ trợ HS, đánh giá sự cần thiết phải hỗ trợ, thái độ sẵn sàng tiếp nhận HS có KKVV

(2) Thực trạng hiểu biết của GV về KKVV và hỗ trợ trong dạy học viết cho

HS có KKVV: hiểu biết về khái niệm KKVV, đối tượng HS có KKVV, nguyên nhân gây KKVV; mức độ hiểu biết về hỗ trợ trong dạy học viết cho HS KKVV

(3) Thực trạng hỗ trợ HS có KKVV: môi trường hỗ trợ, các biện pháp hỗ trợ, hình thức hỗ trợ, phối hợp các lực lượng giáo dục trong hỗ trợ HS có KKVV, biện pháp đánh giá trong hỗ trợ HS có KKVV

(4) Khó khăn trong việc hỗ trợ HS có KKVV

(5) Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hỗ trợ HS có KKVV

(6) Thực trạng bồi dưỡng, phát triển chuyên môn về hỗ trợ trong dạy học viết cho HS KKVV và đề xuất

61

2.1.3 Công cụ và mẫu khách thể khảo sát thực trạng

2.1.3.1 Công cụ và mẫu khách thể khảo sát đặc điểm học sinh có khó khăn

về viết ở tiểu học

Chúng tôi đã xây dựng và sử dụng các công cụ khảo sát với các tính chất, yêu cầu riêng

a) Đánh giá phát triển kĩ năng viết của học sinh tiểu học

Như đã biết, đặc điểm, mức độ khó khăn trong kĩ năng viết của HS có KKVV cần được xác định trên cơ sở so sánh với chuẩn phát triển kĩ năng viết của độ tuổi, giới tính, do đó công cụ đánh giá nội dung này cần phải là một công cụ được tiêu chuẩn hóa trong đánh giá sự phát triển kĩ năng viết của HS tiểu học nói chung

Chúng tôi tiến hành xây dựng Công cụ đánh giá phát triển kĩ năng viết (hình thức nhìn viết) của HS tiểu học như sau: Xây dựng các bài chép

mẫu; Tổ chức cho HS tiểu học từ lớp 1 đến lớp 5 thực hiện chép bài mẫu trong điều kiện tiêu chuẩn; Phân tích, tổng hợp các kết quả về độ chính xác của chữ viết, tốc độ viết trong bài; Kiểm định độ tin cậy của cơ sở dữ liệu để chứng minh tính tiêu chuẩn hóa của các bài mẫu và cơ sở dữ liệu; Xác định chuẩn phát triển kĩ năng viết của HS tiểu học dưới hình thức nhìn viết và tiêu chuẩn về các mức độ khó khăn trong kĩ năng viết

- Xây dựng công cụ đánh giá phát triển kĩ năng viết của học sinh tiểu học

+ Xây dựng bài chép mẫu: Chúng tôi lựa chọn cho mỗi khối lớp một bài văn xuôi làm ngữ liệu mẫu Sau khi so sánh nội dung chương trình hiện hành (chương trình 175 tuần) và chương trình trước đó (chương trình 165 tuần), chúng tôi lựa chọn các bài viết trong chương trình 165 tuần cùng chủ đề với chương trình mới, có các yếu tố ngữ pháp, từ vựng tương đồng với chương trình mới nhưng ngữ liệu khác nhằm hạn chế ảnh hưởng của yếu tố ghi nhớ,

sự quen thuộc với ngữ liệu nhưng vẫn đảm bảo sự phù hợp về chủ đề, yếu tố ngữ pháp, chính tả, tập viết cho mỗi khối lớp Độ dài của bài mẫu đảm bảo tiêu chuẩn về tốc độ viết của HS ở mỗi khối lớp theo quy định của Bộ

62

GD&ĐT (2006) [12] Các bài mẫu được in vào khổ giấy A4, phông chữ và

cỡ chữ giống với phông và cỡ chữ của các bài văn trình bày trong sách giáo khoa Tiếng Việt hiện hành (xem phụ lục 3.1)

+ Chọn mẫu nghiên cứu: Mẫu nghiên cứu đã được chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên cả khối (probability cluster sampling methods) Trong tổng thể chung các HS của mỗi trường, người nghiên cứu lập danh sách các lớp theo khối, chọn các lớp một cách ngẫu nhiên để được khoảng 300 HS mỗi khối, với tỉ lệ nam nữ tương đối cân bằng, tổng số có 1551 HS từ lớp 1 đến lớp 5 tham gia nghiên cứu (bảng 2.1)

Bảng 2.1 Số lượng HS tham gia nghiên cứu xây dựng công cụ đánh giá

phát triển kĩ năng viết (hình thức nhìn viết)

Khối 1 Khối 2 Khối 3 Khối 4 Khối 5 Tổng

Tốc độ viết của HS được tính theo số lượng chữ (bao gồm con chữ, dấu thanh và dấu câu) chép được trong 1 phút Dưới quan điểm xem xét viết

là một kĩ năng, khi có hành động thể hiện ra thành kết quả là có kĩ năng, cho nên nếu HS chỉ viết được nét chữ (chưa hoàn thiện thành con chữ) hoặc viết chữ sai thì nét chữ, chữ sai đó cũng là kết quả của hành động có mục đích và được tính là 1 đơn vị thể hiện kĩ năng

Các bài viết được kiểm tra so sánh với bài mẫu, bất kỳ sự khác biệt nào so với bài mẫu (về nét chữ, con chữ, từ, dấu thanh, dấu câu, ) được tính là lỗi sai Tỉ lệ mắc lỗi được tính là tổng số lỗi sai mắc phải trong bài viết trên tổng số con chữ viết được trong thời gian 2 phút

