Ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người dân Việt Nam hiện nay (tt)

Ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người dân Việt Nam hiện nayẢnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người dân Việt Nam hiện nayẢnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người dân Việt Nam hiện nayẢnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người dân Việt Nam hiện nayẢnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người dân Việt Nam hiện nayẢnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người dân Việt Nam hiện nayẢnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người dân Việt Nam hiện nayẢnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người dân Việt Nam hiện nayẢnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người dân Việt Nam hiện nayẢnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người dân Việt Nam hiện nayẢnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người dân Việt Nam hiện nayẢnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người dân Việt Nam hiện nay

HOÀNG THU TRANG

¶NH H¦ëNG CñA §¹O §øC NHO GI¸O §èI VíI

§êI SèNG TINH THÇN CñA NG¦êI VIÖT NAM HIÖN NAY

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG

VÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ

Mã số: 62 22 03 02

HÀ NỘI - 2017

Công trình được hoàn thành tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS Nguyễn Thế Kiệt

2 TS Phan Mạnh Toàn

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện

họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Vào hồi giờ ngày tháng năm 2017

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia và Thư viện Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nho giáo là một trong những trào lưu triết học Trung Hoa cổ đại do Khổng Tử (551 - 479TCN) sáng lập Nhìn chung, Nho giáo là cả một hệ thống quan niệm về thế giới, xã hội và con người Tuy nhiên, nội dung chủ yếu của Nho giáo là nói về đạo đức, nhấn mạnh vào đạo đức, cường điệu tác động của đạo đức trong xã hội và lịch

sử, đây có thể coi là một đặc tính cơ bản của Nho giáo

Nho giáo được du nhập vào nước ta từ những năm cuối trước công nguyên chủ yếu theo “gót giày” quân xâm lược phương Bắc Là một học thuyết chính trị, đạo đức, xã hội lấy con người làm trọng tâm, Nho giáo đã đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước phong kiến Việt Nam qua nhiều thế kỷ (từ giữa thế kỷ XV về sau) Với vị trí, vai trò là hệ tư tưởng, là công cụ cai trị của các triều đại phong kiến Việt Nam, Nho giáo, đạo đức Nho giáo đã len lỏi, tác động trên tất cả các lĩnh vực từ kinh tế, chính trị cho đến đời sống tinh thần của người Việt Nam

Cách mạng tháng Tám năm 1945 đã làm cho Nho giáo ở Việt Nam mất đi tư cách là học thuyết thống trị xã hội, đạo đức Nho giáo không còn giữ vai trò nền tảng chi phối toàn bộ đời sống tinh thần cùng với sự sụp đổ của chế độ phong kiến Việt Nam Từ đó, có những nơi, những lúc người ta đã phủ nhận sạch trơn vai trò của Nho giáo, đạo đức Nho giáo đối với dân tộc ta và muốn nhanh chóng xóa bỏ nó hoàn toàn bởi những hệ quả tiêu cực mà nó mang lại trong xã hội cũ như đầu óc gia trưởng, tư tưởng trọng nam khinh nữ, bệnh gia đình chủ nghĩa… Tuy nhiên, trong xã hội Việt Nam hiện đại, những dư âm của Nho giáo, đạo đức Nho giáo vẫn hiện hữu trong các quan hệ xã hội, trong ứng xử giữa người với người, trong phong tục, tập quán, trong nghi thức thờ cúng, trong những tín ngưỡng cổ truyền và vô vàn những lát cắt khác nhau của đời sống Đạo đức Nho giáo vẫn có những ảnh hưởng nhất định trong đời sống tinh thần của người dân Việt Nam hiện nay theo cả hai hướng tích cực và tiêu cực cho dù người ta có muốn hay không

Vấn đề nảy sinh ở chỗ, đúng là những hạn chế, tiêu cực trong đạo đức Nho giáo cần phải được loại bỏ để nó không cản trở sự phát triển của xã hội mới nhưng những ảnh hưởng tích cực của nó thì cần được lưu giữ và phát huy Vai trò của đạo đức Nho giáo càng được khẳng định nhất là trong bối cảnh ngày nay khi chúng ta đang phải đối mặt với những tác động tiêu cực nảy sinh từ mặt trái của thể chế kinh tế thị trường và quá trình hội nhập đã góp phần làm cho đạo đức xã hội xuống dốc một cách nghiêm trọng Không ít vấn đề được xem như đạo lý xưa nay bị đảo lộn khi mà

sự lên ngôi của đồng tiền đã khiến cho tình cảm giữa con người với con người trở thành một thứ xa xỉ, khi mà cha mẹ bị con cái bạc đãi, đánh đập, khi mà người ta có thể sống vô cảm, thờ ơ trước nỗi đau của người khác… Trước thực trạng đó, nhiều người tỏ ra nuối tiếc đạo đức Nho giáo

