Giáo trình kinh tế sử dụng tổng hợp tài nguyên nư

Mô hình TANK.... Mô hình THOMAS-FIERING ..... QUI HO CH TUY N TÍNH QHTT.... Mô hình bài toán quy ho ch tuy n tính ..... Quá trình đánh giá tác đ ng môi tr ng ..... Giá tr th c ch t bên t

NGÔ TH THANH VÂN

M C L C

CH NG 1 T NG QUAN 10

1.1 NH NGH A, KHÁI NI M VÀ CÁC NGUYÊN T C C B N S D NG T NG H P TÀI NGUYÊN N C 10

1.1.1 Các đ nh ngh a, khái ni m chính v s d ng t ng h p tài nguyên n c 10

1.1.2 Nguyên t c s d ng t ng h p ngu n n c 12

1.2 TÀI NGUYÊN N C TRÊN TH GI I VÀ VI T NAM 13

1.2.1 Tài nguyên n c m t 13

(a) Ngu n tài nguyên n c trên th gi i 13

(b) Ngu n tài nguyên n c Vi t Nam 17

1.2.2 Tài nguyên n c ng m 20

1.3 NH NG V N T RA I V I TÀI NGUYÊN N C 22

1.3.1 L l t 22

1.3.2 H n hán 23

1.3.3 V n đ suy ki t và ô nhi m ngu n n c 23

1.3.4 S xâm nh p m n 25

1.3.5 S xu ng c p c a các l u v c sông 25

1.4 B O V TÀI NGUYÊN N C 26

1.5 VÍ D V S D NG T NG H P TÀI NGUYÊN N C L U V C SÔNG H NG 27

1.5.1 Khí h u và các đ c đi m th y v n c a l u v c 27

1.5.2 Nh ng u th c a l u v c 28

(a) ng b ng đông dân 28

(b) N n kinh t m nh 28

(c) N n nông nghi p m nh 28

(d) Tài nguyên n c phong phú và m ng đ ng th y r ng l n 28

1.5.3 Cân b ng n c 28

1.5.4 L l t - m i đe d a ch y u đ i v i s phát tri n trong l u v c 29

1.5.5 B o đ m n c ng m c p n c đô th và nông thôn 29

1.5.6 Các chi n l c đ c khuy n ngh đ i v i l u v c 30

1.6 M C TIÊU, I T NG VÀ N I DUNG MÔN H C 30

1.6.1 M c tiêu và đ i t ng c a môn h c 30

1.6.2 N i dung môn h c 31

CH NG 2 CÁC V N KINH T VÀ XÃ H I 32

2.1 TÀI NGUYÊN N C CÁC N C PHÁT TRI N VÀ CÁC N C ANG PHÁT TRI N 32

2.1.1 Khái ni m 32

2.1.2 Cách ti p c n c a các nhà kinh t 33

2.1.3 T i sao l p chính sách v n c là r t khó? Kinh t và m i s liên quan 35

(a) Các đ c đi m khí t ng, th y v n và b n ch t c a n c 35

(b) Nhu c u dùng n c - c đi m ph thu c vào ng i s d ng 36

(c) Quan đi m xã h i đ i v i tài nguyên n c 38

(d) Chính sách và lu t v n c: các v n đ có liên quan là: 38

2.1.4 Kinh t h c th c ch ng v n c: quan h kinh nghi m và đo l ng 38

(a) L ng n c tiêu th 38

(b) Giá tr kinh t c a n c 39

(c) Tác đ ng c a khai thác tài nguyên n c đ n phát tri n kinh t vùng 39

2.1.5 Kinh t h c chu n t c và chính sách v n c 39

(a) Kinh t h c chu n t c 39

(b) ng d ng kinh t phúc l i 40

(c) ánh giá chính sách n c đa m c tiêu 40

2.1.6 Ho t đ ng chính sách đ i v i qu n lý n c 40

(a) Th tr ng 40

(b) Vai trò c a Chính ph 43

2.2 CH T L NG N C, L I ÍCH KINH T VÀ PHÚC L I XÃ H I 43

2.2.1 Ch t l ng n c ph c v s s ng 43

2.2.2 L i ích kinh t n c và phúc l i xã h i c a n c 45

1 L i ích kinh t n c 45

2 N c là phúc l i xã h i 47

2.3 CHÍNH SÁCH KINH T VÀ MÔI TR NG I V I TÀI NGUYÊN N C 48

2.4 TH A THU N QU C T V QU N LÝ H TH NG SÔNG A QU C GIA 49

2.4.1 Khái ni m chung 49

2.4.2 Vai trò c a UNDP l u v c sông Mê Kông 50

2.4.3 S th t b i c a các t ch c qu c t t i sông Ganges 52

2.4.4 Nh n xét và k t lu n 53

CH NG 3 NH NG V N TH CH 55

3.1 CÁC KHÁI NI M V TH CH 55

3.1.1 Các thành ph n th ch 55

(1) Chính sách và lu t pháp 55

(2) Khung th ch 56

(3) H th ng t ch c qu n lý n c 56

3.1.2 N i dung v qu n lý t ng h p tài nguyên n c 56

(1) i v i n c và các y u t môi tr ng liên quan đ n n c 56

(2) V ph ng di n qu n lý 57

3.1.3 Các nguyên t c trong qu n lý t ng h p tài nguyên n c 57

(1) Nguyên t c 1: N c ng t là tài nguyên h u h n, không tài nguyên nào có th thay th đ c, r t thi t y u đ duy trì cu c s ng, phát tri n xã h i và môi tr ng 58

(2) Nguyên t c 2: Phát tri n và b o v tài nguyên n c ph i d a trên ph ng pháp ti p c n có s tham gia c a t t c các thành ph n bao g m nh ng ng i dùng n c, ng i l p quy ho ch và ng i xây d ng chính sách các c p 58

(3) Nguyên t c 3: Ph n có vai trò trung tâm trong vi c cung c p, qu n lý và b o v ngu n n c 59

(4) Nguyên t c 4: N c có giá tr kinh t trong m i hình th c s d ng và c n ph i đ c xem nh m t lo i hàng hóa có l i ích kinh t 59