63

- Kiểm định tính chất tiêu chuẩn hóa của bộ công cụ

Để bộ công cụ có tính chất tiêu chuẩn trong đánh giá sự phát triển kĩ năng viết của HS tiểu học, từ đó xác định đặc điểm phát triển kĩ năng viết của HS có KKVV, chúng tôi đã kiểm định và chứng minh rằng công cụ đánh giá và cơ sở dữ liệu trong nghiên cứu này là một thang đo có tính chất tiêu chuẩn hóa

Bằng phương pháp kiểm định phân phối chuẩn Độ phù hợp của mô hình (Goodness of Fit) trên phần mềm Excel, kết quả kiểm định các số liệu

về tốc độ viết theo từng khối lớp và giới tính trong mỗi khối lớp cho thấy các hệ số z (z-score) đều ở mức cho phép đây là các phân phối chuẩn với độ tin cậy 99% với các biểu đồ Histogram về tốc độ viết của HS theo các khối lớp và giới tính trong mỗi khối lớp đều gần với dạng đồ thị hình quả chuông cân nằm úp (Phụ lục 3.2) Điều này chứng tỏ các số liệu thu được ở các khối lớp và giới tính đều tuân theo luật phân phối chuẩn

Đồng thời, chúng tôi cũng sử dụng phương pháp kiểm định phân phối Poisson suy rộng cho số lỗi chữ viết Kết quả cho thấy số lỗi mà HS mắc phải là một đại lượng ngẫu nhiên có thể mô hình tốt bởi một đại lượng ngẫu nhiên có phân phối Poisson suy rộng (Phụ lục 3.3)

Các kết quả kiểm định đã cho thấy: cơ sở dữ liệu về sự phát triển kĩ năng viết của HS trong nghiên cứu này phù hợp với một phân phối chuẩn, đảm bảo độ tin cậy để chẩn đoán các mức độ phát triển kĩ năng viết dưới hình thức nhìn viết Các bài tập và phương pháp kiểm tra kĩ năng viết là công cụ tiêu chuẩn để xác định các mức độ phát triển, đặc điểm phát triển kĩ

năng viết của HS tiểu học (Công cụ đánh giá phát triển kĩ năng viết của

HS tiểu học) Sử dụng công cụ này có thể xác định được đặc điểm, mức độ

khó khăn trong kĩ năng viết của HS có KKVV theo tiêu chuẩn phát triển của mỗi độ tuổi và giới tính một cách khách quan, định lượng cụ thể

64

- Tiêu chuẩn đánh giá đặc điểm, mức độ khó khăn trong kĩ năng viết

Sau khi tính chất tiêu chuẩn hóa của cơ sở dữ liệu đã được chứng minh, chúng tôi tiến hành phân tích cơ sở dữ liệu để xây dựng tiêu chuẩn xác định mức độ khó khăn trong kĩ năng viết (hình thức nhìn viết)

Thông thường, trong một mô hình phân phối chuẩn (normal distribution model), bộ phận cắt ra từ mô hình (bộ phận cut-off) với sự chênh lệch so với trung bình 2 độ lệch chuẩn (-2SD) được xác định là bộ phận chậm phát triển Tuy nhiên, dưới các kết quả nghiên cứu của Kono et al (2011) và Uno et al (2009), tiêu chuẩn sàng lọc HS khó khăn về đọc và KKVV tại Nhật Bản có thể được tính từ giá trị kém hơn trung bình 1.5SD (chiếm khoảng 6.68%) bởi nếu tính bộ phận cut-off kém trung bình 2SD (chiếm khoảng 2.28%) tiêu chuẩn sàng lọc dường như quá chặt chẽ và số lượng HS sẽ ít hơn [136], [130]

Chúng tôi xác định bộ phận có tốc độ viết kém hơn (chậm hơn) trung bình từ 1.5 độ lệch chuẩn (-1.5SD) trở đi, tỉ lệ lỗi cao hơn trung bình 1.5 độ lệch chuẩn (-1.5SD) trở đi là bộ phận có kĩ năng viết phát triển yếu kém hơn, chậm phát triển hơn so với các bạn cùng độ tuổi và giới tính, thuộc nhóm

chậm phát triển kĩ năng viết mức độ nhẹ; những HS rơi vào bộ phận

cut-off kém hơn trung bình 2SD về tốc độ viết và/hoặc có tỉ lễ mắc lỗi cao hơn

trung bình 2SD là những HS chậm phát triển kĩ năng viết mức độ rõ rệt

Các dữ liệu cụ thể về tốc độ viết và tỉ lệ lỗi của HS tiểu học theo các mức độ chậm hơn trung bình 1.5SD, 2SD được thể hiện trong bảng 2.2, phân loại mức độ chậm phát triển kĩ năng viết của HS tiểu học được trình bày trong bảng 2.3

Nếu chỉ chậm phát triển kĩ năng viết ở một lĩnh vực (viết nhanh hoặc

viết đúng), đó là chậm phát triển kĩ năng viết dạng đơn lẻ Chậm phát triển

kĩ năng viết dạng hỗn hợp là chậm phát triển kĩ năng viết ở cả 2 lĩnh vực

Đối với dạng hỗn hợp, cần xác định mức độ chậm của các kĩ năng viết nhanh và viết đúng một cách cụ thể

65

Chậm hơn

TB 1.5SD (SM-1.5SD)/

Chậm hơn

TB 2SD (SM-2SD)

Trung bình (EM)

Nhiều hơn

TB 1.5SD (EM+1.5SD)

Nhiều hơn

TB 2SD (EM+2SD)