Không những thế, gần đây, một số nước trong khu vực vốn chịu ảnh hưởng của lễ giáo đạo Nho như Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapo… do biết khai thác tốt những ảnh hưởng tích cực của đạo đức Nho giáo đã góp phần tạo nên những bước phát triển kinh tế vượt bậc càng củng cố thêm sự nuối tiếc ấy Thực tế, cách làm của một số nước Châu Á trong việc khai thác những giá trị tích cực của Nho giáo, đạo đức Nho giáo nhằm xây dựng và phát triển xã hội hiện đại đã trở thành bài học kinh nghiệm sâu sắc đối với Việt Nam trong việc lựa chọn cách thức ứng xử hợp lý với Nho giáo nói chung, đạo đức Nho giáo nói riêng

Với vai trò là nền tảng của hệ tư tưởng phong kiến, Nho giáo đã hết thời từ lâu

ở Việt Nam cũng như ở quê hương của nó Nhưng với tính cách là giá trị của di sản văn hóa, nó vẫn không bị lãng quên Do đó, việc tìm ra những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của Nho giáo nói chung, đạo đức Nho giáo nói riêng đối với đời sống tinh thần của người Việt hiện tại, từ đó đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy mặt tích cực hạn chế mặt tiêu cực của nó trong quá trình xây dựng đời sống tinh thần lành mạnh ở nước ta hiện nay là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách Những suy nghĩ đó đã thôi thúc tác giả đi vào nghiên cứu đạo đức Nho giáo và ảnh hưởng của nó đối với đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu của luận án

Góp phần làm rõ nội dung chính của đạo đức Nho giáo và ảnh hưởng của nó đến đời sống tinh thần của người Việt Nam, từ đó đưa ra phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của đạo đức Nho giáo trong việc xây dựng đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay

2.2 Nhiệm vụ của luận án

Để thực hiện mục tiêu đã nêu trên, luận án sẽ giải quyết một số nhiệm vụ sau:

- Trình bày một cách có hệ thống một số nội dung chủ yếu của đạo đức Nho giáo Trung Quốc và đạo đức Nho giáo ở Việt Nam

- Phân tích và làm rõ thực trạng ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay và nguyên nhân của nó

- Đưa ra phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của đạo đức Nho giáo trong việc xây dựng đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu đạo đức Nho giáo và ảnh hưởng của nó trong đời sống tinh thần người Việt Nam hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Vì đời sống tinh thần nói chung rất rộng, bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau

Do vậy, ở đây, luận án chỉ tập trung nghiên cứu ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo trên ba lĩnh vực cơ bản trong đời sống tinh thần người Việt Nam hiện nay, cụ thể là: đời sống chính trị, đời sống pháp luật và đời sống đạo đức

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Luận án dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước về con người và văn hóa, đạo đức, về đời sống tinh thần…

- Tiếp thu, kế thừa có chọn lọc và phát triển những giá trị khoa học của một số công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến nội dung của luận án

- Luận án dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng

và chủ nghĩa duy vật lịch sử, sử dụng các phương pháp: phương pháp lịch sử và lôgíc, phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp qui nạp và diễn dịch, phương pháp đối chiếu, so sánh… để thực hiện mục tiêu và nhiệm vụ mà luận án đặt ra

5 Đóng góp mới của luận án

- Bước đầu làm rõ nội dung cơ bản của đạo đức Nho giáo Trung Quốc và quá trình du nhập, biến đổi của chúng trong Nho giáo ở Việt Nam trên cơ sở luận giải những nhân tố tác động đến sự biến đổi ấy

- Phân tích những ảnh hưởng tích cực cũng như tiêu cực của đạo đức Nho giáo đến một số lĩnh vực cụ thể của đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay như: đời sống chính trị, đời sống pháp luật, đời sống đạo đức và chỉ ra những nguyên nhân của của sự ảnh hưởng