3.2 TH CH TRONG QU N LÝ TÀI NGUYÊN N C VI T NAM 59

3.2.1 Khung pháp lý 59

1 Chi n l c và chính sách qu c gia liên quan đ n môi tr ng n c 59

2 Lu t Tài nguyên n c 60

3 Vai trò c a B Tài nguyên và Môi tr ng 61

3.2.2 N ng l c và th ch 62

3.2.3 M r ng và đa d ng hóa đ u t cho c s h t ng 63

3.2.4 T ng c ng công tác tuân th và c ng ch 64

3.2.5 Thu hút s tham gia c a ng i dân ngày càng nhi u h n 64

CH NG 4 NHU C U DÙNG N C 65

4.1 NHU C U N C CHO NÔNG NGHI P 66

4.1.1 Khái ni m nhu c u n c c a cây tr ng 66

4.1.2 Cách xác đ nh nhu c u n c cho cây tr ng 67

1 Xác đ nh l ng b c thoát h i th c v t 67

2 Ch đ t i 78

4.1.3 Ch tiêu dùng n c cho nông nghi p 81

4.2 NHU C U N C SINH HO T 81

4.2.1 Xác đ nh nhu c u dùng n c sinh ho t 81

1 Cách xác đ nh t ng dân s 81

2 Cách xác đ nh ch tiêu dùng n c 84

4.2.2 D báo nhu c u dùng n c sinh ho t 85

1 Các nhân t tác đ ng đ n nhu c u dùng n c sinh ho t 85

2 Ví d các mô hình tính nhu c u dùng n c sinh ho t 86

4.3 NHU C U N C CHO CÔNG NGHI P 87

4.3.1 Khái ni m nhu c u n c trong công nghi p 87

4.3.2 Cách xác đ nh nhu c u n c trong công nghi p 88

1 Mô hình kinh t 89

2 Mô hình kinh t l ng 89

3 Mô hình th ng kê 90

4.3.3 M t s tiêu chu n dùng n c công nghi p 90

4.4 NHU C U N C CHO H SINH THÁI, GI I TRÍ, GIAO THÔNG TH Y 91

4.4.1 N c cho h sinh thái 91

4.4.2 N c cho giao thông th y 92

4.4.3 N c cho nuôi tr ng th y s n 92

CH NG 5 NGU N N C 95

5.1 C I M C A TÀI NGUYÊN N C 95

5.1.1 Vòng tu n hoàn n c trong t nhiên (vòng tu n hoàn th y v n) 95

5.1.2 L u v c và s hình thành dòng ch y trên l u v c 96

5.2 CÂN B NG N C 98

5.2.1 Ph ng trình cân b ng n c 98

5.2.2 T n th t b c h i, t n th t th m và ph ng trình cân b ng n c c a h ch a 99

(1) T n th t b c h i t m t h 99

(2) T n th t th m t h 101

(3) Ph ng trình cân b ng n c c a h ch a 102

5.3 C I M CHUNG C A QUÁ TRÌNH DÒNG CH Y 103

5.3.1 B n ch t c a quá trình dòng ch y và ph ng pháp nghiên c u t ng ng 103

5.3.2 Các đ c tr ng c a dòng ch y 105

(1) c tr ng theo th t th i gian c a dòng ch y 105

(2) c tr ng theo xác su t c a dòng ch y 106

5.3.3 ng t n su t lý lu n và kéo dài tài li u 111

5.3.4 T ng quan và b sung tài li u 115

5.4 XÁC NH QUÁ TRÌNH DÒNG CH Y B NG CÁC MÔ HÌNH TH Y V N 118

5.4.1 Mô hình HEC-1 119

5.4.2 Mô hình TANK 121

5.4.3 Mô hình THOMAS-FIERING 122

CH NG 6 H TH NG TH Y L I VÀ CÁC C I M 128

6.1 H TH NG TH Y L I VÀ CÁC THÀNH PH N C A NÓ 128

6.1.1 Khái ni m v h th ng th y l i 128

6.1.2 Phân lo i h th ng th y l i 131

(1) Phân lo i theo quy mô và t m quan tr ng c a HTTL 131

(2) Phân lo i theo m c đ và kh n ng ph c v 134

(3) Phân lo i theo ý ngh a và m c tiêu c a HTTL đ i v i con ng i 141

6.1.3 Các h ng m c công trình trong m t h th ng th y l i 142

6.2 L A CH N V TRÍ XÂY D NG VÀ QUY MÔ C A H NG M C CÔNG TRÌNH 149

6.2.1 Các y u t nh h ng đ n l a ch n v trí xây d ng công trình 149

1 Các y u t t nhiên 149

2 Các y u t kinh t -k thu t 149

3 Các y u t xã h i-môi tr ng 149

6.2.2 Bài toán kinh t xác đ nh v trí và quy mô công trình 150

CH NG 7 PH NG PHÁP T I U V I NG D NG TRONG H TH NG TH Y L I 152

7.1 GI I THI U CHUNG V TOÁN T I U 152

7.1.1 L ch s phát tri n toán t i u 152

7.1.2 D ng chung c a bài toán t i u c b n 153

1 Bài toán tìm c c ti u và c c đ i 153

2 Bài toán t i u t ng quát và các khái ni m 154

7.1.3 Phân lo i toán t i u 155

7.1.4 M t s lý thuy t t i u đ c đ c p trong ch ng này 156

7.2 QUI HO CH TUY N TÍNH (QHTT) 156

7.2.1 Mô hình bài toán quy ho ch tuy n tính 157

7.2.2 Thi t l p mô hình bài toán QHTT qua thí d minh h a 158

7.2.3 Gi i bài toán QHTT 161

1 Gi i b ng ph ng pháp đ th 161

2 M t s nh n xét quan tr ng t ph ng pháp đ th 163

3 Gi i bài toán b ng ph ng pháp đ n hình (Simplex Method) 163

4 Ph ng pháp s l n M 168

5 Bài toán đ i ng u 169

6 Ph ng pháp tìm nghi m t t 176

7 Ch ng trình và ph n m m tính toán gi i bài toán QHTT 177

7.3 LÝ THUY T QUY HO CH NG (QH ) 178

7.3.1 Thành ph n c a m t bài toán QH 178

7.3.2 c đi m chung c a bài toán QH - Ph ng trình truy toán 179

7.3.3 Thí d v bài toán QH 181

7.4 GI I THI U LÝ THUY T QUY HO CH PHI TUY N (QHPT) 186

7.4.1 T i u phi tuy n không ràng bu c 187

7.4.2 T i u phi tuy n ràng bu c 189

7.5 GI I THI U LÝ THUY T T I U A M C TIÊU 196

7.5.1 Mô hình bài toán t i u đa m c tiêu 197

7.5.2 M t s ph ng pháp gi i bài toán t i u đa m c tiêu 198

1 Ph ng pháp nghi m có kho ng cách ng n nh t t i nghi m lý t ng 198

2 Ph ng pháp theo dãy m c tiêu đ c s p x p 198

3 Ph ng pháp hàm kh d ng 199

4 Ph ng pháp hàm kh d ng ngh ch đ o 200

7.6 T I U H TH NG TH Y L I A CH C N NG 200

7.6.1 V n đ xây d ng mô hình toán c a bài toán 200

7.6.2 V n đ gi i mô hình và tìm l i gi i c a bài toán 207

CH NG 8: PHÂN TÍCH KINH T VÀ MÔI TR NG C A H TH NG S D NG T NG H P NGU N N C 211

8.1 V N U T VÀ CÁC LO I CHI PHÍ 211

8.1.1 V n đ u t 212

8.1.2 Chi phí s n xu t 216

8.1.3 Chi phí hàng n m c a nhi m v phát đi n 218

8.1.4 Chi phí hàng n m c a nhi m v phòng l 220

8.1.5 Chi phí hàng n m c a nhi m v c p n c h du 222

8.2 THU NH P C A D ÁN TH Y L I 224

8.2.1 Khái ni m v thu nh p c a d án 224

8.2.2 Thu nh p c a d án th y l i đa m c tiêu 225

1 Thu nh p hàng n m c a nhi m v phát đi n 225

2 Thu nh p hàng n m c a nhi m v phòng l 226

3 Thu nh p hàng n m c a nhi m v c p n c 228

8.3 PHÂN TÍCH CHI PHÍ VÀ L I ÍCH 228

8.3.1 Giá tr hi n t i ròng c a d án đ u t (NPV) 228

1 Giá tr hi n t i ròng 228

2 S d ng NPV trong đánh giá hi u qu đ u t 229

8.3.2 H s hoàn v n n i t i (IRR) 230

1 Khái ni m v h s hoàn v n n i t i IRR 230

2 Tính toán h s hoàn v n n i IRR 231

3 S d ng IRR trong đánh giá hi u qu đ u t 231

8.3.3 T s l i ích - chi phí (B/C) 232

1 Khái ni m v t s l i ích - chi phí 232

2 Tính toán t s l i ích - chi phí 233

8.3.4 M i quan h gi a NPV, IRR và B/C 233

1 M i quan h v toán h c 233

2 M i quan h trong phân tích so sánh ch n ph ng án 233

8.4 ÁNH GIÁ TÁC NG MÔI TR NG 234

8.4.1 ánh giá tác đ ng môi tr ng và tác d ng c a nó 234

8.4.2 Quá trình đánh giá tác đ ng môi tr ng 235

1 Mô t đi u ki n môi tr ng c a vùng d án 235

2 ánh giá ti m n ng tác đ ng 236

3 Hình thành các bi n pháp gi m nh 236

4 ánh giá hi u qu kinh t 236

5 Chu n b k ho ch qu n lý môi tr ng 236

6 Th o lu n và tham gia ý ki n c ng đ ng 237

7 K t lu n 237

8.5 ÁNH GIÁ TÁC NG C A TH Y L I N XÃ H I VÀ MÔI TR NG 237

8.5.1 Tác đ ng tích c c c a th y l i t i xã h i và môi tr ng 237

8.5.2 Tác đ ng tiêu c c c a th y l i t i môi tr ng 239

8.6 PH NG PHÁP PHÂN B V N U T VÀ TÍNH TOÁN CHI PHÍ CHO CÁC NGÀNH DÙNG N C 242

8.6.1 c đi m v n hành đi u ti t h ch a th y l i đa ch c n ng 242

1 Th i k c p n c 242

2 Th i k h không c p-không tr 242

3 Th i k tr n c 243

4 Th i k phòng l 243

5 Th i k h không tr -không c p 243

8.6.2 Phân b v n đ u t và tính toán chi phí cho các ngành dùng n c 243

1 Phân b v n đ u t theo nguyên t c th a thu n gi a các ngành 244

2 Phân b v n đ u t theo nguyên t c phân b tr c ti p 245

3 Phân b v n đ u t theo nguyên t c t l v i thu nh p 246

8.7 SO SÁNH L A CH N PH NG ÁN 247

8.7.1 Ph ng pháp phân tích chi phí-l i ích 247

8.7.2 Ph ng pháp phân tích d án thay th 258

8.8 U T CHO D ÁN TH Y L I 271

8.8.1 Khái ni m v đ u t 271

8.8.2 Phân lo i đ u t 271

1 Phân lo i đ u t theo c c u v n 271

2 Phân lo i đ u t theo m c đích đ u t 273

3 Phân lo i đ u t theo hình th c đ u t 273

8.8.3 Các hình th c đ u t đ i v i d án th y l i 273

8.8.4 Các giai đo n đ u t cho d án th y l i 275

1 Giai đo n chu n b đ u t 275

2 Giai đo n th c hi n đ u t 277

3 Giai đo n khai thác v n hành 278

8.8.5 Ngu n v n cho d án th y l i 278

CH NG 9 QU N LÝ B N V NG TÀI NGUYÊN N C 282

9.1 CHI N L C QU N LÝ B N V NG TÀI NGUYÊN N C CÁC N C ANG PHÁT TRI N 282

9.1.1 t v n đ 282

9.1.2 Chi n l c qu n lý b n v ng tài nguyên n c các n c đang phát tri n 286

(1) Thu th p và chia s tài li u v tài nguyên n c 287

(2) Kinh t tài nguyên n c 287

(3) Lu t và qu n lý tài nguyên n c 287

(4) S d ng n c có hi u qu 288

(5) Phát tri n các d án đ u t tài nguyên n c m i 288

(6) Gi i pháp qu n lý tài nguyên n c truy n th ng 288

(7) Gi m s r i ro và mâu thu n liên quan đ n n c 289

(8) M c tiêu b n v ng 289

9.2 CHÍNH SÁCH TÀI NGUYÊN N C CHO S PHÁT TRI N B N V NG CÁC N C ANG PHÁT TRI N 289

9.2.1 xu t khung chính sách tài nguyên n c 290

9.2.2 H th ng tài nguyên n c t nhiên 291

9.2.3 H th ng ho t đ ng c a con ng i 292

(a) Nhu c u cho các d ch v c p n c 292

(b) Gi m thi u tác h i c a thiên tai nh l l t và h n hán 293

(c) Gi m s ô nhi m t các ho t đ ng c a con ng i 293

9.2.4 H th ng qu n lý tài nguyên n c 294

9.2.5 Th ch và t ch c 295

9.2.6 S g i nhau v chính sách 295

9.3 TÁC NG TÍCH C C VÀ TIÊU C C C A N C T I TRONG NÔNG NGHI P 296

9.4 TRÁCH NHI M THAM GIA QU N LÝ N C 297

9.5 QU N LÝ PHÁT TRI N B N V NG TÀI NGUYÊN N C VI T NAM 298

9.5.1 V n đ tài nguyên n c Vi t Nam 298

9.5.2 T ng c ng qu n lý b n v ng tài nguyên n c Vi t Nam 299

9.5.3 Chi n l c b n v ng tài nguyên 300

CH NG 10 NGHIÊN C U V GIÁ N C 302

10.1 GIÁ N C TRUNG BÌNH HAY GIÁ N C C N BIÊN? 303

10.1.1 Ch s ngu n cung c p n c s n có 303

10.1.2 So sánh giá n c trên th gi i 306

10.1.3 C s đ tính giá n c 307

10.1.4 Chi phí v n hành và duy tu - V n đ u t 307

10.1.5 Các chính sách phi giá n c đ khuy n khích hi u qu s d ng n c 308

10.1.6 S ti n b trong c i cách giá n c 308

10.2 V N GIÁ N C T I CÁC N C ANG PHÁT TRI N 310

10.2.1 Khái quát chung 310

10.2.2 Vai trò c a chính ph trong s phát tri n và phân ph i n c t i 311

10.2.3 Giá n c t i các n c đang phát tri n 311

10.2.4 M t s đ xu t c i ti n vi c tính th y l i phí 312

10.3 XÁC NH GIÁ N C VÀ GIÁ TR C A N C 313

10.3.1 Nguyên lý chung 313

10.3.2 Các thành ph n c a chi phí đ y đ (Full cost) 314

1 Chi phí cung c p đ y đ (Full supply cost) 315

2 Chi phí kinh t đ y đ (Full Economic Cost) 315

3 Chi phí đ y đ (Full Cost) 316

10.3.3 Các thành ph n trong giá tr c a n c (value of water) 316

2 Giá tr kinh t 317

3 Giá tr th c ch t bên trong (intrinsic value) 318

4 Nh ng v n đ khác đ c xem xét 318

10.4 VÍ D V GIÁ N C VÀ GIÁ TR C A N C JAMSHEDPUR, L U V C SÔNG SUBERNAREKHA, N 318

L I NÓI U

Kinh t s d ng t ng h p tài nguyên n c là môn h c đ c gi ng d y cho sinh viên thu c chuyên ngành Kinh t Th y l i, Khoa Kinh t Th y l i Tr ng

i h c Th y l i Trong khuôn kh D án t ng c ng n ng l c đào t o Tr ng

i h c Th y l i do Chính ph an M ch tài tr (DANIDA), môn h c đ c d án tài tr nâng c p đ phù h p v i quan đi m hi n đ i v qu n lý t ng h p tài nguyên

n c

M c tiêu c a môn h c nh m trang b cho sinh viên ki n th c v kinh t s

d ng t ng h p tài nguyên n c, cách ti p c n, quan đi m và ph ng pháp nghiên

c u và ng d ng các ph ng pháp đó vào th c t th y l i Vi t Nam Sau khi h c xong sinh viên nh n bi t đ c n c là m t hàng hóa v a mang l i l i ích kinh t

v a là phúc l i

xã h i, n m đ c các ph ng pháp d báo nhu c u dùng n c trong các ngành dùng n c khác nhau, phân tích các y u t v m t t nhiên, k thu t, v m t kinh

t , xã h i có tác đ ng đ n nhu c u dùng n c m t cách ch đ ng H n n a, sinh viên s hi u k h n v các lo i công trình t ng h p, các ph ng pháp đi u hành khai thác t i u các công trình s d ng t ng h p này, phân ph i chi phí m t cách