Bảng 2.3: Phân loại mức độ chậm phát triển kĩ năng viết (hình thức nhìn -

viết) của HS tiểu học Các mức phân loại Kĩ năng viết nhanh -

66

khối lớp và giới tính đã được xác lập một cách cụ thể trong các bảng số liệu

ở Phụ lục 3.3, tiêu chuẩn chậm phát triển trong kĩ năng viết đúng căn cứ vào

số lỗi trong 2 phút thực hiện chép bài theo điều kiện của nghiên cứu được thể hiện trong bảng 2.4

Bảng 2.4: Xác định mức độ chậm phát triển kĩ năng viết đúng (hình thức

nhìn - viết) của HS tiểu học theo số lỗi mắc phải

Khối

Số lỗi mắc phải (trong 2 phút chép bài)

Chậm phát triển kĩ năng viết

mức độ nhẹ (Tương đương tỉ lệ từ 6.68% đến

2.28% của phân phối Poisson)

Chậm phát triển kĩ năng viết

mức độ rõ rệt (Tương đương tỉ lệ nhỏ hơn 2.28% của phân phối Poisson)

Bảng 2.5 mô tả các loại lỗi mà HS KKVV có thể mắc phải, trong đó nhóm lỗi về dấu thanh là một đặc trưng của hệ chữ viết tiếng Việt

Bảng 2.5: Các nhóm lỗi chữ viết (hình thức nhìn – viết) của HS

tiểu học và loại lỗi chữ viết trong nhóm

Nhóm lỗi Các loại lỗi

Nhóm 1：Lỗi liên quan đến con chữ

1-1 Hỏng chữ (hình dạng chữ bị hỏng khiến khó đọc hoặc không đọc được） 1-2 Chữ gương

1-3 Sai nét chữ (hình dạng con chữ vẫn đảm bảo, nhưng thiếu hoặc thừa nét)

Nhóm 2：Lỗi liên quan đến chính tả (spelling)

2-1 Thêm con chữ (bao gồm cả lặp lại con chữ)

2-2 Thiếu con chữ

2-3 Sai con chữ (bao gồm cả lỗi viết sai vị trí)

Nhóm 3：Lỗi liên quan đến chữ

3-1 Sai khác chữ (viết chữ khác)

3-2 Vị trí chữ bị đảo lộn

3-3 Thiếu chữ (bao gồm cả lỗi bỏ cách một nhóm chữ, từ, đoạn, câu)

3-4 Viết thêm chữ (bao gồm cả lỗi viết lặp lại)

Nhóm 4：Lỗi liên quan đến dấu thanh

4-1 Sai dấu (viết thành dấu khác, bao gồm cả lỗi viết thêm dấu)

67

4-2 Sai vị trí dấu

4-3 Bỏ dấu

Nhóm 5：Lỗi liên quan đến dấu câu

5-1 Viết sai dấu

5-2 Bỏ dấu

5-3 Thêm dấu

Lỗi chữ viết của các HS chậm phát triển kĩ năng viết đúng thường có đặc

điểm:

- Số lượng lỗi mắc phải nhiều (đặc biệt là ở giai đoạn lớp 4, lớp 5), không

có sự thuyên giảm theo độ tuổi

- Duy trì các loại lỗi mắc phải và ngày càng xuất hiện thêm nhiều loại lỗi mới

- Duy trì mắc những lỗi về dấu thanh (lỗi đặc trưng trong tiếng Việt), lỗi liên quan đến con chữ (hỏng chữ, chữ gương) dù đã qua giai đoạn lớp 3

- Từ giai đoạn lớp 3 trở đi, có biểu biện mắc lỗi nhiều hơn và thường xuyên hơn so với thời kì học lớp 1 và 2

Căn cứ vào dạng lỗi chữ viết mắc phải để phân loại các trường hợp chậm phát triển kĩ năng viết đúng như sau:

- Chậm phát triển kĩ năng tạo chữ: có lỗi chủ yếu thuộc nhóm liên quan

đến con chữ (nhóm 1)

- Chậm phát triển kĩ năng viết chính tả: có lỗi chủ yếu thuộc nhóm liên

quan đến chính tả, dấu thanh, dấu câu (nhóm 2 và 4)

- Chậm phát triển kĩ năng viết văn bản: các trường hợp có lỗi chủ yếu

thuộc nhóm liên quan đến chữ (nhóm 5)

b) Sàng lọc học sinh có khó khăn về viết:

* Công cụ sàng lọc học sinh có khó khăn về viết:

Để GV dễ dàng nhận ra HS có KKVV và bước đầu sàng lọc được các

HS có KKVV, chúng tôi đã xây dựng Bảng hỏi các khó khăn đặc thù có liên quan đến KTHT dành cho GV để đánh giá các HS tiểu học có biểu hiện

bất thường trong học tập (Phụ lục 2.1)

68

Công cụ được xây dựng dựa trên định nghĩa về KKVV, trên cơ sở phân tích, tham khảo các bảng hỏi sàng lọc KKVV ở Hoa Kỳ, Nhật Bản, đối chiếu và sử dụng các kết quả nghiên cứu đánh giá phát triển kĩ năng viết của

HS tiểu học được trình bày ở phần trên Bảng hỏi gồm các nội dung sau:

+ Bảng A (sàng lọc bước 1): xác định các HS trong lớp có biểu hiện khó

khăn trong lĩnh vực học tập căn cứ vào việc so sánh năng lực học tập của em

đó với năng lực học tập của các HS cùng lớp

+ Bảng B: (dành cho những HS đáp ứng tiêu chí sàng lọc ở Bảng A) Bảng B có 2 phần, phần I (sàng lọc bước 2): xác định các thông tin để

loại trừ các yếu tố không phải KKVV, gồm các câu hỏi xác định các lĩnh vực khó khăn của HS, mức độ hỗ trợ của GV và sự thay đổi của HS dưới sự

hỗ trợ đó, tiểu sử khuyết tật và các khó khăn, ảnh hưởng của vấn đề tâm lí, môi trường