- Đưa ra phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của đạo đức Nho giáo trong việc xây dựng đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Luận án góp phần vào việc tìm hiểu đạo đức Nho giáo và ảnh hưởng của nó với đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay, từ đó đề ra các giải pháp nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của đạo đức Nho giáo trong việc xây dựng đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay

- Luận án cũng có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo, phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và học tập môn lịch sử triết học phương Đông ở các trường Đại học, các Học viện hiện nay

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương, 11 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ NHO GIÁO, ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO TRUNG QUỐC VÀ NHO GIÁO, ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO Ở VIỆT NAM

Cho đến nay đã có rất nhiều công trình tập trung nghiên cứu về Nho giáo, đạo đức Nho giáo Trung quốc cũng như Nho giáo, đạo đức Nho giáo ở Việt Nam Những công trình nghiên cứu về vấn đề này chủ yếu tập trung vào việc trình bày nguồn gốc

ra đời của Nho giáo, đạo đức Nho giáo, những yêu cầu cơ bản của đạo đức Nho giáo Trung Quốc; quá trình du nhập và sự tiếp biến của đạo đức Nho giáo ở Việt Nam, tiêu biểu có thể kể đến các công trình sau:

Dưới dạng các cuốn sách chuyên khảo hay tham khảo về Nho giáo và đạo đức Nho giáo (ở cả Trung Quốc và Việt Nam) của các học giả trong nước có thể kể đến

như: Nho giáo và phát triển ở Việt Nam (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội 1997) của Vũ Khiêu, Nho giáo xưa và nay (Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội 1997) của Quang Đạm,

Một số vấn đề Nho giáo Việt Nam (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1998) do Phan

Đại Doãn chủ biên, Bàn về đạo Nho (Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh 1998) của

Nguyễn Khắc Viện, …

Một số công trình nghiên cứu của các học giả Trung Quốc về Nho giáo, đạo đức Nho giáo dưới dạng những cuốn sách chuyên khảo được dịch ra tiếng Việt trong những năm trở lại đây cũng cho chúng ta một cái nhìn khá toàn diện về nội dung cơ bản trong những quan niệm đạo đức Nho giáo Đồng thời các công trình này cũng đưa ra những đánh giá về mặt tích cực và tiêu cực của các quan niệm đạo đức Nho giáo theo ý kiến riêng của từng tác giả căn cứ vào góc độ nghiên cứu khác nhau ở

cùng một vấn đề Tiêu biểu có thể kể đến các công trình như: Bàn về Khổng Tử (Nxb

Sự thật, Hà Nội 1963) của Quan Phong, Lâm Duật Thời, Nho gia với Trung Quốc

ngày nay (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1996) của Vi Chính Thông, Đạo hiếu trong Nho gia (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 2014) của Cao Vọng Chi…

Ngoài ra còn rất nhiều những công trình nghiên cứu dưới dạng các bài tạp chí, các luận văn, luận án có liên quan đến vấn đề này

Có thể thấy rằng, những công trình trên đã cung cấp cho tác giả luận án một cái nhìn hết sức đầy đủ, sâu sắc và khá toàn diện quá trình ra đời, phát triển của Nho giáo, đạo đức Nho giáo, những nội dung cơ bản trong quan niệm của Nho giáo về đạo đức cũng như toàn bộ quá trình du nhập, phát triển, biến đổi của đạo đức Nho giáo ở Việt Nam trong từng thời kỳ lịch sử trải qua các triều đại phong kiến Do đó, ở

chương 2 trong nội dung của luận án, khi nghiên cứu về đạo đức Nho giáo Trung Quốc và đạo đức Nho giáo ở Việt Nam, tác giả luận án không kì vọng đem đến một

sự hiểu biết mới nào về vấn đề này Kế thừa thành quả nghiên cứu của những người

đi trước, luận án chỉ tập hợp, khái quát lại một cách hệ thống nguồn gốc ra đời và một

số nội dung chủ yếu của đạo đức Nho giáo Trung Quốc; quá trình du nhập, những nhân tố ảnh hưởng đến sự biến đổi của đạo đức Nho giáo ở Việt Nam cũng như chỉ ra những nét riêng của đạo đức Nho giáo ở Việt Nam qua tư tưởng của một số nhà nho Việt tiêu biểu

1.2 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ ĐỜI SỐNG TINH THẦN VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG TINH THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY

1.2.1 Những công trình nghiên cứu về đời sống tinh thần và đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay

Xung quanh đề tài về đời sống tinh thần và đời sống tinh thần của người Việt Nam có rất nhiều học giả quan tâm, nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau Nhóm công trình nghiên cứu này cho người đọc một cái nhìn khá toàn diện về đời sống tinh thần, các chiều cạnh trong khái niệm đời sống tinh thần cũng như những đặc trưng trong đời sống tinh thần của người Việt hiện nay

1.2.2 Những công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay

Bàn về những ảnh hưởng của Nho giáo nói chung, đạo đức Nho giáo nói riêng đến các lĩnh vực trong đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay theo cả hai hướng tích cực và tiêu cực cũng có rất nhiều công trình nghiên cứu Trong đó, đặc

biệt phải kể đến các công trình nghiên cứu của các học giả tiêu biểu như: Nho giáo

xưa và nay (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội 1990) do Vũ Khiêu chủ biên, Nho giáo tại Việt Nam (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội 1994) do Lê Sỹ Thắng chủ biên, Sự kế thừa

và phát triển đạo đức Nho giáo của Hồ Chí Minh trong sự nghiệp cách mạng Việt Nam (Nxb Đại học quốc gia, Thành phố Hồ Chí Minh 2015) của Hoàng Trung…

Trên một số tạp chí triết học chuyên ngành, cũng như trong nhiều luận án, vấn

đề ảnh hưởng của Nho giáo, đạo đức Nho giáo trong các lĩnh vực đời sống tinh thần người Việt Nam hiện nay cũng được nghiên cứu dưới nhiều góc độ và cách tiếp cận khác nhau

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu thuộc nhóm này hết sức đa dạng, phong phú, công phu và nghiêm túc Các tác giả đã chỉ ra nhiều ảnh hưởng theo cả hai hướng tích cực và tiêu cực của đạo đức Nho giáo đối với nhiều mặt, nhiều bộ phận trong đời sống tinh thần của con người Việt Nam từ trong quá khứ cho đến hiện tại Đây là những tài liệu tham khảo rất quý giá cho tác giả luận án khi tiến hành triển

khai chương 3 với nội dung chính là nghiên cứu về ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay - thực trạng và nguyên nhân Tuy nhiên, đôi khi, do giới hạn về mặt thời lượng nghiên cứu hay một yếu tố nào đó, nhiều công trình chủ yếu chỉ dừng lại ở mức nêu ra tên những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của đạo đức Nho giáo trong xã hội phong kiến Việt Nam là gì và khẳng định những ảnh hưởng của nó còn kéo dài cho tới tận ngày nay chứ ảnh hưởng của nó đối với các lĩnh vực cụ thể trong đời sống tinh thần người Việt hiện nay diễn ra như thế nào, tác động ra sao, theo phương thức gì thì nhìn chung các tác giả đề cập chưa nhiều Nhiều công trình luận văn, luận án phân tích cụ thể hơn về ảnh hưởng của lễ giáo đạo Nho đối với đời sống tinh thần người Việt hiện nay theo cả hai hướng tích cực và tiêu cực nhưng chủ yếu nhóm công trình này mới tập trung nghiên cứu ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đến đời sống đạo đức - chỉ là một trong những bộ phận

cụ thể của đời sống tinh thần… Do đó, ở chương này, luận án tiếp tục mở rộng và làm sâu sắc thêm những ảnh hưởng cụ thể của đạo đức Nho giáo trong đời sống tinh thần người Việt Nam hiện nay ở những lĩnh vực cơ bản nhất của nó bao gồm: đời sống chính trị, đời sống pháp luật, đời sống đạo đức Ở chương này, tác giả cũng làm

rõ thêm phương thức ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần người Việt hiện nay để trả lời cho câu hỏi tại sao khi những cơ sở kinh tế, chính trị,

xã hội cho sự tồn tại của Nho giáo, đạo đức Nho giáo gần như đã không còn, nhưng những ảnh hưởng của nó thì vẫn tiếp diễn trong đời sống hiện tại, cho dù người ta có muốn hay không

1.3 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHƯƠNG HƯỚNG VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT HUY ẢNH HƯỞNG TÍCH CỰC, HẠN CHẾ ẢNH HƯỞNG TIÊU CỰC CỦA ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG TINH THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT HIỆN NAY