h p lý và toàn di n h n cho công trình t ng h p

Giáo trình đ c biên so n v i s giúp đ c a chuyên gia t v n qu c t PGS

TS Thorkil Casse, Tr ng i h c t ng h p Roskilde, an M ch, và có s đ m

b o ch t l ng c a t v n trong n c TS Nguy n Th ng B ng, Tr ng i h c Xây d ng

Cu n sách xu t b n l n đ u nên không tránh kh i thi u sót, tác gi mong

nh n đ c s góp ý c a b n đ c đ l n xu t b n sau đ c t t h n

TÁC GI

UBND y ban nhân dân

UNDP Ch ng trình phát tri n Liên h p qu c

XDCB Xây d ng c b n

1.1.1 Các đ nh ngh a, khái ni m chính v s d ng t ng h p tài nguyên n c

1 "Ngu n n c" ch các d ng tích t n c t nhiên ho c nhân t o có th khai thác, s d ng đ c, bao g m sông, su i, kênh, r ch; bi n, h , đ m, ao; các

t ng ch a n c d i đ t; m a, b ng, tuy t và các d ng tích t n c khác

2 "N c m t" là n c t n t i trên m t đ t li n ho c h i đ o

3 "N c d i đ t" là n c t n t i trong các t ng ch a n c d i m t đ t

4 "N c sinh ho t" là n c dùng cho n u ng, v sinh c a con ng i

5 "N c s ch" là n c đáp ng tiêu chu n ch t l ng n c s ch c a m i qu c gia

6 "Ngu n n c sinh ho t" là ngu n có th cung c p n c sinh ho t ho c n c

có th x lý thành n c s ch v i chi phí không đáng k

7 "Ngu n n c qu c t " là ngu n n c thu c t hai qu c gia tr lên

8 "Phát tri n tài nguyên n c" là bi n pháp nh m nâng cao kh n ng khai thác, s d ng b n v ng tài nguyên n c và nâng cao giá tr c a tài nguyên

n c

9 "B o v tài nguyên n c" là bi n pháp phòng, ch ng suy thoái, c n ki t ngu n n c, b o đ m an toàn ngu n n c và b o v kh n ng phát tri n tài nguyên n c

10 "Khai thác ngu n n c" là ho t đ ng nh m mang l i l i ích t ngu n n c

11 "S d ng t ng h p ngu n n c" là s d ng h p lý, phát tri n ti m n ng c a

m t ngu n n c và h n ch tác h i do n c gây ra đ ph c v t ng h p cho nhi u

m c đích

12 "Vùng b o h v sinh khu v c l y n c" là vùng ph c n khu v c l y n c

t ngu n n c đ c quy đ nh ph i b o v đ phòng, ch ng ô nhi m ngu n

n c

13 "Ô nhi m ngu n n c" là s thay đ i tính ch t v t lý, tính ch t hóa h c, thành ph n sinh h c c a n c vi ph m tiêu chu n cho phép v ngu n n c

14 "Gi y phép v tài nguyên n c" bao g m gi y phép th m dò n c d i đ t;

gi y phép khai thác, s d ng tài nguyên n c; gi y phép x n c th i vào ngu n n c và gi y phép v các ho t đ ng khai thác liên quan đ n tài nguyên n c

15 "Suy thoái, c n ki t ngu n n c" là s suy gi m v ch t l ng và s l ng

c a ngu n n c

16 "L u v c sông là vùng đ a lý mà trong ph m vi đó n c m t, n c d i đ t

ch y t nhiên vào sông

17 "Quy ho ch l u v c sông" là quy ho ch v b o v , khai thác, s d ng ngu n

n c, phát tri n tài nguyên n c, phòng, ch ng và kh c ph c h u qu tác h i

do n c gây ra trong l u v c sông

18 "Công trình th y l i" là công trình khai thác m t l i c a n c; phòng, ch ng tác h i do n c gây ra, b o v môi tr ng và cân b ng sinh thái

19 "Phân l , ch m l " là vi c ch đ ng chuy n m t ph n dòng n c l theo

h ng ch y khác, t m ch a n c l i m t khu v c đ gi m thi u tác h i c a

l

20 " a bàn có đi u ki n kinh t - xã h i khó kh n" là đ a bàn vùng dân t c thi u s , mi n núi, vùng có k t c u h t ng ch a phát tri n, vùng có đi u

ki n t nhiên không thu n l i

21 " a bàn có đi u ki n kinh t - xã h i đ c bi t khó kh n" là đ a bàn vùng dân

t c thi u s mi n núi cao, h i đ o, vùng có k t c u h t ng y u kém, vùng

có đi u ki n t nhiên r t không thu n l i

1.1.2 Nguyên t c s d ng t ng h p ngu n n c

Nguyên t c chung khi khai thác và s d ng t ng h p ngu n n c là: S d ng ngu n n c đa m c tiêu, ph i h p l i ích gi a các ngành, phân ph i chi phí cho các ngành h p lý trên c s nâng cao hi u qu s d ng ngu n n c đ n m c cao

nh t Kinh t s d ng t ng h p ngu n n c s gi i quy t bài toán kinh t t i u hàm l i nhu n ho c hàm chi phí khi s d ng tài nguyên n c đa m c tiêu b ng

ph ng pháp quy ho ch tuy n tính, phi tuy n ho c quy ho ch đ ng

Th c t trong l nh v c qu n lý t ng h p tài nguyên n c đang ph i đ i m t

v i các v n đ sau:

Nhu c u vô h n mâu thu n v i kh n ng có h n c a ngu n n c

Nhu c u khá n đ nh (trong th i k tính toán) mâu thu n v i kh n ng bi n

đ ng th t th ng

Nhu c u c a ngành này mâu thu n v i nhu c u c a ngành khác (ví d c n tích tr h ch a đ ph c v m c đích c p n c trong mùa ki t mâu thu n v i nhu c u x n c đ đ m b o ch ng l cho b n thân công trình và phòng l h du)

Nh v y kinh t s d ng t ng h p ngu n n c s ph i gi i quy t thêm bài toán đánh giá hi u qu c a s d ng t ng h p tài nguyên n c đa m c tiêu r t ph c

t p Mu n đánh giá nó m t cách đ y đ và khách quan, c n có nh ng mô hình t ng

h p và các ph ng pháp t i u s d ng tài nguyên n c Thông th ng đ đánh giá hi u qu s d ng ph i thông qua bài toán phân tích L i ích - Chi phí c a d án trên quan đi m t ng h p và khách quan

Hi n nay nhi u ngành kinh t qu c dân đang có nhu c u t ng lên v s d ng

n c Còn ngu n tài nguyên n c m t l u v c, m t con sông hi n nay đã và đang ph c v cho nhi u ngành, k c các ngành n m trong ph m vi l u v c và c

nh ng ngành, nh ng đ n v n m đ a bàn thu c l u v c khác Có th minh h a tính đa ch c n ng trong ph c v qua h th ng sông à mi n B c n c ta ho c h

th ng sông ng Nai mi n Nam

V i h th ng sông à, chúng ta cùng m t lúc khai thác n ng l ng c a dòng

ch y đ phát đi n thông qua nh ng b c thang th y đi n nh Hoà Bình, S n La, Lai Châu, Hu i Qu ng , trên dòng sông chính và dòng sông nhánh M t khác nhu c u

c p n c cho h du (đ ng b ng châu th sông H ng và sông Thái Bình) ngày càng

t ng nhanh, yêu c u v l u l ng t i thi u h l u đ đ m b o tàu thuy n trên sông đi l i bình th ng M t khác các h ch a l n th ng ngu n sông à còn có nhi m v phòng l cho h du, đ m b o m c n c l không uy hi p h th ng đê

đi u N u k đ n nhi m v khai thác c nh quan du l ch và nuôi tr ng th y s n lòng

h thì m i h nh v y là m c tiêu khai thác c a nhi u ngành kinh t qu c dân khác nhau

Trong khi n ng l c c a dòng ch y có h n, các ngành kinh t khai thác ngu n

n c đ u quan tr ng, thì m t h ch a đ c xây d ng ph i th a mãn nhi u nhi m

v Nh ng h ch a này đ c g i là h ch a s d ng t ng h p hay h ch a đa ch c

n ng i v i h ch a đa ch c n ng thì nhi m v phát đi n hay b t c nhi m v nào khác đ u không th gi vai trò tuy t đ i n a mà bu c ph i san s chi phí c ng

nh l i ích thu đ c t ngu n tài nguyên n c Nh v y tính toán cân đ i trong quá trình khai thác t ng h p ngu n n c càng tr nên ph c t p V n đ s d ng

t ng h p tài nguyên n c và nâng cao hi u qu khai thác ngu n n c s đ c làm

rõ trong các ch ng ti p theo

Còn có m t s h th ng sông Vi t Nam, ngoài nhu c u t ng t nh h

th ng sông à v phát đi n, phòng l , c p n c ph c v t i, sinh ho t, giao thông

th y, các công trình và h ch a còn th a mãn thêm hai nhi m v n a là đ y m n

h l u và san s ngu n n c c a l u v c cho các t nh thu c l u v c khác có ngu n

n c m t không d i dào Nh v y ch đ x n c c a các h ch a ph i tuân th theo nhi m v đ y s c d n ép c a th y tri u và qua đó gi đ c nh ng di n tích

tr ng tr t ít b xâm nh p m n h n Trong khi đó kh n ng c a ngu n n c phía

th ng l u đôi khi l i b c t gi m đ ph c v nhi m v chuy n n c sang l u v c khác

nhiên, trong đó ch a kho ng 280.000 nghìn km3

n c ng t 11% di n tích trái đ t hai c c c a đ a c u b b ng tuy t bao ph , th tích các núi b ng đó kho ng 24

tri u km3, n u chúng tan ra s làm cho m c n c bi n trên hành tinh t ng thêm 64

m Tr l ng n c ng m trên th gi i kho ng 8500 km3 Các con sông trên th

gi i th ng xuyên ch a kho ng 1200 km3 n c ng t, t c là kho ng 1/1 000 000

t ng l ng n c các lo i

Tuy tr l ng n c và n c ng t trên trái đ t l n nh v y nh ng l i phân b

không đ u theo không gian và th i gian Thí d trong khi Hawai (M ) l ng

m a trung bình là 11084 mm/n m thì vùng Liev (Chilê) l i ch kho ng

8mm/n m T i khu v c Yêmen có nhi u n m h u nh không có m a, trong khi

New Deli ( n ) cách đó không xa, có n m l i m a liên t c trong 4-5 tháng liên

ti p

Nh ng s li u th ng kê trên đây cho th y n c là ngu n tài nguyên phong

phú và quý giá đ i v i con ng i

Tr l ng tài nguyên n c c a trái đ t đ c đánh giá b ng 1,445 t km3

và phân chia nh b ng 1.1

60.000 4.000

4,12 0,27

S li u b ng 1.1 cho th y n c sông chi m t l nh nh t (0,0001%) so v i

các d ng n c khác c a th y quy n, song nó l i có vai trò vô cùng quan tr ng đ i

v i con ng i, vì đó là n c nh t, n c luôn v n đ ng (ch y) và tu n hoàn nên

đ c tái t o ph c h i r t mau chóng Chính vì th t ng l ng dòng ch y c a sông

trên toàn c u đ c tính t i 41.500km3/n m ngh a là g p 34,6 l n kh i l ng n c

ch a trong sông trong m t th i đi m đó

Nói cách khác, dòng ch y đã thay n c 34,6 l n trong m t n m N u không

có s tu n hoàn n c nh v y thì con ng i đã ch t vì thi u n c, b i l nhu c u

s d ng n c hi n nay đã đ t t i con s 15.000 km3/n m

B ng 1.2, 1.3 và 1.4 là nh ng s li u tham kh o v phân b l ng dòng ch y theo khu v c và m t s sông l n