Các thông tin trên đây giúp loại trừ các trường hợp HS không KKVV nhưng có cùng các biểu hiện khó khăn trong kĩ năng viết (HS có kĩ năng viết đang trong thời kì đầu của sự phát triển, HS KTTT, rối loạn phối hợp vận động ), nhằm phân biệt HS KKVV với các nhóm dễ nhầm lẫn đó, giúp giảm thiểu sự nhầm lẫn, sai lệch đối tượng, đồng thời cung cấp được các thông tin ban đầu về những khó khăn đặc thù trong kĩ năng viết của HS

Phần II (sàng lọc bước 3): xác định các khó khăn đặc thù trong kĩ

năng viết của HS, gồm 5 khó khăn: (1) Chữ viết khó đọc (hình dạng to nhỏ, nghiêng thẳng thất thường), (2) Tốc độ viết rất chậm, hầu như không hoàn thành các bài tập viết, (3) Viết bỏ sót, viết lặp lại hoặc viết đảo lộn thứ tự, (4) Viết nhiều câu không rõ nghĩa, sai ngữ pháp, (5) Viết câu có nghĩa đơn điệu, viết bài văn sơ sài Các khó khăn này được đánh giá theo 4 mức độ từ không xuất hiện tới xuất hiện thường xuyên

Ngoài lĩnh vực viết, các lĩnh vực học tập khác cũng được đánh giá gồm nghe, nói, đọc, tính toán và suy luận

69

Tiêu chuẩn sàng lọc HS có KKVV gồm:

+ Phần I - Bảng B: HS không có kết quả chẩn đoán khuyết tật trí tuệ,

khiếm thính, khiếm thị, khuyết tật vận động, không có yếu tố bệnh tật, sang chấn tâm lí, không phải là HS dân tộc thiểu số vùng sâu vùng xa, hoặc chuyển từ địa phương khác đến, những khó khăn trong học tập không do điều kiện kinh tế gia đình, cũng không phải do tiếng Việt là ngôn ngữ thứ 2 Những khó khăn đặc thù của HS không cải thiện được dưới sự hỗ trợ thông thường của GV

+ Phần II - Bảng B: có tổng điểm ở lĩnh vực viết (nhưng không hạn chế

lĩnh vực khác) đạt từ 12 điểm trở lên

* Mẫu khách thể khảo sát: Bao gồm 2893 HS ở 85 lớp từ lớp 1 đến lớp 5

thuộc các trường tiểu học tại Hà Nội và Nghệ An (bảng 2.6) Đây là mẫu chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên cả khối để tăng tính đại diện của mẫu

Bảng 2.6: HS tham gia khảo sát sàng lọc HS có KKVV ở tiểu học

70

Bảng hỏi về kĩ năng thích ứng sử dụng các tiêu chí đánh giá của Sổ tay chẩn đoán các rối nhiễu tâm trí phiên bản IV (DSM-IV) (phụ lục 2.3) Bảng hỏi về hành vi tăng động giảm chú ý (phụ lục 2.4) và bảng hỏi về hành vi rối loạn phổ tự kỉ (phụ lục 2.5) đều sử dụng các tiêu chí đánh giá của Sổ tay chẩn đoán các rối nhiễu tâm trí phiên bản 5 (DSM-5) Đây là các tiêu chí đánh giá được công nhận, sử dụng rộng rãi và hiệu quả trong đánh giá các vấn đề về hành vi ở trẻ em

* Mẫu khách thể khảo sát: 36 HS có KKVV theo kết quả sàng lọc ở các

trường tiểu học tại Hà Nội

d) Đánh giá trí tuệ, năng lực nhận thức

* Công cụ đánh giá trí tuệ, năng lực nhận thức

Chúng tôi sử dụng trắc nghiệm trí tuệ khuôn hình tiếp diễn Raven đen trắng (phụ lục 2.6) để đánh giá trí tuệ chung của HS Đây là trắc nghiệm đã được sử dụng lâu nay ở Việt Nam, dễ tiến hành, nhanh chóng cho kết quả giúp xác định được vấn đề liên quan đến KTTT của HS

Để đánh giá đặc điểm NLNT của HS có KKVV, chúng tôi sử dụng Trắc nghiệm trí tuệ WISC-IV (phụ lục 2.7) Đây là thanh đo duy nhất xây dựng theo Lí thuyết đa tầng về năng lực nhận thức Cattell-Horn-Caroll được chuẩn hóa tại Việt Nam Các kết quả trắc nghiệm được phân tích theo tiêu chuẩn của WISC-IV giúp xác định các đặc điểm NLNT, xác định điểm mạnh, điểm yếu trong NLNT của HS Các kết quả trắc nghiệm WISC-IV

71

được kết hợp với các kết quả đánh giá đã tiến hành trước đó để xác nhận mối liên hệ với đặc điểm khó khăn trong kĩ năng viết của HS, xác định KKVV và đặc điểm HS có KKVV

* Mẫu khách thể khảo sát:

36 HS có KKVV theo kết quả sàng lọc ở các trường tiểu học tại Hà Nội được đánh giá bằng trắc nghiệm trí tuệ Raven

11 HS đạt điểm trắc nghiệm Raven ở mức TB trở lên, không có vấn

đề về kĩ năng hành vi thích ứng, hành vi tăng động, giảm chú ý, hành vi rối loạn phổ tự kỉ được đánh giá NLNT bằng trắc nghiệm trí tuệ WISC-IV