Đề xuất phương hướng và các giải pháp nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người Việt hiện nay là đề tài thu hút được sự quan tâm, nghiên cứu của các học giả

dưới dạng các cuốn sách tham khảo, chuyên khảo, trong đó phải kể đến như: Bàn về

văn hiến Việt Nam (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội 1996) của Vũ Khiêu, Ảnh hưởng của đạo đức phong kiến trong cán bộ lãnh đạo, quản lý của Việt Nam hiện nay (Nxb

Chính trị quốc gia, Hà Nội 2001) do Nguyễn Thế Kiệt chủ biên, Kế thừa và đổi mới

những giá trị truyền thống trong quá trình chuyển sang kinh tế thị trường ở Việt Nam

(Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 2013) của Nguyễn Văn Lý…

Bên cạnh đó, có nhiều luận án sau khi nghiên cứu những ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đến các lĩnh vực khác nhau trong đời sống tinh thần của xã hội ta hiện nay, các tác giả cũng đề xuất nhiều phương hướng, giải pháp nhằm phát huy

ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của nó đối với lĩnh vực mà mình nghiên cứu

Những công trình này cũng là những tài liệu tham khảo hết sức cần thiết đối với chương 4 trong luận án của tác giả Tuy nhiên, ở mỗi công trình nghiên cứu này, các tác giả cũng chỉ chủ yếu đề xuất phương hướng và những giải pháp sát với nội dung khi họ nghiên cứu ảnh hưởng của một hay nhiều phạm trù đạo đức Nho giáo trong các lĩnh vực khác nhau Do vậy, bên cạnh việc kế thừa những người đi trước, tác giả cũng dựa trên cách tiếp cận của mình để đưa ra phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của đạo đức Nho giáo trong việc xây dựng đời sống tinh thần của người Việt hiện nay

1.4 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA LUẬN ÁN CẦN TIẾP TỤC GIẢI QUYẾT

Từ tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án với những kết quả đã được khái quát ở trên, tác giả đưa ra một số vấn đề mà luận án cần tập trung nghiên cứu, giải quyết như sau:

- Trình bày một cách có hệ thống một số nội dung chủ yếu của đạo đức Nho giáo Trung Quốc và đạo đức Nho giáo ở Việt Nam

- Phân tích và làm rõ thực trạng ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đối với đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay và nguyên nhân của nó

- Đưa ra phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của đạo đức Nho giáo trong việc xây dựng đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay

Chương 2 ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO TRUNG QUỐC VÀ ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO Ở VIỆT NAM

2.1 NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO TRUNG QUỐC

2.1.1 Sơ lược những điều kiện dẫn đến sự hình thành Nho giáo và đạo đức Nho giáo

Sự ra đời của Nho giáo nói chung và đạo đức Nho giáo nói riêng bắt nguồn từ

sự biến động lớn lao của tình hình kinh tế, chính trị, xã hội thời Xuân Thu - Chiến Quốc cũng như từ việc kế thừa những tiền đề về văn hóa, tư tưởng, đạo đức của người Trung Quốc từ trong lịch sử Người có công sáng lập ra Nho giáo là Khổng Tử (551 - 479 trước Công nguyên) Sống trong thời kỳ loạn lạc, hàng ngày, hàng giờ được tận mắt chứng kiến cảnh cướp bóc, chém giết, do đó, lý tưởng mà ông hướng tới là xây dựng một chế độ xã hội thái bình, thịnh trị, ổn định theo khuôn mẫu của

nhà Tây Chu Theo ông, đó là một xã hội có đạo đức, con người tồn tại trong những mối quan hệ xã hội nhất định và đi kèm với nó là những chuẩn mực đạo đức, những

khuôn phép nhất định Nếu làm được như vậy sẽ đưa xã hội từ loạn về trị Từ đó, ông cho rằng, việc trị nước phải dựa trên đạo đức, phải dùng nhân trị, lễ trị thì xã hội mới

“hữu đạo”, mới thái bình thịnh trị Tư tưởng đó của ông sau này đã được các thế hệ học trò nối tiếp nhau kế thừa và phát triển làm nên sự lớn mạnh và tầm ảnh hưởng sâu rộng của học thuyết Nho giáo nói chung và đạo đức Nho giáo nói riêng