B ng 1.2 L ng ch y sông theo châu l c

L ng dòng ch y bình quân n m Châu l c Di n tích

L u l ng trung bình

c a sông Q 0 , m3/s

Tên sông Di n tích l u v c

103km2

L ng dòng ch y trung bình n m km3

94,2% kh i l ng, 70,84% di n tích b m t trái đ t Nh v y, đ sâu n c trung

bình c a đ i d ng là 1795m, n i sâu nh t t i 11.022m (vùng Marian c a Thái

Bình D ng)

Tuy nhiên, n c đ i d ng có đ m n cao nên s d ng còn h n ch , ch y u

khai thác d i d ng ti m n ng và môi tr ng nh môi tr ng v n t i bi n, môi

tr ng phát tri n và khai thác h i s n, s d ng n ng l ng th y tri u c bi t tác

d ng to l n c a đ i d ng là môi tr ng đi u ti t khí h u

ng th hai v l ng là n c ng m (4,12%), trong đó ph n n c ng m trao

đ i m nh v i n c m t thông qua m i quan h th y l c đ c c tính b ng 4 tri u

400

Có th s d ng cho công nghi p hoá N u

s d ng đ t i ho c

c p n c sinh ho t c n

ph i làm nh t

S d ng cho các l nh

v c khác nhau tu theo tính ch t và nhu c u

L u ý r ng vi c đánh giá chính xác tr l ng n c ng m là v n đ khó trong

đi u ki n hi n nay, vì kh n ng khoan sâu có h n (m i t i đ sâu 9.000÷10.000m), chi phí khoan khá cao, các ph ng pháp đi u tra khác (nh ph ng pháp đ a v t

lý, ph ng pháp phóng x , v.v ) còn ch a cho k t qu kh quan tin c y đ i v i

đ sâu l n S li u b ng 1.5 là k t qu nghiên c u c a UNESCO trong ch ng trình “Th p k qu c t v th y v n - đ a ch t” giai đo n 1966-1975

N c d ng b ng hà v nh c u đ c đánh giá t i 24 tri u km3, b ng g p 2

v n l n th tích n c sông ây là lo i n c tinh khi t, nh t và s ch, t p trung ch

y u hai đ u đ a c c c a Trái đ t (B c và Nam c c)

N u gi thi t kh i l ng b ng hà tan thành n c (th l ng) thì m c n c bi n

và đ i d ng s dâng cao thêm 64,4 m Nh v y s có bao nhiêu thành ph , làng

m c, đ ng ru ng v.v , k c nhi u qu c gia b chìm ng p trong n c

Tuy v y, m t th c t là nhi u qu c gia đã và s thi u n c nh t m t cách nghiêm tr ng, do đó đã có các d án nghiên c u khai thác b ng hà, k c v n đ

v n chuy n b ng v i c ly xa t ng t nh các d án nghiên c u làm nh t n c

bi n đ s d ng vào m c đích sinh ho t hay t i ng nhiên giá thành đ có 1 mét kh i n c đ c khai thác nh v y còn khá cao, do đó các d án nghiên c u trên ch m i d ng th nghi m Hy v ng v i s phát tri n c a khoa h c công ngh trong th k 21 chi phí trong khai thác n c nh v y s gi m r t nhi u và vì th

ph ng th c làm nh t n c bi n ho c khai thác n c b ng hà s tr thành ph

bi n, ch p nh n đ c

(b) Ngu n tài nguyên n c Vi t Nam

Vi t Nam, do đ a hình núi non và khí h u nhi t đ i gió mùa tác đ ng sâu

s c t i kh i l ng và vi c phân ph i n c, nên l ng m a r t không đ u, gây ra l

l t và tình tr ng thi u n c th ng xuyên L ng m a trung bình 2000 mm/n m,

nh ng ph n l n là t tháng 5 đ n tháng 11 Kho ng 70÷75% l ng m a h ng n m

đ c t o ra trong 3 đ n 4 tháng và 20÷30% đ c t o ra trong kho ng m t tháng cao đi m L ng n c trong 3 tháng có ít n c nh t ch có 1÷2% (World Bank, 1996)

Vi t Nam có thu n l i v n c d a trên h th ng sông ngòi ch ng ch t, đ a hình và đ m a thu n l i và so v i quy mô dân s T ng s l ng n c trung bình hàng n m là 847 m3, trong đó ch riêng l u v c sông H ng và sông Mê Kông chi m 75% (World Bank, 1996) Tuy nhiên Vi t Nam n m h u nh cu i h l u

sông

Mê Kông, sông H ng, sông Mã, sông C và sông ng Nai; ch ng h n, h n 90%

l u v c sông Mê Kông là n m ngoài Vi t Nam và 90% dòng ch y c a nó là b t

đ u ngoài; M t n a sông H ng là n m ngoài và 1/3 dòng ch y c a nó b t ngu n

t

Trung Qu c Do đó, kh n ng có n c, đ c bi t là trong mùa khô khi các n c

th ng ngu n s d ng nhi u, là đi u n m ngoài t m ki m soát c a Vi t Nam

Vi c phát tri n các ngu n n c đòi h i ph i có s ph i h p r ng rãi trong

khu v c U ban sông Mê Kông đ c thành l p 4/1995 nh m gi i quy t các v n đ

liên quan đ n n c sông c a các qu c gia có sông Mê Kông ch y ra

Ngu n n c m t trên lãnh th Vi t Nam bao g m ngu n n c tr c ti p s n

sinh trên ph n lãnh th và ngu n n c t lãnh th n c ngoài ch y vào các sông

l n liên qu c gia nh h th ng sông H ng, sông Mã, sông C , sông vùng ông

Nam B , h th ng sông Mê Kông

T ng di n tích h ng n c c a các sông h th ng sông là 1167000 km2 Ph n

di n tích h ng n c n m ngoài lãnh th là 823250 km2, trong đó c a sông Mê

Kông 724000 km2, sông H ng 82300 km2, sông Mã 10800 km2, sông C 9470

km2, các sông vùng ông Nam b 6700 km2, h th ng sông B ng Giang - K

Cùng 2658 km2

T ng l ng dòng ch y n m trên các l u v c sông Vi t Nam kho ng 847 t

m3, trong đó có 327 t m3 s n sinh trên lãng th Vi t Nam còn 520 t m3 là t

n c ngoài ch y vào c tr ng m a và dòng ch y n m trên các l u v c sông Vi t

3 Sông Quay S n Vi t Nam

Sông Quay S n n c ngoài

TT L u v c sông F (km2) Xo (mm) Wo

(109m3) Trì

9 Sông M c + sông Yên 2810 1750 1,75

18 Sông Cái Nha Trang + ph c n 2942 2100 4,31

21 H th ng sông ng Nai: - ngoài

22 H th ng sông Mê Kông: - ngoài

nguån n−íc mÆt trªn toµn l∙nh thæ

(847 tû m3) Trong n−íc

327

39%

N−íc ngoµi

520 61%

Hình 1.1 Ngu n n c m t trên toàn lãnh th

1.2.2 Tài nguyên n c ng m

Ki n t o đ a lý th y v n c a Vi t Nam là không v ng ch c, có nhi u ch t cacbonat và bazan Ng i ta tìm th y các tr m tích không v ng ch c su t các vùng ven bi n và châu th và là d tr đáng h a h n nh t S ki n t o t cacbonat ch

y u là mi n B c Các t n ng m n c bazan, h u h t là cao nguyên trung ph n

là có h n, các đi u tra s b c tính ngu n n c ng m có th khai thác đ c là kho ng 6-7 km3 m i n m (World Bank, 1996)

Hi n nay ngu n n c l y ra h ng n m là không đ y 1 km3 Tuy nhiên, n c

ng m đáp ng 30% nhu c u v n c các thành ph ; Hà N i và thành ph H Chí Minh d a ch y u vào ngu n n c ng m

M i ch 15% d tr n c ng m đã đ c khai thác do ngu n n c m t nhìn chung là d i dào và không t n kém trong h u h t th i gian trong n m ng th i, ngu n n c m t đ c nh n m nh do nhu c u ch ng l t Ngoài ra vi c l y n c

ng m có th còn t n kém đ i v i ng i nông dân Tuy nhiên, nhu c u phát tri n

h n n a đang t ng lên các vùng mà đó đã ho c d tính s x y ra tình tr ng thi u các ngu n n c trên m t đ t, hay đó ch t l ng n c đang tr thành m t

v n đ ch ng h n nh các vùng châu th sông Srepok, ng Nai và Mê Kông

Tr l ng n c ng m trên các l u v c sông Vi t Nam đã đ c xác đ nh nh sau:

L u l ng sông B ng Giang-K Cùng có tr l ng đ ng t nhiên là 3296

160 m3/ngày, v i mô s dòng ng m t 2÷5 l/s.km2

Vùng ven bi n Qu ng Ninh có tr l ng đ ng t nhiên là 1907712 m3/ngày,

l u l ng dòng ng m là 1,5 ÷ 7 l/s.km2

L u v c sông Lô (F

lv=22000 km2) có đ ch a n c nghèo v i tr l ng

đ ng t nhiên 61846063 m3/ngày, v i mô s ng m t 3 ÷ 7 l/s.km2

L u v c sông à (Flv=26800 km2) có đ ch a n c t nghèo t i trung bình,

tr l ng đ ng t nhiên 16597267 m3/ngày, v i mô s dòng ng m t 3 ÷ 10 l/s.km2

L u v c sông Thao (Flv=12000 km2) có đ ch a n c ng m t nghèo t i trung bình v i tr l ng đ ng t nhiên 6 428 160 m3

Vùng ven bi n Ngh T nh (F=4647 km2) có tr l ng đ ng t nhiên 2409005

Vùng ven bi n Thu n H i (F=9347 km2) có tr l ng đ ng t nhiên 2422472

đi u ki n này v n đã nghiêm tr ng có nguy c càng tr m tr ng h n khi t ng

tr ng m nh v dân s và kinh t Các m c sau s nêu lên nh ng v n đ chính đang n i c m nh l l t, h n hán, khan hi m suy ki t n c, ô nhi m ngu n n c, nhi m m n, s xu ng c p c a l u v c sông

1.3.1 L l t

L l t là thiên tai nghiêm tr ng nh t, đ c bi t khi đ i đa s dân s ng nh ng vùng đ t th p b l t l i V m t l ch s , l l t và ng p úng là v n đ n i c m vùng châu th sông H ng và sông Mê Kông Toàn b nh ng thi t h i do l t l i gây

ra trong n m 1994 t ng c ng là 260 tri u USD và 500 ng i ch t, s n xu t nông nghi p b c n tr nghiêm tr ng

Khi dân s và kinh t có xu h ng t ng m nh, thì c n ph i c i thi n m c đ công tác phòng ch ng l l t Ng p úng trong th i gian dài làm cho đ t canh tác không s d ng đ c và làm cho đi u ki n s ng r t khó kh n

Các bi n pháp ch ng l t các vùng có s khác nhau Ch ng h n, trong khi

đê đi u d c các con sông và b bi n phía b c sông H ng/châu th sông Thái Bình ch ng ch t, thì không có h t ng c s các t nh mi n Trung và vùng núi n i

có các c n l đ t ng t và ng p n c, chính quy n các đ a ph ng đang t p trung vào h th ng d báo và các h ch a n c đa ch c n ng đ u ngu n châu th sông Mê Kông, ph n l n vùng này không đ c b o v và l l t đây kéo dài và lan r ng Các bi n pháp quy ho ch ch ng l l t đây nh xây d ng nh ng đê kè

th p nh ng vùng b úng n ng đ b o v kh i nh ng c n l s m hay h th ng đê

đi u đ y đ nh ng vùng đ t nông nghi p th p đ u ch a có tính thuy t ph c v kinh t , xã h i và môi tr ng