11 HS này gồm 10 HS nam, 1 HS nữ; phân bố theo khối lớp: Lớp 1: 4

HS, Lớp 2: 2 HS, Lớp 3: 4 HS, Lớp 4: 1 HS; phân bố độ tuổi: từ 6 tuổi 1 tháng đến 9 tuổi 9 tháng, TB độ tuổi là 7 tuổi 10 tháng, nhóm tuổi từ 6 – 7 tuổi có 6 HS, nhóm tuổi từ 8 – 9 tuổi có 5 HS

2.1.3.2 Công cụ và mẫu khách thể khảo sát thực trạng hỗ trợ trong dạy học viết cho học sinh có khó khăn về viết ở tiểu học

* Công cụ khảo sát:

Chúng tôi thiết kế và sử dụng phiếu hỏi ý kiến GV dạy các lớp có HS KKVV Phiếu hỏi gồm các câu hỏi cụ thể tập trung vào 6 nội dung chính như mô tả ở phần 2.1.2.2

Phiếu hỏi này được sử dụng trong khảo sát sơ bộ (pilot study) đối với

10 GV được lựa chọn ngẫu nhiên từ một trường tiểu học ở Hà Nội Kết quả khảo sát cho thấy: phần hiểu biết về KKVV cũng như kinh nghiệm về hỗ trợ của GV nhóm khảo sát sơ bộ có nhiều hạn chế Do đó trong phiếu khảo sát chính thức (gồm 19 câu hỏi dạng đóng và mở và một phần hỏi thông tin cá nhân của GV) không khai thác quá chi tiết, chuyên sâu về biện pháp hỗ trợ

có tính chất đặc thù liên quan đến đặc điểm năng lực nhận thức

* Mẫu khách thể khảo sát: 43 GV (trong đó có 2 GV nam, chiếm 4.65%)

đang dạy HS có KKVV ở các lớp từ 1 đến 5 tại một số trường tiểu học ở Hà Nội Đây là các GV chủ nhiệm, GV dạy bộ môn âm nhạc, mỹ thuật, ngoại

ngữ, thể dục và các GV trong Ban giám hiệu

72

Các GV chủ yếu ở độ tuổi từ 30 đến 50 (độ tuổi TB: 41.99, SD: 13.39)

Số lượng GV theo các nhóm độ tuổi: Độ tuổi 21-30: 1 GV (2.33%), độ tuổi 31-40: 21 (48.84%), độ tuổi 41-50: 17 (39.53%), độ tuổi trên 50: 4 (9.30) Trung bình số năm công tác của các GV là 19.13 năm (SD: 7.69), nhiều nhất

là 35 năm, ít nhất là 4 năm Giữa các GV có sự chênh lệch khá lớn về tuổi đời, tuổi nghề song nhìn chung đây là một đội ngũ có nhiều kinh nghiệm trong giảng dạy ở tiểu học

2.1.4 Phương pháp nghiên cứu thực trạng

- Phương pháp trắc nghiệm:

+ Xây dựng bộ công cụ sàng lọc HS có KKVV ở tiểu học từ lớp 1 đến lớp 5; Hướng dẫn GV thống nhất cách sử dụng bộ công cụ: Thông hiểu nội dung của bộ công cụ; Các phương pháp chủ yếu để thu thập thông tin; Phối hợp với phụ huynh; Ghi chép các thông tin; Thực hiện đánh giá theo tiêu chí của

bộ công cụ

+ Xây dựng, tiêu chuẩn hóa công cụ đánh giá sự phát triển kĩ năng viết (hình thức nhìn viết) của HS tiểu học và sử dụng công cụ để tìm hiểu đặc điểm, mức độ khó khăn trong kĩ năng viết của HS có KKVV so với yêu cầu phát triển chung của độ tuổi, giới tính

+ Sử dụng các thang đánh giá trí tuệ đã được chuẩn hóa gồm Trắc nghiệm trí tuệ Khuôn hình tiếp diễn Raven đen trắng, Trắc nghiệm trí tuệ WISC-IV

- Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi: Thiết kế và sử dụng phiếu hỏi ý

kiến GV ở các lớp có HS KKVV về việc hỗ trợ trong dạy học viết cho HS

- Các phương pháp bổ trợ: Phỏng vấn sâu: Gặp gỡ, trao đổi trực tiếp với

một số GV để thu thập thông tin cụ thể về thực trạng hỗ trợ HS có

KKVV Quan sát: Dự giờ các tiết dạy Tập viết, Chính tả theo hình thức

lớp để thu thập thông tin về thực trạng đặc điểm HS có KKVV và những

hỗ trợ cho HS trong quá trình dạy học viết Nghiên cứu sản phẩm giáo dục: Nghiên cứu kế hoạch dạy học viết của GV, nghiên cứu sản phẩm

hoạt động viết của HS có KKVV và những HS khác

73

- Phương pháp xử lí số liệu: Các kết quả được tính toán và xử lí bằng toán

thống kê, từ các kết quả định lượng, rút ra các nhận xét, kết luận định tính

2.2 Kết quả nghiên cứu đặc điểm học sinh có khó khăn về viết ở tiểu học

2.2.1 Kết quả sàng lọc học sinh có khó khăn về viết ở tiểu học

a) Tỉ lệ lưu hành học sinh có khó khăn về viết ở tiểu học

Nghiên cứu sàng lọc cho thấy: Trong tổng số 2893 HS, có 62 HS có

KKVV, đạt tỉ lệ 2.14% (bảng 2.7) Nếu trung bình mỗi lớp có 35 HS (theo

yêu cầu chuẩn số lượng HS trong một lớp của Bộ GD&ĐT) thì có khoảng 1

em có KKVV Tỉ lệ này khá tương đồng với tỉ lệ ở Nhật Bản (2.5%) [153]