2.1.2 Những nội dung cơ bản của đạo đức Nho giáo

2.1.2.1 Học thuyết Nho giáo về tính người - cơ sở hình thành quan niệm của Nho giáo về đạo đức

Khi đưa ra học thuyết về tính người, mỗi nhà nho đều dựa trên những ý kiến chủ quan của mình, dựa trên việc đánh giá thực tế mà đưa ra những quan điểm và sự luận giải hết sức khác nhau (tiêu biểu là quan niệm về tính người của Khổng Tử Mạnh Tử, Tuân Tử, Cáo Tử, Đổng Trọng Thư…) Tuy nhiên dù quan niệm về bản tính con người là thiện hay ác hay cả thiện lẫn ác thì các nhà nho đều cho rằng bản tính con người có thể thay đổi dưới sự tác động của giáo dục Cũng theo các nhà nho, giáo dục ở đây phải là giáo dục đạo đức, phải trang bị cho mọi người những phẩm chất đạo đức, chuẩn mực đạo đức, những hành vi ứng xử phù hợp với những mối quan hệ xã hội nhất định Chỉ có như vậy mới giúp con người giữ gìn được tính thiện,

tránh xa cái ác, trở về với đạo Đó cũng là cách hiệu quả nhất để đưa xã hội từ loạn về

trị, là cơ sở để xây dựng một xã hội thật sự tốt đẹp, thái bình, thịnh trị… Với những

phân tích như vậy, có thể kết luận rằng, quan niệm của Nho giáo về tính người là một trong những cơ sở quan trọng để các nhà nho đưa ra những quan niệm về đạo đức Điều này cũng là câu trả lời cho việc tại sao Nho giáo lại coi trọng đạo đức và cho

rằng đường lối đức trị dựa trên việc giáo dục, giáo hóa đạo đức cho tất cả mọi người

là biện pháp hữu hiệu nhất để ổn định trật tự xã hội

2.1.2.2 Quan niệm của Nho giáo về đạo và đức

Trong học thuyết Nho giáo, có thể coi đạo đức là tư tưởng chủ đạo cũng chính

vì lẽ đó mà người ta gọi Nho giáo là học thuyết chính trị - đạo đức

Theo quan niệm của Khổng Tử, Đạo chính là năm mối quan hệ xã hội cơ bản của con người, được gọi là Nhân luân Mạnh Tử gọi là Ngũ luân bao gồm: vua - tôi,

cha - con, chồng - vợ, anh - em, bạn bè Trong đó ba mối quan hệ đầu tiên: vua - tôi, cha - con, chồng - vợ được coi là cơ bản nhất mà sau này Đổng Trọng Thư (179 - 104

trước Công nguyên) gọi là Tam cương

Đối với Đức, theo quan niệm của Nho giáo, đây chính là các phẩm chất đạo

đức quan trọng mà con người cần phải có, cần phải được trang bị, được giáo dục

nhằm thực hiện tốt năm mối quan hệ cơ bản của Đạo được nêu ra ở trên Với Khổng

Tử, ông nhấn mạnh ba đức cơ bản của con người là: nhân, trí, dũng Đến Mạnh Tử, ông lại cho rằng, những đức con người cần phải có là tứ đức: nhân, lễ, nghĩa, trí Đến Đổng Trọng Thư, ông nêu lên Ngũ thường: nhân, lễ, nghĩa, trí, tín

2.1.2.3 Tam cương

Theo quan niệm của Nho giáo, Tam cương dùng để chỉ ba mối quan hệ cơ bản

nhất của con người từ trong gia đình cho đến ngoài xã hội, đó là các quan hệ: vua -

tôi, cha - con, chồng - vợ Khái niệm Tam cương xuất hiện lần đầu tiên là trong Hán

Nho thể hiện tư tưởng của Đổng Trọng Thư vào thời Hán Vũ đế Mục đích chính của

tư tưởng này là quy định thân phận của bề tôi, của người vợ và của người con phụ thuộc vào vua, vào chồng, vào cha Theo Đổng Trọng Thư, trong mối quan hệ vua - tôi, bề tôi phải tuyệt đối trung thành với vua và vua giữ vai trò quyết định so với bề tôi, đến mức vua bảo thần chết, thần không thể không chết; trong mối quan hệ cha - con, yêu cầu người con phải có hiếu với cha mẹ và người cha giữ vai trò quyết định đối với con; trong mối quan hệ vợ - chồng, yêu cầu vợ phải theo chồng, phải giữ tiết hạnh với chồng và trong mối quan hệ này thì người chồng giữ vai trò quyết định đối