M t bi n pháp có hi u qu đ ch ng l là xây d ng h ch a s d ng đa m c tiêu Ví d ho t đ ng c a h ch a n c đa m c tiêu Hoà Bình p Hoà Bình trên sông à, nhánh sông chính c a sông H ng, đ c hoàn thành n m 1989 M c dù là ngu n th y đi n chính c a đ t n c, u tiên hàng đ u cho ho t đ ng c a h ch a

n c là nhi m v c t l v i dung tích phòng l cho h du là 3 t m3

1.3.3 V n đ suy ki t và ô nhi m ngu n n c

Quá trình đóng góp tích c c trong s phát tri n kinh t xã h i c ng nh các

ho t đ ng c a con ng i còn là nguyên nhân ch y u gây ra m t s hi n t ng nghiêm tr ng nh h ng đ n môi tr ng V n đ môi tr ng và tàn phá môi

tr ng, trong đó có s suy ki t và ô nhi m ngu n n c đ c c th gi i quan tâm

b i các nguy hi m sau:

S phá th ng t ng ôzôn

M a axit

Nhi t đ c a trái đ t t ng lên

Ô nhi m các ngu n tài nguyên đ t, n c và không khí

i v i tài nguyên n c, s suy ki t ngu n n c đang di n ra nhanh chóng

h u h t các qu c gia trên th gi i, đ c bi t các n c nghèo và các n c đang

phát tri n, trong đó có Vi t Nam Bi u hi n c a s suy ki t ngu n n c là: Nhi u sông su i tr nên nghèo nàn v l ng n c; có sông su i tr nên khô ki t h n; quá trình sa m c hóa đang di n ra nhanh chóng trong các l u v c; nhi u ao h thiên nhiên b l p đi trong quá trình đô th hoá; m c n c ng m gi m rõ r t do vi c khai thác n c ng m quá m c

Ngoài suy thoái, ngu n n c còn b ô nhi m nghiêm tr ng Ngu n n c b coi là ô nhi m khi thành ph n và tính ch t lý, hóa h c c a n c b thay đ i, không

đ m b o ch t l ng là ngu n cung c p ph c v các m c đích sinh ho t n u ng Các ngu n gây ô nhi m ch y u là:

Ngu n thành th , thông qua ch t th i l ng và ch t th i r n t các khu đô th không đ c x lý, x th ng vào ngu n n c

Ngu n n c th i không đ c x lý ho c x lý s sài t các khu công nghi p các nhà máy xí nghi p, đ c bi t n c th i t các ngành công nghi p hóa h c Ngu n ô nhi m t các hóa ch t trong nông nghi p nh thu c tr sâu, thu c

di t chu t, phân hóa h c

Và ngu n t nhiên nh xác cây m c r a, tù đ ng

Th t v y, Vi t Nam n c th i trong các gia đình các vùng thành ph là nguyên nhân hàng đ u c a tình tr ng ô nhi m n c và v n đ này còn có th x u thêm: L ng ch t th i và c ng rãnh t ng lên các vùng thành th phát tri n nhanh

vì có dân s t ng nhanh, nh ng kh n ng c a các h th ng c ng rãnh l i không

t ng lên k p Vì v y, n c b n b th i tr c ti p vào các con sông mà không có s

ki m soát Theo th ng kê, vi c th i các ch t b n c a con ng i g n các thành ph chi m 70÷90% hàm l ng các ch t h u c trong các h th ng sông V n đ càng

x u đi do s qu n lý ch t th i r n và x lý các ch t th i công nghi p không đ y đ các th xã và thành ph l n Do các ngành công nghi p s ti p t c phát tri n

h u h t các l u v c sông, nên tình tr ng ô nhi m v n đã x u, s l i có chi u h ng nghiêm tr ng h n n u không có các bi n pháp ng n ch n k p th i

Tình tr ng ô nhi m ngu n n c rõ ràng nh t là Hà N i và thành ph H Chí Minh Hà N i, n c (các sông, h , ao) n i li n v i m ng máng, rãnh n c và

có ch c n ng nh là m t h th ng h n h p c ng rãnh và thoát n c m a Th c t

là các ch t th i gia đình và công nghi p đ u không đ c x lý Các c ng rãnh n i trên m t đ t th ng r t n ng mùi trong mùa khô Vì thành ph có c s công nghi p khá l n, nên các ch t th i công nghi p là ngu n đáng k c a tình tr ng ô nhi m n c Tình hình thành ph H Chí Minh c ng t ng t , tuy v n đ h

th ng thoát n c có đ nghiêm tr ng h n M c dù ô nhi m do ch t th i công nghi p không nghiêm tr ng b ng, song thành ph H Chí Minh là m t trong

nh ng c ng chính v các s n ph m d u nên trong nh ng n m g n đây v n đ ô nhi m m t n c do d u loang đang đòi h i ph i gi i quy t

T c đ t ng tr ng cao mà ng i ta d tính c a các thành ph và công nghi p ch có th làm x u đi tình tr ng ô nhi m n c v n đã nghiêm tr ng các thành ph Theo m t s nghiên c u qu c t , n u Vi t Nam không gi i quy t s m

đ c v n đ ô nhi m ngu n n c, thì s c kh e c a ng i dân và ch t l ng đ i

s ng s x u đi và cái giá ph i tr s leo thang nhanh chóng

1.3.4 S xâm nh p m n

S xâm nh p c a n c m n d c b bi n trong mùa ki t là v n đ chính v

ch t l ng n c phía Nam n c ta, tác đ ng đ n th y l i (phá ho i mùa màng)

và vi c cung c p n c vùng nông thôn V n đ này nghiêm tr ng khi không có

đ dòng ch y v phía b bi n đ ng n ch n dòng ch y ng c l i c a n c bi n Rõ

nh t là châu th sông Mê Kông: N c th y tri u m nh trong mùa khô làm cho

s xâm nh p l n sâu vào đ t li n t i 70 km Ng i ta d tính di n tích vùng b

n c m n tác đ ng s t ng t 1,7 tri u lên 2,2 tri u ha, n u không có các bi n pháp

ng n ch n châu th sông H ng, tình tr ng n c m n xâm nh p không nghiêm

tr ng vì có đ p Hoà Bình giúp đi u hoà dòng ch y (World bank, 1996)

Các gi i pháp ng n ch n bao g m các bi n pháp v công trình, ch ng h n

nh là thêm các công trình ven bi n, các h ch a đa m c đích c ng nh c i t o các con đê đã b xu ng c p Tuy nhiên, n u vi c k t h p các bi n pháp công trình v i các bi n pháp phi công trình thì hi u qu đ t đ c s cao h n, ch ng h n nh có các quy đ nh v tháo n c các h ch a, thay đ i t p quán tr ng tr t và đi u

ch nh vi c s d ng n c nh m duy trì dòng ch y t i thi u trong sông

1.3.5 S xu ng c p c a các l u v c sông

Do tình tr ng đ n g , đ c bi t là các vùng mi n núi và khai hoang du canh, nên các l u v c sông đã b phát quang r ng và xu ng c p Tình tr ng này đã gây ra xói mòn và b i l ng V n đ này x u đi đáng k trong nh ng th p k g n đây: u

nh ng n m 1940 r ng bao ph g n 70% di n tích và đ n 1991 còn không đ y 30%

Tình tr ng xói mòn gây ra nhi u v n đ Tr c tiên, vi c t ng các ch t c n

l ng đ ng làm gi m kh n ng d tr c a h Th hai, nh ng su i và kênh m ng không đ c qu n lý phù sa quá nhi u có tác đ ng tiêu c c đ n l ng n c dùng cho th y l i, dâng l và kh n ng đi l i trên sông ngòi và c ng làm t ng chi phí cho vi c x lý n c cho tiêu dùng thành th và công nghi p Th ba, m c đ l ng

đ ng cao có th c ng tác đ ng tiêu c c t i h sinh thái n c Tr ng h p đ p Hoà Bình, c s th y đi n l n nh t Vi t Nam là bài h c: c tính n u không có bi n

pháp ki m soát xói mòn vùng l u v c, tu i th th c t c a đ p s gi m, d tính

250 n m xu ng còn 100 n m

Ngu n tài nguyên n c tuy d i dào và phong phú nh ng do nhu c u dùng

n c không ng ng t ng lên, h n n a tr l ng và ch t l ng c a các ngu n n c đang b đe do nghiêm tr ng cho nên b o v ngu n tài nguyên n c hi n đang là

qu c sách c a nhi u qu c gia, tiêu chu n ngành (TCN) v v n đ khai thác và b o

v ngu n n c

làm t t công tác b o v tài nguyên n c c n ph i th c hi n t t nh ng công vi c sau đây:

Có k ho ch c p Qu c gia v b o v và gìn gi ngu n n c;

Ban hành các tiêu chu n v ch t l ng n c ngu n;

Quy ho ch đánh giá tr l ng n c và quy ho ch khai thác s d ng t ng

h p tài nguyên n c;

Gìn gi và phát tri n r ng đ u ngu n, xóa b t n n phá r ng;

Xây d ng các công trình x lý n c th i tr c khi tr n c tr l i ngu n; Nâng cao hi u qu quá trình khai thác và s d ng tài nguyên n c và các công trình s d ng đa m c tiêu

các n c công nghi p phát tri n hàng n m ph i b m t kho n kinh phí l n

đ x lý n c th i và b o v ngu n n c M s ti n dành cho vi c x lý n c

th i và b o v ngu n n c lên đ n 200 t USD n m 1995, c n m 1990 b ra là

200 t DM

Vi t Nam đã ban hành Lu t Môi tr ng (12/1993) Lu t Tài nguyên n c

đ c Qu c h i khoá X thông qua ngày 20-5-1998 và có hi u l c t ngày 1-1-1999

đã kh ng đ nh n c là m t tài nguyên vô cùng quý giá và nhà n c đã b ra hàng nghìn t đ ng m i n m đ xây d ng các h ch a, hàng tr m t đ ng cho công tác trông và b o v r ng đ u ngu n và nhi u kho n ti n đ u t l n khác cho các d án nghiên c u và b o v l u v c xây d ng các tr m và các nhà máy x lý n c th i

Ch t l ng n c Vi t Nam đ c phân thành 4 lo i nh sau:

Ngu n lo i A: Dùng cho m c đích n u ng

Ngu n lo i B: Dùng cho m c đích sinh ho t và vui ch i gi i trí

Ngu n lo i C: Dùng cho m c đích t i tiêu

Ngu n lo i D: Dùng cho m c đích nuôi cá

n m trên lãnh th Vi t Nam ng b ng có di n tích 17.000km2, chi m 20% t ng

di n tích l u v c thu c ph n Vi t Nam Sau đây s trình bày nghiên c u quy ho ch

t ng h p tài nguyên n c đ ng b ng sông H ng

Hình 1.1 L u v c sông H ng

1.5.1 Khí h u và các đ c đi m th y v n c a l u v c

L u v c n m trong vùng khí h u nhi t đ i và c n nhi t đ i Th i ti t đây

ch u nh h ng ch y u c a gió mùa ông Á L ng m a h ng n m chênh l ch t 1200mm đ n 4800mm chênh l ch này khu v c đ ng b ng th p h n v i

l ng m a trung bình kho ng 1740mm Tuy nhiên, khí h u theo mùa t n t i trên toàn l u v c Ch có 10% l ng m a trong kho ng th i gian t tháng 11 đ n tháng