Bảng 2.7: Số lượng và tỉ lệ HS có KKVV ở tiểu học xét theo khối lớp và

Kết quả kiểm định sự khác biệt về số lượng HS có KKVV từ khối lớp

1 đến khối lớp 5 theo phương pháp x- bình phương trên bản Grid cho thấy: Trong số 5 khối lớp, các HS lớp 2 có KKVV chiếm tỉ lệ ít nhất một cách có

ý nghĩa thống kê với độ tin cậy 95 % (x2(4)=10.580 , p<.05)

Số HS nam có KKVV chiếm 3.30%, HS nữ chiếm 0.87% tổng số HS tiểu học Tỉ lệ HS nam có KKVV so với HS nữ là 2.46:1, nói cách khác, cứ 2.5 HS nam có KKVV thì có 1 HS nữ có KKVV Tỉ lệ này không đồng đều nhau ở các khối lớp

Sự thay đổi số lượng HS nam và HS nữ có KKVV theo thời gian được tình bằng phương pháp x- bình phương trên bản Grid Kết quả cho

74

thấy: Số lượng HS nam khối 2 có KKVV ít nhất trong cả năm khối với độ tin cậy 95 % (x2(4)= 8.093, 05<p<.10); trong khi đó, sự khác biệt về HS nữ

có KKVV ở các khối không rõ rệt (x2(4)= 2.371, ns) Như vậy, khi học lớp

2, các HS nam ít gặp các vấn đề liên quan đến KKVV, KKVV dễ xuất hiện ở

HS nam hơn là ở các HS nữ và xu hướng này được duy trì theo các khối lớp, tuy nhiên sự biến động về HS nam có KKVV xảy ra rõ rệt hơn ở HS nữ

Việc HS nam có tốc độ viết tương đối đồng đều so với HS nữ nhưng mắc nhiều lỗi sai hơn [103] và biểu hiện KKVV xảy ra ở HS nam nhiều hơn

ở HS nữ cho thấy: HS nam dễ gặp KKVV hơn HS nữ Kết quả này tương đồng với nhiều nghiên cứu trên thế giới như ở Anh [73], ở Nhật [153], ở Mỹ [128] về việc HS nữ có năng lực ngôn ngữ tốt hơn HS nam do sự hoạt động tích cực hơn của các vùng hồi trán dưới, hồi thái dương ở cả hai bên cầu não

và hồi hình thoi bán cầu não trái [66]

b) Số lượng học sinh có khó khăn về viết theo giai đoạn học tập ở tiểu học

Bảng 2.8: HS có KKVV xét theo giai đoạn đầu và cuối cấp tiểu học

SL Tỉ lệ % SL Tỉ lệ % SL Tỉ lệ %

Đầu tiểu học (lớp 1,2,3) 35 1,87 29 2,95 6 0,68 Cuối tiểu học (lớp 4, 5) 27 2,64 21 3,97 6 1,21

Số liệu về HS có KKVV xét theo giai đoạn đầu và cuối cấp tiểu học (bảng 2.8) cho thấy: tỉ lệ HS có KKVV tăng lên khi chuyển từ giai đoạn đầu cấp sang giai đoạn cuối cấp (tăng từ 1,87% lên 2,64%) Khi chuyển đổi giai đoạn học tập, tỉ lệ HS có KKVV là nam cũng tăng mạnh hơn ở HS nữ: HS nam có KKVV tăng từ 2,95% lên 3,97% (tăng lên 1/3), ở HS nữ, tăng từ

0,68% lên 1,21% Điều này chứng tỏ càng về cuối cấp những hạn chế trong KKVV càng bộc lộ rõ nét

Tuy nhiên, cần thận trọng khi nhìn nhận nguyên nhân của sự gia tăng này KKVV là một rối loạn phát triển vốn có ở HS, do NLNT đặc thù gây ra,

75

tồn tại suốt đời, không hề mất đi, không phụ thuộc vào môi trường, nhưng qua thời gian, các biểu hiện KKVV dần được bộc lộ rõ nét hơn do yêu cầu

của chương trình học tập ngày càng tăng lên [45], [139]

c) Học sinh có khó khăn về viết so với các học sinh khuyết tật học tập khác

Các số liệu về tỉ lệ HS có KKVV so với tổng số các HS có KTHT từ khối 1 đến khối 5 trình bày trong bảng 2.9

Bảng 2.9: HS có KKVV trong tổng số HS có KTHT ở tiểu học

KKVV/KTHT Tỉ lệ % KKVV/KTHT Tỉ lệ % KKVV/KTHT Tỉ lệ % Khối 1 12/16 75.00 10/13 76.92 2/3 66.67

nữ và chiếm tới 61% tổng số HS nam có KTHT, đặc biệt ở khối 1, số HS nam có KKVV chiếm tới 75% tổng số HS nam có KTHT Những số liệu này cho thấy HS KTHT có KKVV là khá phổ biến, cần phải quan tâm hơn nữa

tới việc phát triển và hỗ trợ phát triển kĩ năng viết cho các HS có KTHT

d) Học sinh có khó khăn về viết dạng đơn lẻ và dạng kết hợp

Số liệu về HS có KKVV dạng đơn lẻ (chỉ có KKVV) và dạng kết hợp (KKVV kèm theo KK ở lĩnh vực khác) được thể hiện rõ ở bảng 2.10