với người vợ Đạo Tam cương chứa đựng cả ưu điểm và hạn chế

2.1.2.4 Ngũ thường

Theo quan niệm của Nho giáo, Ngũ thường bao gồm các phạm trù đạo đức:

nhân, lễ, nghĩa, trí, tín

Nhân: là phạm trù đạo đức đầu tiên và cơ bản nhất trong Ngũ thường Nhân

được coi là hạt nhân lý luận trong hệ thống tư tưởng của Nho giáo và tất cả các

phạm trù đạo đức còn lại đều xoay xung quanh phạm trù trung tâm này Nhân bao hàm trong nó mọi đức tính, mọi phạm trù đạo đức khác như: lễ, nghĩa, trí, tín,

trung, hiếu… các đức tính khác là bộ phận của nhân, là biểu hiện cụ thể của nhân

trong các quan hệ ứng xử giữa con người với con người Người có nhân đồng nghĩa với người hoàn thiện nhất nên có thể xem nhân là nghĩa rộng nhất của đạo

đức con người

Lễ: theo Nho giáo, lễ là những quy định về mặt đạo đức có tính bắt buộc, ràng

buộc đối với mọi hành vi ứng xử của con người trong các mối quan hệ xã hội Lễ còn

là trật tự, kỷ cương, phép nước mà mọi người phải tuân theo Do đó, nếu xã hội giữ

được lễ thì “hữu đạo” và thịnh trị, còn nếu để mất lễ sẽ “vô đạo” và đại loạn

Nghĩa: Theo Khổng Tử, nghĩa là điều nên nói, việc phải làm; là việc làm chí

thiện, hợp lý; là trách nhiệm đạo đức giữa những người khác nhau hoặc những

đẳng cấp khác nhau trong xã hội Nghĩa là việc làm phù hợp với lẽ phải và đạo lý,

do đó, nó cũng sẽ phù hợp với điều nhân và lễ, phù hợp với một trật tự xã hội có

trên, có dưới

Trí: theo Nho giáo, trí là sự hiểu biết, là trí tuệ của con người về mình, và các

mối quan hệ xã hội của mình Con người phải có trí thì mới phân biệt được thiện - ác, trái - phải, mới thực hành đạo đức được tốt Con người phải có trí mới vươn tới được đức nhân, mới biết cách giúp người mà không làm hại mình, hại người Đồng thời, phải có trí mới biết yêu người đáng yêu, ghét người đáng ghét, đề bạt, giúp đỡ người

chính trực, gạt bỏ người không ngay thẳng

Tín: đây cũng là một phẩm chất đạo đức quan trọng cần có của con người vì

người không có tín sẽ mất hết nhân, nghĩa, lễ, trí, là người bỏ đi Tín được hiểu là sự tin tưởng, là lòng tin của con người Tín là lời nói và việc làm phải thống nhất với

nhau, trước sau như một

2.1.2.5 Chính danh

Để thực hiện nhân và lễ, Khổng Tử đã nêu ra tư tưởng Chính danh Mục đích cao cả của Chính danh theo các nhà nho chính là nhằm ổn định danh phận và địa vị

của mỗi người trong các mối quan hệ xã hội, từ đó dẫn đến ổn định trật tự xã hội

Chính danh thực chất chính là cơ sở để hình thành những nội dung cơ bản, những

chuẩn mực, nguyên tắc đạo đức mà mỗi cá nhân phải tuân theo Do đó, Chính danh

không chỉ là nội dung tư tưởng chính trị trong đạo trị nước của Nho giáo mà còn là

yêu cầu về mặt đạo đức của con người Thuyết Chính danh của Nho giáo cũng chứa

đựng trong nó những mặt tích cực và hạn chế nhất định

Tóm lại, khi nghiên cứu Nho giáo nói chung, đạo đức Nho giáo nói riêng, có thể rút ra một số kết luận sau:

Một là, đạo đức Nho giáo ra đời, tồn tại và phát triển là do nhu cầu thực tiễn

của xã hội Trung Quốc đương thời, nhằm phục vụ cho đường lối đức trị, dưỡng dân,

giáo dân

Hai là, những yêu cầu đạo đức của con người được các nhà nho xây dựng trên

cơ sở các mối quan hệ hiện thực từ trong gia đình cho đến ngoài xã hội trong đó đức

nhân được xem là gốc trong hệ thống phạm trù đạo đức Nho giáo Ở mỗi mối quan

hệ xã hội cụ thể, các nhà nho đều đề ra những chuẩn mực đạo đức cụ thể, rõ ràng để mọi người có thể tu dưỡng, rèn luyện