3, là th i k mùa khô l u v c T tháng 5 đ n tháng 9 là mùa m a, trong th i

gian này m a nhi u g p 15 l n so v i mùa khô Không gi ng nh các l u v c khác, nhi t đ trung bình l u v c sông H ng trong n m chênh l ch nhi u h n Dòng ch y h ng n m c a sông H ng vào kho ng 115 đ n 137 t m3

(dòng

ch y trung bình vào kho ng 3.600m3/s S n Tây) Kho ng 40% l ng n c này

b t ngu n t Trung Qu c ây là l u v c l n nh t v di n tích, chi m 16% toàn b

l ng n c Vi t Nam, đ ng th hai sau l u v c Mê Kông S thay đ i theo mùa

c a dòng ch y ph n ánh s thay đ i theo phân b l ng m a nh ng ch m h n m t chút

1.5.2 Nh ng u th c a l u v c

1/3 dân s Vi t Nam s ng l u v c sông H ng Dân s đây kho ng 24 tri u, trong đó 15% s ng thành th M t đ dân s trung bình là 277 ng i/km2

,

nh ng dân s t p trung đ ng b ng v i m t đ kho ng 1000 ng i/km2

ây là khu v c có ngu n nhân l c trình đ cao v i giá lao đ ng th p

(b) N n kinh t m nh

T ng thu nh p qu c dân c a đ ng b ng chi m 80% thu nh p c a c l u v c

và chi m 20% t ng thu nh p qu c dân toàn qu c T c đ t ng tr ng kinh t đây

t ng nhanh Tam giác kinh t Hà N i - H i Phòng - Qu ng Ninh là m t trong ba trung tâm kinh t qu c gia

(c) N n nông nghi p m nh

Nông nghi p chi m kho ng 35%, công nghi p chi m 24% và các d ch v chi m 41%; tuy nhiên nông nghi p chi m t tr ng cao nh t các t nh, tr tam giác kinh t

H th ng đ ng th y g n v i vùng đ t đ c t i, vì v y không có kênh dài

và l n Ti m n ng v th y đi n d i dào và phân b g n khu v c đ ng b ng n i d

ki n có nhu c u v n ng l ng cao

1.5.3 Cân b ng n c

Phân tích cân b ng n c cho th y dòng ch y c a sông đ đ đáp ng nhu c u

t i tr c m t cho t t c các v mùa trong n m

Ví d đ p Hoà Bình đóng vai trò ch ch t trong vi c đi u ti t dòng ch y mùa

ki t i u này có th th y rõ đ i v i dòng ch y trong hai tháng khó kh n nh t trong n m Trong tháng 1, nhu c u t i đ t m c cao nh t là 630m3

/s, còn sinh ho t

và công nghi p c n thêm h n 30m3/s T ng l ng n c c n cung c p vì v y

kho ng 700 m3/s Dòng ch y ki t 85% h l u (v t qua trung bình trong 26 ngày trong tháng) t i S n Tây cao h n nhi u, m c 1367 m3/s Nh v y, nhu c u v

n c ch chi m g n m t n a toàn b l u l ng Trong tháng 3, l u l ng dòng

ch y c a sông m c th p nh t, nhu c u v n c t i vào kho ng 260 m3/s T ng

l ng n c cung c p l y t sông lên kho ng 300 m3/s 85% dòng ch y h l u b ng

1270 m3/s, t c là g p 4 l n l ng n c c n cung c p N c t i chi m h n 95%

l ng n c s d ng cung c p t sông ph n h l u c a l u v c Dòng ch y

th ng xuyên trong lòng d n c a sông b o đ m cho tàu bè qua l i quanh n m

1.5.4 L l t - m i đe d a ch y u đ i v i s phát tri n trong l u v c

L u l ng n c l n, khí h u gió mùa và bão th ng xuyên khi n l u v c này khó ch ng ch i v i l l t m nh là nguy c đe d a môi tr ng ch y u t x a

đ n nay C m i n m thì có kho ng 15 tr n bão đ b vào khu v c b bi n c a

l u v c, gây gió to, m a bão l n kèm theo sóng r t cao L t l n th ng gây h u

qu v đê, tiêu n c kém, d n n c b t h p lý vào khu tr n c l t nh m b o v các khu kinh t ch y u

ch ng l t, đ ng b ng này đã đ c b o v b i g n 3000 km đê sông và 1500

km đê bi n (ch ng sóng c n c a bão) Theo thi t k , đ p Hoà Bình trên sông à có

th gi m m c l t cao nh t Hà N i vào n m 1971 xu ng kho ng 1,5 m (t 14,8

xu ng 13,3m) ây là đ p chính có hi u qu v nhi u m t Vi t Nam - có dung tích tr n c 9,5 t m3, l ng n c tr th ng xuyên là 5,6 t m3, s n xu t kho ng

8 t kwh m i n m (cung c p 40% n ng l ng cho h th ng đi n Vi t Nam)

Tuy nhiên, đ n đ nh c a h th ng đê gây lo ng i vì ba lý do: (1) p Hoà Bình gi m m c l t t i đa nh ng làm t ng kho ng th i gian các đê ph i gi n c

m c cao, d n đ n kéo dài s bão hoà c a đê và đe d a đ n đ b n v ng c a đê; (2)

H th ng đê đ c xây d ng t ng đo n m t trong m t th i gian dài hàng th k , đ cao đ c nâng d n sau m i l n l t l n, nh v y lòng sông đ c nâng cao và các đê

c ng v y D n đ n, h th ng đê trong tình tr ng c n đ c s a ch a và nâng c p; (3) N u h th ng đê b v s d n đ n chi phí t ng cao (World Bank, 1996)

1.5.5 B o đ m n c ng m c p n c đô th và nông thôn

Ph n l n các khu v c nông thôn vùng đ ng b ng này và các thành ph nh

Hà N i, H i Phòng ph thu c hoàn toàn vào ngu n n c ng m n i đ a đ cung c p cho sinh ho t

Do n c ng m có vai trò s ng còn đ s d ng trong l u v c, c n chuy n s chú ý t vi c tìm ki m các t ng ng m m i sang b o v ch t l ng n c ng m

Nh ng v n đ nghiêm tr ng v ch t l ng n c m t đã xu t hi n nh ng trung tâm công nghi p và thành th đông dân, làm nh h ng đ n ch t l ng n c

ng m Quy ho ch t ng th d ki n công nghi p s t ng 11÷15%/n m và trong hai

th p k s chi m kho ng 1/2 t ng s n ph m c a l u v c S t ng tr ng này s chuy n bi n t 15% thành th tr thành 80% thành th , đòi h i ph i chú ý đ n s ô nhi m do quá trình đô th hóa nhanh chóng Vì v y c n s m có bi n pháp b o v

ch t l ng n c ng m

1.5.6 Các chi n l c đ c khuy n ngh đ i v i l u v c

(a) C ng c h th ng đê và đ u t cho h th ng d báo, c nh báo l

(b) T ng c ng kh n ng tr n c:

B ng cách xây d ng các h ch a đa m c tiêu, nó s không nh ng mang l i

l i ích nh gi m l l t mà còn phát tri n th y đi n to l n Tuy nhiên, có nh ng m i

lo ng i v đ nh c , môi tr ng và thay đ i b i l ng c a sông nh h ng môi

tr ng c a các h th ng h ch a này c n đ c xem xét s m đ đ u t không gây

ra nh ng tác đ ng tiêu c c

(c) Nâng cao hi u qu ho t đ ng c a các h ch a hi n có

(d) Ph c h i và nâng c p các h th ng t i tiêu

(e) Ti p t c duy trì s n l ng công nghi p trong châu th

Ngoài ra, sinh viên s hi u k h n v các lo i công trình t ng h p, n m đ c các ph ng pháp đi u hành khai thác t i u các công trình s d ng t ng h p này, phân ph i chi phí m t cách h p lý và toàn di n h n cho công trình t ng h p Sau khi h c xong môn h c, sinh viên s hi u rõ v cách qu n lý b n v ng tài nguyên

n c Và cu i cùng s hi u đ c t i sao giá n c l i r t ph c t p và t i sao l i c n

ph i có chính sách v giá n c do Nhà n c quy đ nh

1 Trình bày các khái ni m chính v s d ng t ng h p ngu n n c?

2 Trình bày nguyên t c s d ng t ng h p ngu n n c? Nêu ví d minh h a?

3 Các lo i ngu n n c m t và nêu các s li u v ngu n n c m t trên th

gi i?

4 Ngu n n c ng m trên th gi i?

5 Các l u v c sông Vi t Nam và các đ c tr ng l u v c và dòng ch y c a chúng?

1 Qu c h i, 1998: Lu t Tài nguyên n c và ngh đ nh h ng d n thi hành Nhà xu t b n Chính tr qu c gia, 2001

2 World Bank, 1996: Vietnam Water Resources Sector Review, Main report

A joint report by the World Bank, Asian Development Bank, FAO, UNDP, and the NGO Water Resources Group in cooperation with the Institute of Water Resources Planning, Vietnam

t ng đ c chú ý đây là qu n lý n c Tuy v y, trên th gi i, v n đ qu n lý

n c trong các l nh v c khác nhau đang ngày càng tr nên b c xúc S t ng dân s

và thu nh p kéo theo s đòi h i t ng nhu c u dùng n c đ i v i các ngành nông nghi p, công nghi p, sinh ho t trong khi ngu n cung c p n c m t và n c ng m

đ c p đ n tính b t th ng c a ngu n n c do b n ch t t nhiên c a dòng ch y và ngày càng tr nên khó l ng b i nh ng tác đ ng b t l i do chính con ng i gây ra trong quá trình khai thác tài nguyên n c ph c v cho s t n t i và phát tri n c a mình Sau đó, chúng ta s phân tích t i sao v n đ qu n lý tài nguyên n c l i tr nên quan tr ng đ n nh v y trong th k 21 và vai trò c a ng x gi a con ng i

v i nhau nh h ng đ n công tác qu n lý nh th nào Ngoài ra, vi c ng d ng

nh ng ki n th c v khoa h c, k thu t, xã h i, kinh t có th góp ph n không nh trong công tác qu n lý tài nguyên n c c ng đ c đ c p trong ch ng này

Hai nguyên t c c b n trong ph n này s đ c trình bày d i đây Th nh t,

là bi u th các v n đ v n c nh s thi u n c, nhi m b n, mâu thu n gi quy n

s d ng n c, s suy gi m môi tr ng M r ng ra là s thi u chính sách kinh t :

N c b đánh giá th p h n giá tr th c c a nó, vì v y mà có s c n tr vi c khuy n khích s n xu t Th hai, khi các tác đ ng c a con ng i v n đã ph c t p h n các

quan h sinh h c và hi n t ng v t lý thì vi c đ a ra chính sách và đi u ch nh lu t

có th góp ph n t o nên ng x hi u qu h n gi a con ng i và t nhiên nh m duy trì s phát tri n b n v ng c a tài nguyên n c

Qu n lý n c, th c ch t là v n đ k t h p ng x gi a con ng i và ngu n tài nguyên quý giá này đây nh n m nh cách ti p c n kinh t là biên so n b n th

ch (nh m t b t ng quan v i nhau v t ch c, nguyên t c và lu t), đ ph c v các ho t đ ng c a nh ng ng i h ng l i t tài nguyên n c, nh m thu đ c l i ích l n nh t t ngu n n c, tài nguyên môi tr ng ho c các tài nguyên khác

Trong ph n này s đ c p đ n ho t đ ng c a các nhà kinh t thu c hai tr ng

phái nghiên c u: Th nh t là kinh t h c th c ch ng đ c th hi n vi c quan sát

th c t và tr l i m i quan h , t đó đ a ra s gi i thích, mô t đ d báo các hi n

t ng kinh t Ví d nh h ng c a s thay đ i giá, thu nh p, chính sách, k thu t

đ n s tiêu dùng n c? ho c n c đóng vai trò gì trong s t ng tr ng kinh t

vùng? Th hai là kinh t h c chu n t c, nó không ch liên quan đ n v n đ th c t

mà còn đ n các tiêu chu n v chính sách và v n đ đ t ra cho vi c t i u chính sách Ví d m t d án cung c p n c đ c ti n hành hay không? Th tr ng có a thích cách qu n lý c a chính ph trong s thay đ i nhu c u dùng n c không?