Trong nghiên cứu này chỉ có 01 HS có KKVV đơn lẻ (KKVV kiểu A), chiếm 1.61% tổng số HS có KKVV, 98.39% HS có KKVV dạng kết hợp Việc đơn thuần chỉ mang KKVV là trường hợp rất hiếm, hầu hết HS có KKVV cũng có khó khăn trong lĩnh vực kĩ năng học đường khác

76

p<.01) KKVV rất ít kết hợp với khó khăn về nghe nhưng thường xuyên kết hợp với khó khăn về suy luận

Khi nhóm các kĩ năng học đường cơ bản theo tiêu chí: kĩ năng nghe

và nói thuộc thuộc nhóm kĩ năng liên quan đến ngôn ngữ nói, kĩ năng đọc và viết thuộc nhóm kĩ năng liên quan đến ngôn ngữ viết, các kĩ năng tính toán, suy luận thuộc nhóm kĩ năng toán số, có thể phân loại các kiểu KKVV dạng kết hợp như sau: Kiểu B: KKVV kết hợp với KKVĐ (gọi tắt là khó khăn về đọc – viết, KKVĐ-V); Kiểu C: KKVV kết hợp với các khó khăn liên quan ngôn ngữ nói; Kiểu D: KKVV kết hợp với khó khăn trong kĩ năng toán số

Số liệu về HS có KKVV kiểu A, B, C và D thể hiện trong bảng 2.11, sự biến thiên của các nhóm ở các giai đoạn đầu và cuối cấp tiểu học trình bày trong bảng 2.12

Kết quả kiểm định theo phương pháp x- bình phương trên bản Grid

cho thấy, số HS có KKVV kiểu B chiếm tỉ lệ cao nhất (1,52%), tiếp đó là

HS có KKVV kiểu D (x2(2)= 10.750, p<.01 ) Trong nghiên cứu này, KKVV kèm theo KKVĐ chiếm tỉ lệ cao nhất trong số các dạng kết hợp của KKVV Kết quả này khá trùng hợp với thực trạng ở các nước trên thế giới [134], [57]

77

Bảng 2.11: HS có KKVV kiểu A, kiểu B, kiểu

C và kiểu D theo các khối lớp

Bảng 2.12: Kiểu A, kiểu B, kiểu C và kiểu D theo các giai đoạn học tập

Khối

Đơn lẻ

(Kiểu A)

Các kiểu kết hợp Kiểu B Kiểu C Kiểu D

Kiểu B Kiểu C Kiểu D

SL % SL % SL %

Đầu cấp tiểu học

27 1.44 13 0.70 20 1.07

Cuối cấp tiểu học

17 1.66 6 0.59 21 2.05

Kết quả kiểm định sự khác biệt về số lượng HS có KKVV kiểu B, C

và kiểu D ở các khối lớp cho thấy: HS có KKVV kiểu B và D ở khối 3 nhiều hơn ở khối 2 (kiểu B: x2(4) = 11.227, p<.05; kiểu D: x2(4) =15.463a, p<.01), trong khi đó, khác biệt về số lượng HS có KKVV kiểu C giữa các khối lớp là không đáng kể So với giai đoạn đầu cấp tiểu học, ở giai đoạn cuối cấp có sự gia tăng về số lượng và tỉ lệ HS có KKVV kiểu B (KKĐV) và kiểu D (KKVV kèm theo khó khăn về toán số), tình hình ngược lại với kiểu C (KKVV kèm theo KKNN nói) (xem bảng 2.7)

Tựu chung lại, sự thay đổi của những kiểu KKVV dạng kết hợp theo thời gian học tập có đặc điểm: khi chuyển từ giai đoạn lớp 2 lên lớp 3, có một sự

nhảy vọt về tỉ lệ HS có KKVV kiểu B và kiểu D, tỉ lệ này giảm dần ở các lớp cuối cấp nhưng vẫn cao hơn so với đầu cấp; Trong các trường hợp KKVV kết hợp với KKVĐ, những biểu hiện KKVĐ có thể tồn tại lâu dài nhưng cũng có sự tiến bộ cùng với thời gian học tập, rèn luyện, do đó ở cuối cấp, tỉ lệ này có xu hướng giảm qua các lớp; Trong khi đó, ở những trường hợp KKVV kết hợp với khó khăn trong lĩnh vực tính toán và suy luận, dường như các khó khăn đặc thù ngày càng sâu sắc và phức tạp do càng về cuối cấp, những yêu cầu về kĩ năng tính toán và suy luận ngày càng cao

78

2.2.2 Đặc điểm của học sinh có khó khăn về viết ở tiểu học

2.2.2.1 Đặc điểm phát triển, trí tuệ, hành vi của học sinh có khó khăn về viết

Trung bình kết quả trắc nghiệm Raven của các HS có KKVV là 109.27 điểm, độ lệch chuẩn: 10.65 điểm (range 100%: 95-126) Trí tuệ nói chung của các HS có KKVV đều đạt mức Trung bình trở lên

Điểm số Raven của các HS phân bổ vào các khu vực sau: khu vực Trung bình: 6 HS (range: từ 95-105), khu vực trên TB: 1 HS (112 điểm), khu vực Cao: 4 HS (range: từ 116-129) Mức độ phát triển trí tuệ của các HS có KKVV không đồng đều, rải từ mức độ trung bình đến mức độ cao

Các HS không thiếu hụt kĩ năng hành vi thích ứng, không có biểu hiện của hành vi tăng động, giảm chú ý, rối loạn phổ tự kỉ

2.2.2.2 Đặc điểm, mức độ khó khăn trong kĩ năng viết của học sinh có khó khăn về viết

Kết quả đánh giá bằng Công cụ đánh giá phát triển kĩ năng viết của

HS tiểu học cho thấy: tất cả các HS đều chậm phát triển kĩ năng viết ở mức

độ rõ rệt; 10 HS chậm phát triển kĩ năng viết đúng, 1 HS chậm phát triển kĩ năng viết nhanh (chiếm 9.09%), 1 HS chậm phát triển kĩ năng viết dạng hỗn hợp, tức chậm phát triển kĩ năng viết đúng và viết nhanh (9.09%), 10 HS chậm phát triển kĩ năng viết đúng (81.82%); 1 HS chậm phát triển kĩ năng

viết dạng tạo chữ, 7 HS chậm phát triển kĩ năng viết dạng chính tả, 3 HS chậm phát triển kĩ năng viết dạng tạo chữ kèm theo dạng chính tả (xem phụ

79

Bảng 2.13: Điểm TB và độ lệch chuẩn của NLNT tổng thể, các NLNT

chuyên biệt của HS có KKVV (N=11) FSIQ GAI CPI VCI PRI WMI PSI

Điểm TB (M) 85.09 93.45 77.91 93.55 95.18 73.00 86.73

Độ lệch chuẩn 11.68 11.09 11.06 8.24 13.02 8.39 17.67 Phạm vi (Range) 70-108 79-119 62-102 81 – 109 81-121 58-85 65-127 Trung bình điểm số NLNT tổng thể FSIQ của các HS có KKVV là 85.1 (SD: 11.7 điểm), đạt mức Trung bình thấp Điểm trung bình Hệ số NLNT chung GAI là 93.45 điểm (SD: 11.09), đạt mức TB Điểm trung bình

Hệ số NLNT thành thạo CPI là 77.91 điểm (SD: 11.06), đạt mức Ranh giới

Năng lực nhận thức chung FSIQ của HS có KKVV chỉ phân bố trong 3 mức độ: Ranh giới (36.36%), Dưới TB (36.36%) và TB (27.27%)

Hệ số nhận thức chung GAI của HS có KKVV phân bổ trong phạm vi 3 mức độ: từ mức Ranh giới (9.09%) tới Dưới TB (36.36%), TB (45.45%) và Trên

TB (9.09%) Hệ số năng lực nhận thức thành thạo phân bố vào các vùng mức độ từ Cực kì thấp (18.18) tới mức TB, với khoảng gần 30 % phân bố ở vùng Dưới TB và hơn 30% ở vùng Ranh giới

Kết quả kiểm định sự khác biệt về điểm Hệ số GAI với CPI cho thấy: GAI cao hơn CPI (F(1, 10) = 27.79, p**) một cách có ý nghĩa thống kê

* Các NLNT chuyên biệt VCI, PRI, WMI và PSI

Điểm TB năng lực Hiểu lời nói VCI của nhóm HS có KKVV là 93.55, độ lệch chuẩn 8.24, đạt mức Trung bình Điểm TB năng lực Tư duy tri giác PRI là 95.18 điểm (SD: 13.02), đạt mức TB ĐiểmTB năng lực Trí nhớ công việc WMI là 73.00 điểm (SD: 8.39), đạt mức Ranh giới Điểm TB năng lực Tốc độ xử lí PSI là 86.73 điểm (SD: 17.67), đạt mức TB thấp

Năng lực hiểu lời nói chủ yếu đạt mức TB (chiếm 63.64%), số còn lại ở mức Dưới TB (36.36%) Năng lực Tư duy tri giác chủ yếu đạt mức Dưới TB (chiếm 45.45%), sau đó phân bố ở mức TB (36.36%), đến mức Trên TB (9.09%) và mức Cao (9.09%) Năng lực Tốc độ xử lí có mức độ phân tán rộng, ở cả mức Cao, TB đến Cực kì thấp, trong số đó, 27.27% rơi

80

vào mức Dưới TB và 27.27% rơi vào mức Ranh giới, 9.09% ở mức Cao, 18.18% rơi vào mức Cực kì thấp Năng lực Trí nhớ công việc của các HS KTHT trong lĩnh vực viết đều ở mức Dưới TB, trong đó đa số rơi vào mức Ranh giới (54.55%), số rơi vào mức độ Cực kì thấp chiếm gần 30%

Kết quả kiểm định sự khác biệt về điểm chỉ số đa hợp (4 điểm đa hợp) cho thấy: VCI cao hơn WMI, PRI cao hơn WMI và PSI cao hơn WMI (F(3, 30) = 11.20, p**) một cách có ý nghĩa thống kê

* Các tiểu trắc nghiệm và các năng lực nhận thức cụ thể

Điểm trung bình, độ lệch chuẩn của 10 tiểu trắc nghiệm trên toàn thang đo được thể hiện ở bảng 2.14 và biểu đồ 2.1

Bảng 2.14: Điểm TB và độ lệch chuẩn các NLNT cụ thể của HS có KKVV

(điểm tiểu trắc nghiệm) (N=11)

Hiểu biết (3)

Xếp khối (4)

Khái niệm theo tranh (5)

Tư duy

ma trận (6)

Nhớ dãy

số (7)

Nhớ chuỗi số

- chữ cái (8)

Mã hóa (9)

Tìm biểu tượng (10)

M 6.91 9.36 9.64 9.00 9.73 8.82 4.36 6.64 7.27 7.91

SD 2.27 2.57 1.82 2.66 2.53 2.37 2.14 1.30 3.91 3.73 Range 4-13 3-13 7-13 5-15 6-13 6-14 1-7 4-8 1-15 2-15

Biểu đồ 2.1: Điểm trung bình 10 tiểu trắc nghiệm trong trắc nghiệm trí tuệ

WISC-IV của HS có KKVV

Mức phát triển TB

ở các tiểu trắc nghiệm