Ba là, Nho giáo đặc biệt chú tâm vào việc xây dựng mẫu người lý tưởng

(người quân tử) - người cầm quyền với những yêu cầu hết sức cao về chuẩn mực và

sự tu dưỡng đạo đức của cá nhân và xem đó là yêu cầu bắt buộc đối với lớp người

này khi muốn dùng đạo đức để cai trị nhân dân, thực hiện đường lối đức trị

Bốn là, Nho giáo quan tâm đến vấn đề giáo dục, đào tạo con người nhưng mới

chỉ dừng lại ở việc chú trọng đến giáo dục đạo đức với hạt nhân cốt lõi là phương pháp tu thân, tự sửa mình

2.2 ĐẠO ĐỨC NHO GIÁO Ở VIỆT NAM

2.2.1 Quá trình du nhập và tiếp biến của Nho giáo và đạo đức Nho giáo ở Việt Nam

Nho giáo, đạo đức Nho giáo được du nhập vào nước ta thời kỳ Bắc thuộc Quá trình du nhập, tiếp biến, suy tàn của Nho giáo, đạo đức Nho giáo ở Việt Nam gắn liền với những bước thăng trầm, với sự thịnh suy của chế độ phong kiến Việt Nam trải qua các triều đại Trong toàn bộ quá trình này, điều cần nhấn mạnh là, như bất kỳ một học thuyết nào khác, Nho giáo và đạo đức Nho giáo khi du nhập vào Việt Nam không còn giữ được nét nguyên thủy như nó vốn có mà đã được tiếp biến, được “Việt hóa” nhằm phục vụ cho những yêu cầu của dân tộc Việt Nam Người Việt vừa tiếp nhận Nho giáo lại vừa có sự cải biến, bổ sung cho phù hợp với thực tiễn lịch sử của dân tộc mình Do đó, Nho giáo Trung Quốc khi vào Việt Nam đã trở thành Nho giáo Việt Nam, thậm chí có người còn gọi đó là Nho Việt Người dân Việt Nam tiếp thu Nho giáo, đạo đức Nho giáo trên nền tảng đạo đức truyền thống dân tộc Đây cũng là quy luật chung trong sự giao lưu của các hệ tư tưởng

2.2.2 Những nhân tố ảnh hưởng đến sự biến đổi của đạo đức Nho giáo tại Việt Nam

Những tác động tạo nên sự biến đổi của Nho giáo và đạo đức Nho giáo tại Việt Nam là một hệ thống các nhân tố mà trong đó, mỗi nhân tố có vai trò, ảnh hưởng khác nhau, chúng tồn tại đan xen, hòa quyện vào nhau và việc tách bạch từng nhân tố

là một việc làm không hề dễ dàng Mặc dù vậy, khi nói đến những nhân tố ảnh hưởng đến sự biến đổi của Nho giáo và đạo đức Nho giáo ở Việt Nam, ta vẫn có thể khái quát thành những vấn đề cơ bản sau:

Một là, chính thực tiễn hào hùng của lịch sử dựng nước và giữ nước cùng

những tư tưởng bản địa với tư cách là những tư tưởng truyền thống là một trong những nhân tố ảnh hưởng đến sự biến đổi của Nho giáo nói chung, đạo đức Nho giáo nói riêng

Hai là, vào thời Bắc thuộc, bên cạnh đạo Nho còn có rất nhiều học thuyết khác

được truyền bá vào Việt Nam như Phật giáo và Đạo giáo, nó có những ảnh hưởng nhất định đến sự biến đổi của đạo đức Nho giáo ở Việt Nam

Ba là, đội ngũ trí thức nho Việt cũng là một trong những nhân tố cơ bản có ảnh

hưởng to lớn đến sự biến đổi của Nho giáo và đạo đức Nho giáo ở Việt Nam

2.2.3 Những nét riêng của đạo đức Nho giáo ở Việt Nam qua tư tưởng của một số nhà nho Việt tiêu biểu

Trong suốt lịch sử tồn tại lâu dài ở Việt Nam, Nho giáo nói chung, đạo đức Nho giáo nói riêng luôn được người Việt khai thác, sử dụng dựa trên việc kết hợp với