Li u s ô nhi m có nên b ng n c n không, n u có thì lo i chính sách nào nên đ a ra? Kinh t h c chu n t c s làm ra nghiên c u kinh nghi m cho kinh t h c th c

ch ng và k t h p chúng v i s đánh giá giá tr đ ph n ánh các quan đi m ý đ nh

v xã h i đ đ xu t các chính sách

2.1.2 Cách ti p c n c a các nhà kinh t

M t vài khái ni m, t vi c xác đ nh cách ti p c n th c t c a các nhà kinh t ,

đ n nhi m v c a n n kinh t qu c dân và chính sách nên đ c đ ra nh th nào

s đ c ch ra ph n này

M t trong các khái ni m kinh t quan tr ng là chi phí c h i, liên quan đ n

l i ích đã bi t tr c t ngu n l c khan hi m đ c s d ng cho m t m c đích thay

vì s d ng nó cho m c đích khác t t h n i u quan tr ng c n nh n bi t đ quy t

đ nh đi u ti t và chi tiêu s d ng ngu n tài nguyên khan hi m ph i ch u chi phí trong hình th c l a ch n đã bi t tr c, vì th c h i c n ph i đ c nhanh chóng phân tích và l a ch n Chi phí c h i còn g i là chi phí th i c hay giá th i c , là

nh ng l i ích (tính b ng ti n) m t đi ho c không thu đ c do dùng ti n đ ti n hành ho t đ ng này so v i khi ti n hành ho t đ ng khác Còn có th quan ni m chi phí c h i là giá tr kinh t th c s và đ y đ c a m t tài nguyên, c a m t lao đ ng khi s d ng đ s n xu t hay phát minh ra m t lo i hàng hóa nào đó Chi phí c h i

là m t khái ni m t duy tr u t ng nh ng l i có vai trò r t quy t đ nh trong phân tích đánh giá d án

M t khái ni m có ý ngh a quan tr ng đ i v i ti p c n kinh t n a là c n biên

Trong ph m vi c a quy t đ nh phân ph i tài nguyên, thì c n biên làm n i b t s

quan tr ng c a vi c k đ n t ng l i nhu n liên quan đ n t ng chi phí H n n a

quy t đ nh tiêu dùng s đ c u tiên theo th t ph i d a trên c s l i ích c n

biên liên quan đ n chi phí t ng lên

N i li n v i c n biên là khái ni m gi m b t s hoàn tr l i và thay th tài

s n xu t m t m t hàng (các hàng khác gi nguyên) d n đ n gi m ti n lãi T ng t

nh v y, đ i v i ng i tiêu dùng t ng kh n ng tiêu dùng s gi m l i ích và s

th a mãn Thay th tài nguyên có ngh a là ng i tiêu dùng và ng i s n xu t

không h n ch s d ng tài nguyên vào các ho t đ ng tiêu dùng và s n xu t c a

mình Thay đ i giá t ng đ i, s khan hi m s kéo theo s thay th tài nguyên

Ng i nông dân có th quan tâm và b công s c lao đ ng nhi u h n d i đi u

ki n khan hi m tài nguyên, ho c các

h s d ng n c có th thay th h th ng cung c p n c kém hi u qu khi giá

n c t ng lên

N c là m t v n đ hóc búa trong t duy kinh t Có th minh ho a đi u này

qua ngh ch lý n c và kim c ng V n đ này đã đ c gi i quy t th k 18 b ng

cách phân bi t gi a giá tr s d ng và giá tr trao đ i M c dù giá n c th p nh ng

n c c n thi t cho s t n t i c a con ng i, đ c con ng i s d ng r t nhi u

Ng c l i, kim c ng không hoàn toàn c n thi t cho đ i s ng nh ng l i có giá tr

trao đ i r t cao trên th tr ng Cu i cùng l i gi i thích cho ngh ch lý này là t ng

l i ích và giá tr c n biên T ng l ng n c s d ng l n h n nhi u so v i l ng

kim c ng, nh ng giá tr c n biên c a kim c ng l i l n h n nhi u giá tr c n biên

c a n c B i vì kim c ng r t khan hi m (giá c n biên là l n), và vì giá tr c n

biên l n nên giá bán kim c ng cao h n giá bán n c

V n đ khuy n khích c ng là quan tr ng D a vào s t i đa l i nhu n đ i v i

cá nhân, các nhà kinh t th y r ng các cá nhân s n xu t c ng nh tiêu dùng s đi u

ch nh khi thay đ i s khuy n khích tiêu dùng và s n xu t

Kinh t đ c mô t nh là m t nghiên c u h u qu không đ c đ nh h ng

tr c c a con ng i trong m t ph n c a xã h i bao g m s n ph m, trao đ i, tiêu

th hàng hóa và d ch v Giá n c th p s d n đ n vi c s d ng quá và lãng phí tài

nguyên n c, trong khi đó đ u t cho cung c p n c l i ph i d a vào lao đ ng quá

kh và các ngu n thu nh p khác c a n n kinh t qu c dân trong quá kh

Giá tr c a d ch v và hàng hóa phi th tr ng là khía c nh quan tr ng c a

kinh t tài nguyên và kinh t môi tr ng Mô hình kinh t hi n đ i cho r ng giá tr

c a hàng hóa và d ch v d a vào quan h cung và c u n c, th ng không ph n

ánh đ c trong giá th tr ng Kinh t không ch nghiên c u v th tr ng mà nói

chung còn u tiên nghiên c u v các ho t đ ng và tác đ ng c a con ng i trong xã

h i

2.1.3 T i sao l p chính sách v n c là r t khó? Kinh t và m i s liên quan

Th c v y, d i góc đ hàng hóa thì tài nguyên n c hoàn toàn khác v i các

lo i hàng hóa thông th ng và các tài nguyên khác Nh ng đ c đi m riêng bi t,

đ c tr ng c a tài nguyên n c đã và đang t o ra nh ng thách th c đ i v i các chính sách c a Nhà n c liên quan đ n vi c khai thác, phân ph i và qu n lý ngu n tài nguyên này Các đ c đi m riêng c a tài nguyên n c là: ngu n n c, nhu c u dùng n c, quan đi m xã h i v n c và vi c nghiên c u chính sách, lu t v n c Ngu n n c đ c ph n ánh thông qua đi u ki n khí h u th y v n và b n ch t c a dòng ch y Nhu c u dùng n c l i ph thu c vào con ng i và trình đ phát tri n

xã h i Quan đi m xã h i v n c c ng thay đ i theo t ng th i k l ch s và giai

đo n phát tri n xã h i Cu i cùng, các đ c đi m trên d n đ n s c n thi t ph i nghiên c u các chính sách qu n lý và lu t v n c

(a) Các đ c đi m khí t ng, th y v n và b n ch t c a n c

Tính chuy n đ ng: N c là ch t l ng có xu h ng ch y, b c h i và th m, nó chuy n đ ng theo m t chu trình th y v n Vì th xác đ nh, đo l ng nó là

m t v n đ không đ n gi n Do tính t nhiên c a nó mà các nhà kinh t cho

r ng n c là tài nguyên có chi phí cao, có ngh a là r t khó đ thi t l p và tuân theo quy n s d ng tài nguyên n c khi d a vào th tr ng ho c s trao

đ i gi a các ngành kinh t qu c dân

S không ch c ch n trong cung c p n c: ngu n cung c p n c th ng xuyên thay đ i và không d báo đ c theo th i gian, không gian, v s

l ng và ch t l ng N c các vùng thay đ i theo mùa trong n m (cùng

v i s thay đ i khí h u) và theo chu k D báo s thay đ i khí h u toàn c u

t t nhiên đ n con ng i t ng m i liên h v xu th cung c p dài h n V n

đ là làm sao con ng i có th đ s c v i các hi n t ng t nhiên đ c bi t là

l và h n Quá nhi u n c ho c quá ít n c đ u gây b t l i đ n xã h i con

ng i L là thiên tai đòi h i chi phí r t cao cho nên Chính ph ph i đ ng ra

ti n hành các ch ng trình ch ng l Trong khi, h n c ng tác đ ng tiêu c c

đ n kinh t , đ c bi t là nh h ng n ng n đ n ngành nông nghi p

Kh n ng hòa tan: n c là m t trong các ch t dung môi hoàn h o, ngu n tài nguyên n c d i dào t o ra kh n ng h p th ch t th i, làm loãng chúng và chuy n chúng đi Càng ngày, con ng i càng quan tâm đ n ch t l ng n c

và coi nó quan tr ng không kém vi c tiêu dùng n c v l ng và l i ích công c ng do n c đem l i

S ph thu c l n nhau gi a nh ng ng i tiêu dùng: N c không b s d ng

hoàn toàn trong ho t đ ng s n xu t và tiêu dùng Sau khi s d ng, n c nói

chung, l i quay tr l i ngu n ho c sông su i Ví d đ i v i t i thì kho ng

50% ho c h n s quay v theo h th ng tiêu tr l i ngu n c p n c (n c

h i quy) Còn đ i v i c p n c sinh ho t và công nghi p thì l ng n c

quay l i ngu n còn nhi u h n Ngoài ra, ng i s d ng n c h l u b nh

h ng b i s l ng, ch t l ng và th i gian c a dòng ch y quay tr l i do

ng i s d ng th ng ngu n S ph thu c l n nhau này đ c g i là tác

đ ng bên ngoài (hay nh h ng ngo i lai), th ng không đ c tính đ n m t

cách đ y đ Trong tr ng h p này chi phí đ y đ đã không ph n ánh h t

các quy t đ nh trong ho t đ ng c a c ng i tiêu dùng và ng i s n xu t, k t

xã h i

Tính đ a ph ng: Ngu n cung c p n c ph thu c vào đi u ki n t nhiên và

đi u ki n khí h u c a t ng vùng Nhu c u dùng n c thì ph thu c và dân s

và m c đ phát tri n kinh t M i quan h th c t này d n đ n v n đ qu n

lý n c c n chú ý t i tính đ a ph ng và chính sách c n ph i phù h p v i

đi u ki n

đ a ph ng

Kinh t quy mô l n: S h u n c, ch a và phân ph i n c thu c kinh t quy

mô l n Kinh t quy mô l n, khai thác ngu n tài nguyên n c, ngu n tài

nguyên thi t y u đ i v i đ i s ng con ngg i và các ngành kinh t , thì

không th đ c quy n trong khai thác, phân ph i và s d ng, mà c n ph i có

s đi u ch nh và s qu n lý c a Nhà n c d a trên l i ích c a c ng đ ng và

c a toàn xã h i

Thu c tính phân bi t c a ngu n n c ng m: Ngu n n c ng m là quan

tr ng trên th gi i T ng ng m n c đ c đ nh ngh a nh là m t thông tin

đ a ch t , n c ch a trong l r ng, kho ng r ng trong đ t có th khai thác s

d ng nh m t ngu n cung c p n c

(b) Nhu c u dùng n c - c đi m ph thu c vào ng i s d ng

Con ng i nh n nhi u lo i giá tr và l i ích t n c ó là: (1) l i ích hàng

hóa, (2) l i ích tiêu ch t th i, (3) l i ích gi i trí, cá nhân và công c ng, (4)

b o t n h sinh thái và các loài sinh v t, (5) giá tr v n hóa xã h i Ba lo i

đ u thu c l nh v c kinh t , b i chúng có đ c đi m c a hàng hóa và liên quan

đ n v n đ s d ng có c nh tranh và t i đa l i nhu n Hai lo i cu i thu c

l nh v c b o t n và duy trì v n hóa đ c nhìn nh n riêng nh nh ng giá tr

phi kinh t

c đi m kinh t c a nhu c u dùng n c là thay đ i liên t c t hàng hóa

c nh tranh đ n hàng hóa không c nh tranh M t lo i hàng hóa ho c m t d ch

v có th đ c coi là c nh tranh trong tiêu dùng, n u s s d ng c a m t cá nhân b ng n c n b ng s s d ng b i cá nhân ho c d ch v khác Hàng hóa tiêu dùng c nh tranh là lo i hàng hóa tuân theo s cung c p và phân ph i b i

th tr ng ho c quá trình ki u th tr ng, và th ng đ c g i là hàng hóa Còn hàng hóa phi c nh tranh đ c g i là hàng hóa công c ng ho c t p th Hàng hóa công c ng là hàng hóa mà khi t ng thêm m t ng i tiêu dùng, không làm gi m l ng tiêu dùng c a ng i khác, t c là t ng thêm s l ng

ng i tiêu dùng không làm nh h ng t i l ng tiêu dùng c a m i ng i

ng giao thông, c u c ng, công viên, cây xanh là nh ng ví d v hàng hóa công c ng N c s d ng cho công nghi p và nông nghi p là hàng hóa

c nh tranh, trong khi giá tr th m m c a nh ng dòng sông xinh đ p thì l i là phi c nh tranh hay là hàng hóa công c ng

S thay đ i và đ c đi m kinh t khi s d ng n c: Lo i giá tr th nh t là l i ích t hàng hóa, xu t phát t n c u ng, sinh ho t v sinh, các ho t đ ng s n

xu t trong nông nghi p, công nghi p và th ng m i ây là s s d ng c nh tranh và có xu h ng là hàng hóa t h u ho c d ch v ây là lo i l y n c

t các h th ng th y l i, n c b l y đi t các h th ng cung c p n c g i là hàng hóa tiêu th , có ngh a là n c b hao phí M t lo i khác c ng s d ng

n c nh ng không c n ph i l y m t đi t các h th ng cung c p n c nh là

tr m th y đi n, giao thông th y, g i là hàng hóa không b tiêu th Lo i giá

tr th hai là l i ích l y t ch t th i, n c s v n chuy n các ch t th i đ làm loãng chúng, đ a và x lý theo ý mu n và quay tr l i s tr nên giá tr công

c ng ho c giá tr t p th Lo i th ba là l i ích gi i trí cá nhân, th y s n và

đ ng v t hoang dã Ng i dân các n c phát tri n ch n lo i l i ích này Còn các n c đang phát tri n thì vi c dùng n c cho các m c tiêu này ngày càng t ng

N c là hàng hóa có giá tr th p: Giá tr kinh t c a n c có xu h ng t ng

đ i th p V n và chi phí n ng l ng cho giao thông th y, tr n c có xu

h ng t ng đ i cao

Thay đ i nhu c u: Nhu c u nông nghi p dao đ ng do nhi t đ , m a các mùa trong n m N c sinh ho t công nghi p thay đ i theo ngày, tu n, mùa

C vi c tr n c, v n chuy n n c và c th ch v qu n lý c n ph i đ c chu n b đ th a mãn đi m nhu c u cao nh t trong th i k có nhu c u dùng

n c cao

(c) Quan đi m xã h i đ i v i tài nguyên n c

Mâu thu n v n hóa xã h i: B i vì n c c n thi t cho s s ng, và b i n c

s ch và v sinh c n thi t cho s c kh e và s s ng, nên c ch phân ph i n c theo

th tr ng th ng khó đ c ch p nh n Theo m t trong s các nguyên t c c a Dublin thì con ng i có quy n đ c s d ng n c s ch và v sinh v i m t cái giá

mà h có th tr đ c

H n n a quan đi m đó cho r ng n c có giá tr xã h i v n hóa đ c bi t và không nên coi là hàng hóa kinh t

(d) Chính sách và lu t v n c: các v n đ có liên quan là:

Chi phí giao d ch và s khan hi m n c

Th tr ng chung c a tài nguyên n c Chính sách qu n lý n c

Lu t v n c

2.1.4 Kinh t h c th c ch ng v n c: quan h kinh nghi m và đo l ng

th c hi n mô t kinh nghi m c a m i quan h , đ gi i thích và hi u các quy lu t theo s xu t hi n các hi n t ng trong đ i s ng kinh t , và đ d đoán các tác đ ng thay đ i trong xã h i và chính sách c a nó đ n dùng n c, đó là m c đích c a phân tích kinh t h c th c ch ng i v i v n đ tài nguyên n c, thì các

v n đ đ u tiên quan tâm là: (1) l ng n c tiêu th , (2) giá tr kinh t c a n c, (3) m i quan h gi a cung c p n c và t ng tr ng kinh t vùng

(a) L ng n c tiêu th

Con ng i s d ng n c đ c chia ra làm hai lo i: tiêu hao n c và không tiêu hao n c Tiêu hao n c là s d ng cho nông nghi p, sinh ho t, công nghi p

th ng m i, còn không tiêu hao là dùng cho nuôi cá, gi i trí, môi tr ng cho đ ng

v t hoang dã, th y đi n, tiêu ch t th i

V m t ngôn t , t "nhu c u dùng n c" luôn luôn có ý ngh a bao hàm và

di n đ t khái ni m "l ng n c c n thi t t i thi u" Tuy nhiên trong kinh t s

d ng t ng h p ngu n n c thì hai khái ni m này không hoàn toàn gi ng nhau

Nh ng trong tr ng h p không tính đ n giá n c, n c đ c dùng t do không

m t ti n thì ng i ta d dàng ch p nh n "l ng n c c n thi t t i thi u" chính là

"nhu c u dùng n c" và ng c l i Do v y, m t khi ngu n cung c p n c tr nên khan hi m, ho c khi ph i tr chi phí cho l ng n c dùng hàng ngày thì c ng i tiêu dùng n c và ng i s n xu t n c, trên ph ng di n l i ích cá nhân, đ u s thay đ i thói quen s d ng n c lãng phí tr c đây c a mình

(b) Giá tr kinh t c a n c

Xác đ nh giá tr kinh t nh l i ích, chi phí c a n c và các chính sách v

n c là m t trong s các ho t đ ng quan tr ng c a kinh t h c th c ch ng ng

d ng đ c phân tích gi a l i ích và chi phí thì đ u tiên c n ph i xác đ nh đ c giá

đ u vào c a s n ph m Có ba cách xác đ nh đ c s d ng, th nh t là quan sát và

đi u tra các ho t đ ng c a th tr ng Quan sát th tr ng nh là s ng i mua, s

ng i bán, chi phí ngo i ng, và s d ng các giá th tr ng Th hai, khi th tr ng

t n t i nh ng không có c nh tranh, giá đ c quan sát s ph n ánh không đúng v i giá tr c a s n ph m Và th ba, trong nhi u tr ng h p ph i xác đ nh giá cho các

ho t đ ng không có trong th tr ng nh phát đi n, b o v môi tr ng, gi i trí là

r t c n thi t Trong lo i xác đ nh th hai và th ba c n ph i s d ng các lo i giá thanh toán và giá m

Ngoài ra đ phân tích chi phí và l i ích còn ph i d a vào lo i giá s b ng lòng chi tr c a các h dùng n c và chi phí c h i

Nh v y đ xác đ nh giá tr c a n c vi c tính toán giá n c đ phân tích l i ích chi phí là th c s c n thi t

(c) Tác đ ng c a khai thác tài nguyên n c đ n phát tri n kinh t vùng

S khai thác có hi u qu ngu n tài nguyên n c s có tác đ ng tích c c đ n phát tri n kinh t c a đ a ph ng N u cung c p n c đ c nâng cao thì s d n đ n thu nh p c a ng i dân t ng, ví d nh vi c cung c p n c cho nông nghi p đ c

c i thi n thì s n l ng nông nghi p s t ng và thu nh p c a ng i dân t ng cao

(a) Kinh t h c chu n t c

Kinh t h c chu n t c là kinh t phúc l i, nó k t h p giá tr c a ngu n l c t nhiên v i nhu c u xã h i và các quy đ nh kinh t đ đ t đ c các m c đích mà chính sách đ ra

L a ch n các ch tiêu giá tr đ phân tích chu n t c là m c tiêu quan tr ng

nh t Ba đ xu t chu n t c cho kinh t phúc l i là: th nh t m i cá nhân là ng i

nh n bi t rõ phúc l i c a mình, th hai là phúc l i xã h i d a trên phúc l i c a

ng i dân, th ba là phúc l i c a m i cá nhân t ng và phúc l i c a xã h i t ng

xu t th ba còn g i là C i thi n Pareto Khi phúc l i c a cá nhân không th t ng và

m i cá nhân đ u th a mãn thì lúc đó đ t t i t i u Pareto

(b) ng d ng kinh t phúc l i

Phân tích chi phí - l i ích s g n li n v i ng d ng th c t v kinh t phúc

l i Các ph ng pháp kinh t kinh nghi m đ c s d ng đ d báo li u chính sách

m i đ c đ a ra có sinh l i trên ph ng di n ti n t không Các hi u ích t sinh

l i c a các chính sách liên quan đ n n c đó s t o ra nh ng ng x tích c c ho c thay th nh ng gì đã l i th i

(c) ánh giá chính sách n c đa m c tiêu

Nh ng quy t đ nh v chính sách n c công c ng đ c th c hi n trong quá trình đánh giá đa m c tiêu Chính sách n c th ng đ c đánh giá ba m c tiêu chính là v : kinh t , xã h i và môi tr ng

2.1.6 Ho t đ ng chính sách đ i v i qu n lý n c

(a) Th tr ng

S trao đ i hàng hóa thông qua giá c th a thu n trên th tr ng s cung c p

d u hi u chính đ th c hi n các ho t đ ng kinh t c a con ng i trong không gian

và th i gian Giá th p có ngh a là gi m chi phí s n xu t, đó là d u hi u t t cho

ng i tiêu dùng, nh ng l i là d u hi u không t t đ i v i ng i s n xu t vì l i nhu n thu đ c s ít đi Khi đó, ng i s n xu t s tìm cách thay đ i m t hàng s n

xu t ho c thay đ i ngu n tài nguyên khác

Th tr ng t do ho t đ ng không ph i luôn luôn có hi u qu , lúc đó s đi u

ti t c a Nhà n c là c n thi t đ v t qua nh ng v n đ c a th tr ng và làm cho

vi c s d ng các ngu n l c hi u qu h n

Chúng ta đã bi t, c ch th tr ng ch phát huy tác d ng khi đi u ki n tiên quy t cho c nh tranh trên th tr ng đ c đ m b o i sâu nghiên c u kinh t ,

ng i ta có k t lu n r ng: nh ng đi u ki n tiên quy t cho c nh tranh n u nh đ c

t o ra thì b n thân trong quá trình v n đ ng, c ch th tr ng l i làm chúng suy thoái đi Nh ng th tr ng có s c c nh tranh suy thoái vì b n lý do c b n sau đây: