Trên cơ sở đó “Ứng dụng công nghệ thông tin thiết kế bản đồ khái niệm dạy học phần 2: Sinh học tế bào – Sinh học 10 cơ bản nhằm nâng cao kết quả học tập của học sinh” ra đời nhằm phục vụ
Trang 1LỜI NÓI ĐẦU
Làm thế nào để đổi mới một cách toàn diện về mục tiêu, nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức thực hiện Đặc biệt cần chú ý đổi mới mạnh mẽ phương pháp theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, tư duy sáng tạo của người học là những trăng trở của người làm giáo dục
Qua nghiên cứu, thực nghiệm trong công tác giảng dạy của bản thân Tôi nhận thấy được việc đổi mới phương pháp dạy học các môn học nói chung và bộ môn sinh học phổ thông nói riêng đều có sự góp phần không nhỏ của khoa học công nghệ mà đặc biệt là công nghệ thông tin Không nghi ngờ gì nữa bởi ngày nay quá nhiều sản phẩm, giáo án điện tử được thiết kế, soạn thảo bằng công nghệ rất công phu, hiện đại nhằm phục vụ
cho công tác dạy học Trên cơ sở đó “Ứng dụng công nghệ thông tin thiết
kế bản đồ khái niệm dạy học phần 2: Sinh học tế bào – Sinh học 10 cơ bản nhằm nâng cao kết quả học tập của học sinh” ra đời nhằm phục vụ
trước hết là bản thân tác giả trong công tác giảng dạy sau là tài liệu dành cho học sinh tự học, giáo viên bộ môn sinh, bạn đọc tham khảo
“Ứng dụng công nghệ thông tin thiết kế bản đồ khái niệm dạy học phần 2: Sinh học tế bào – Sinh học 10 cơ bản nhằm nâng cao kết quả học tập của học sinh” được ứng dụng các phần mềm (Imindmap,
Xmindmap, PowerPoint, Violet, ) để thiết kế bản đồ khái niệm sinh học thuộc phần 2: sinh học tế bào của sách giáo khoa sinh học 10 cơ bản, do
Bộ Giáo Dục và Đào Tạo ban hành Nhằm nâng cao chất lượng dạy học phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập phần sinh học tế bào
Để cho sáng kiến này ngày càng hoàn thiện hơn, người viết sáng kiến mong nhận được góp ý từ quý thầy cô giáo và các em học sinh
Trang 2PHẦN A: MỞ ĐẦU
I Lý do chọn đề tài:
1 Cơ sở lí luận:
Luật giáo dục, điều 28.2 có ghi “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm từng lớp học, môn học; bồi dương phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú, trách nhiệm học tập của học sinh”
Ngày nay với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ Yêu cầu mới của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và những thách thức bị tụt hậu trên con đường tiến lên CNXH đòi hỏi các Nhà trường phải đào tạo nên những con người lao động mới: thông minh, sáng tạo
Các yêu cầu trên đòi hỏi dạy học tích cực, kích thích học sinh chủ động tìm tòi, tự nghiên cứu để có thể khai thác các tài liệu sách báo, khai thác Internet một cách có hiệu quả
Với khối lượng tri thức nhân loại rất lớn, thời gian có hạn, nhà trường không thể cung cấp đủ cho học sinh Do vậy dạy học nhằm rèn luyện cho học sinh các kĩ năng học, phương pháp học tập để học sinh có thể tự học suốt đời Biến quá trình đào tạo trong trường học thành quá trình
tự đào tạo trong suốt cuộc đời học sinh
Trong định hướng về phương pháp và thiết bị dạy học Sinh học bậc THPT, sách GK phân ban mới, Bộ GD - ĐT chỉ rõ:
"Cần xây dựng những băng hình, đĩa CD, phần mềm máy vi tính tạo thuận lợi cho giáo viên giảng dạy ”
Trích:SGV SH Ban KHXH&NV Bộ sách thứ nhất-NXBGD - 2003.
Trang 3"Sinh học là khoa học thực nghiệm, phương pháp dạy học gắn bó chặt chẽ với thiết bị dạy học, do đó dạy Sinh học không thể thiếu các phương tiện trực quan như mô hình, tranh vẽ "
Trích: SGV SH Ban KH TN Bộ sách thứ hai - NXBGD - 2003.
Như vậy, một trong những hướng để đổi mới phương pháp dạy học
đó là tăng cường việc sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại
2 Cơ sở thực tiễn:
Các trường THPT nói chung và trường THPT Đinh Tiên Hoàng, Krông Pa, Gia Lai Nơi tôi đang công tác nói riêng đã và đang từng bước được tăng cường trang bị cơ sở vật chất kỹ thuật cho các phòng học với sự trợ giúp của công nghệ thông tin Bởi vậy, việc thiết kế các bài giảng với sự trợ giúp của công nghệ thông tin nhằm nâng cao hiệu quả dạy học đang được rất nhiều giáo viên quan tâm
Trường đóng trên địa bàn có vùng kinh tế đặc biệt khó khăn, xã hội kém phát triển vì vậy việc học sinh tự tiếp cận thông tin mới, công nghệ mới rất khó khăn
Chương trình Sinh học 10 cơ bản, phần hai: Sinh học tế bào Nghiên cứu thế giới vi mô mà học sinh không thể quan sát bằng mắt thường mà chủ yếu quan sát qua tranh vẽ, ảnh chụp hoặc qua kính hiển vi Vì vậy dạy các kỹ năng khái quát hóa, sơ đồ hóa kiến thức có một vị thế quan trọng
Nó là tiền đề cho sự sáng tạo và phát triển tư duy
Với những yêu cầu đổi mới trên, để đảm bảo nâng cao chất lượng dạy học phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn sinh học nói chung và phần “sinh học tế bào” nói riêng tôi nghiên
cứu đề tài: “Ứng dụng công nghệ thông tin thiết kế bản đồ khái niệm dạy học phần 2: Sinh học tế bào – Sinh học 10 cơ bản nhằm nâng cao kết quả học tập của học sinh”
II Mục đích nghiên cứu:
Trang 4Việc “Ứng dụng công nghệ thông tin thiết kế bản đồ khái niệm dạy học phần 2: Sinh học tế bào – Sinh học 10 cơ bản nhằm nâng cao kết quả học tập của học sinh” tăng hiệu quả dạy học, giúp học sinh tích
cực, chủ động và sáng tạo trong học tập, từ đó phát triển tư duy người học
III Đối tượng nghiên cứu – Thời gian nghiên cứu:
1 Đối tượng nghiên cứu: ứng dụng công nghệ thông tin thiết kế và
sử dụng Bản đồ khái niệm dạy học phần II: Sinh học tế bào – sinh học 10
cơ bản
2 Thời gian nghiên cứu: từ tháng 7/2013 đến tháng 12/2013.
IV Phương pháp nghiên cứu: qua thực nghiệm giảng dạy môn
sinh học 10 cơ bản trên lớp
Trang 5PHẦN B: NỘI DUNG
I Cơ sở lý luận hình thành bản đồ khái niệm (BĐKN):
1 Lịch sử ra đời BĐKN
BĐKN ra đời từ cuối năm 1960 do Tony – Buzan đề xướng và ngày nay được hàng triệu người sử dụng Bản thân các sự kiện, hiện tượng trong thực tế không cô lập mà nằm trong mối quan hệ tương hỗ với nhau được hình thành trong mối quan hệ với những khái niệm khác, tạo thành hệ thống Việc đưa khái niệm vào hệ thống có thể tiến hành ngay khi dẫn tới khái niệm mới bằng một trình tự trình bày hợp lí, hoặc ngay khi nắm được khái nhiệm mới bằng cách so sánh với các khái có quan hệ lệ thuộc, ngang hàng hoặc trái ngược nhau Đối với nhóm nhiều khái nhiệm có liên quan với nhau, việc hệ thống hóa có thể tiến hành vào cuối chương dưới dạng bài tập về nhà hoặc trong giờ ôn tập trên lớp Các khái niệm đưa ra có mối quan hệ với nhau tạo thành một mạng lưới và tạo thành một bức tranh toàn cảnh của bài học, môn học
Trong dạy và học ở bất kỳ bộ môn khoa học nào đi nữa các khái niệm không tồn tại ở dạng đơn lẻ Một BĐKN có thể mô tả được mối quan
hệ giữa các khái niệm thành một thể thống nhất
Ngày nay, với sự phát triển của công nghệ thông tin như vũ bảo Các phần mềm thiết kế hình vẽ, sơ đồ, bản đồ phong phú đa dạng tạo điều kiện thuận lợi cho người sử dụng, rất dễ dàng tìm cho mình một phần mềm thích hợp nhất để thiết kế BĐKN
2 Vai trò của BĐKN:
2.1 Vai trò của BĐKN trong việc dạy của giáo viên
Trong những năm qua, phần lớn giáo viên vẫn dạy theo phương pháp thuyết trình là chủ yếu, nhiều tiết dạy chay không có thí nghiệm hoặc có nhưng không sử dụng Bài dạy nặng về lý thuyết áp đặt, ít gắn với thực tế, học sinh tiếp thu kiến thức một cách thụ động, giờ học nhàm chán, buồn tẻ
Trang 6Khi sử dụng phương pháp BĐKN trong giảng dạy một cách có hiệu quả, giáo viên sẽ kích thích khả năng tư duy cho học sinh, sẽ tạo ra “một bức tranh toàn cảnh”, rõ ràng về bài học, môn học đó Ưu thế của BĐKN thể hiện ở chỗ:
- Ngôn ngữ của sơ đồ vừa cụ thể, trực quan, lại vừa có tính khái quát, trừu tượng và hệ thống cao Sơ đồ cho phép tiếp cận nội dung kiến thức bằng con đường lôgic: tổng hợp, phân tích, tổng hợp
- Ngoài ý nghĩa dạy học to lớn, sơ đồ hóa còn là hình thức biểu diễn nội dung dạy học - một hình thức dạy học có hình ảnh trực quan Và quan trọng hơn cả là đánh giá được mức độ thông hiểu nội dung khoa học của học sinh
- Trong dạy học, BĐKN còn có thêm ưu việt hết sức quan trọng: Giúp tiết kiệm thời gian, cung cấp thông tin trên lớp, tổ chức cho học sinh chuyển hóa các hình thức diễn đạt nội dung sách giáo khoa Đó là cách khắc phục học vẹt, làm cho ngôn ngữ diễn đạt của các em chứa đựng ý tưởng chính của mình khi nghiên cứu một nội dung sinh học nói chung và sinh học tế bào nói riêng
2.2 Vai trò của BĐKN trong việc dạy của học sinh
- Góp phần xây dựng nhu cầu nhận thức, nâng cao tinh thần trách nhiệm của học sinh trong học tập Trong quá trình học, học sinh phải đào sâu suy nghĩ, tìm tòi, phát huy đến mức cao nhất khả năng tư duy của bản thân
- Rèn kĩ năng đọc sách, tài liệu, sách giáo khoa, phát triển năng lực nhận thức và năng lực hoạt động cho học sinh Trên cơ sở đó phát triển năng lực nhận thức, năng lực chủ động và sáng tạo
- Giúp học sinh nắm được cái chung, tổng quát, trừu tượng trước khi nắm những cái cụ thể, riêng, phức tạp – đây là chiến lược dạy từ cái trừu tượng đến cái cụ thể
Trang 7- Bằng phương pháp sơ đồ, tri thức mà học sinh lĩnh hội được không phải ở dạng cung cấp sẵn mà trên cơ sở hoạt động với đối tượng, trên các mối liên hệ bản chất giữa các sinh vật - hiện tượng Vì thế, tri thức sâu, chính xác, phản ánh đúng bản chất, kĩ năng, kĩ xảo
- Rèn luyện cho học sinh phương pháp tư duy khái quát, có khả năng chuyển tải thông tin cao, chúng được hình thành trên cơ sở một môn học Nếu học sinh nắm vững chúng thì các em có thể sử dụng sang các môn học khác
- Vai trò có ý nghĩa quan trọng và quyết định nhất của BĐKN là ở chỗ nó giúp cho học sinh chiếm lĩnh kiến thức, phát triển năng lực tự học, sáng tạo, giúp học sinh có thể tự học suốt đời
3 Các loại BĐKN
3.1 Phân loại theo ký hiệu sơ đồ
- Hình vẽ lược đồ
- Graph nội dung
3.2 Theo mức độ củng cố hoàn thiện kiến thức
- Bản đồ đầy đủ
- Bản đồ khuyết thiếu
- Bản đồ bất hợp lý
3.3 Phân loại theo kĩ năng rèn luyện các thao tác tư duy
- Bản đồ rèn kĩ năng so sánh
- Bản đồ rèn kĩ năng phân tích - tổng hợp
- Bản đồ rèn kĩ năng khái quát hóa
- Bản đồ rèn kĩ năng hệ thống hóa
4 Ứng dụng công nghệ thông tin thiết kế BĐKH
Hiện nay đã có nhiều phần mềm chuyên nghiệp được sử dụng để vẽ BĐKN duy trên máy tính như: Imindmap, Xmindmap, MindManager, FreeMind, Mind Genius, isual Mind, Axon Idea Processor, Inspiration, Concept Draw Mindmap Pro v5.2.2, Ngoài ra giáo viên vẫn có thể sử
Trang 8dụng các phần mềm quen thuộc như PowerPoint, Violet, Word, để thiết kế BĐKN Trong đề tài này tôi sử dụng 2 phần mềm: Concept Draw Mindmap Pro v5.2.2, Word để thiết kế BĐKN Bởi lí do là phần mềm được nhiều người biết đến lại có tính chuyên nghiệp và dễ sử dụng
II Cơ sở thực tiễn của việc ứng dụng CNTT thiết kế BĐKN
1 Cấu trúc chương trình và nội dung kiến thức phần II: Sinh học
Tế bào - Sinh học 10 cơ bản
1.1 Cấu trúc chương trình: Gồm 4 chương sau:
Chương I Thành phần hoá học của tế bào
Chương II: Cấu trúc của tế bào
Chương III: Chuyển hoá vật chất và năng lượng trong tế bào
Chương IV: Phân bào
1.2 Thành phần kiến thức khoa học:
Kiến thức khái niệm
Kiến thức quy luật
Kiến thức ứng dụng
Kiến thức về phương pháp khoa học
2 Quy trình thiết kế BĐKN dạy học phần II: Sinh học tế bào -Sinh học 10 cơ bản
Mục đích của việc thiết kế bản đồ
Nhắm rõ quy trình thiết kế BĐKH tóm tắt sau:
Thu thập tư liệu về bài học
Phân loại các bản đồ
Chọn phần mềm thiết kế bản đồ thích hợp
Tiến hành thiết kế (vẽ) bản đồ
Tổ chức
đỉnh (KN)
Thiết lập mối quan hệ
Hoàn thiện BĐKN
Trang 9* Lưu ý: dù là vẽ Bản đồ nào đi nữa cũng phải thực hiện các bước như sau:
Đọc nội dung kiến thức mới và tóm lược nội dung Xây dựng từ khoá và hình ảnh trung tâm Phát hiện các ý tưởng ứng các nhánh của Bản đồ
Đưa ra hình ảnh minh hoạ cho Bản đồ
3 Thiết kế BĐKN ở một số bài học cụ thể
Thiết kế BĐKN dạng đầy đủ dạy học bài 6: Axit nuclêic (Sách giáo khoa Sinh học 10 – Cơ bản) bằng phần mềm Microsoft Office Word và Concept Draw Mindmap Pro v5.2.2 để phục vụ cho công tác giảng dạy của giáo viên và ôn tập cho học sinh
Dạng 1 (cơ bản) ADN nhân
ADN
ADN tế bào chất
Axit nuclêic
ARN khuôn mẫu
ARN (phiên bản) rARN
tARN Dạng 2 (đầy đủ)
Trang 11Thiết kế BĐKN bài 18: Chu kỳ tế bào và quá trình nguyên phân (Sách giáo khoa Sinh học 10 – Cơ bản) để phục vụ cho công tác giảng dạy
và ôn tập, củng cố kiến thức
Dạng đúng (đầy đủ)
Dạng sai hình (Kì giữa, kì sau): giáo viên yêu cầu học sinh phát hiện điểm sai
Trang 12Dạng sai kiến thức
Có nhiều cách để thiết kế BĐKH, tuy nhiên 2 loại BĐKN chính hay được sử dụng trong giảng dạy, củng cố:
Bản đồ phân nhánh (hình cây)
Sinh học tế bào
Thành phần Cấu tạo Chuyển hóa Phân chia
hóa học tế bào vật chất và tế bào
năng lượng
Bản đồ mạng lưới
Hô hấp tế bào
Tế bào thực vật
Trang 13Trên đây là một số BĐKN được thiết kế nhằm nâng cao chất lượng dạy và học đối với phần tế bào học sinh học 10 cơ bản Với các khái niệm khác nhau, ta có thể lập được các loại BĐKN khác nhau tùy vào sự sắp xếp của người học Tuy nhiên, sau khi lập được BĐKN thì người học sẽ hình dung dễ dàng và có một cái nhìn khái quát về môn học đó Đó chính là kết quả lớn nhất của BĐKN mang lại
4 Quy trình sử dụng BĐKN dạy học phần II: Sinh học tế bào -Sinh học 10 cơ bản
4.1 Bước 1 Sử dụng BĐKN khái quát toàn bộ nội dung học tập
Khi dạy bài đầu tiên ta sử dụng BĐKN quát toàn bộ nội dung học tập Từ BĐKN này học sinh có thể có cái nhìn chung về Tế bào học, biết được các nội dung chính, từ đó định hướng học tập cho học sinh Giúp các
em lập kế hoạch học tập các chương, các bài, các mục sao cho có hiệu quả cao nhất
4.2 Bước 2 Sử dụng BĐKN cho các bài học cụ thể
Khi thực hiện giảng dạy ở các bài cụ thể tuỳ nội dung kiến thức mà giáo viên sử dụng các phương pháp dạy học khác nhau để tổ chức hoạt động học tập cho học sinh Giáo viên có thể sử dụng BĐKN do mình thiết
kế để thuyết trình hoặc có thể thiết kế các BĐKN chưa hoàn chỉnh và yêu cầu học sinh vẽ tiếp cho hoàn chỉnh Hoặc tổ chức cho học sinh vẽ BĐKN cho bài học theo nhóm
Với bài đầu tiên của một chương, Giáo viên cần thiết kế BĐKN cho
cả chương và giới thiệu toàn bộ nội dung của chương, điều đó giúp học sinh hiểu logic của toàn bộ chương Từ đó giúp các em định hướng
tư duy một cách có hệ thống
4.3 Bước 3 Sử dụng BĐKN dạy bài ôn tập
Giáo viên sử dụng các BĐKN tổng hợp toàn bộ phần Sinh học tế bào
và BĐKN của các chương để ôn tập toàn bộ các kiến thức đã học Bằng cách cho học sinh làm việc theo nhóm tìm hiểu BĐKN rồi yêu cầu một đại
Trang 14diện nhóm thuyết trình trước lớp Và tiếp theo yêu cầu học sinh vẽ bản đồ khái niệm của toàn bộ phần Tế bào học Cuối cùng giáo viên nhận xét và hoàn chỉnh
5 Kĩ thuật sử dụng BĐKN trong các phương pháp dạy học phần II: Sinh học tế bào - Sinh học 10 cơ bản
5.1 Phương pháp dạy học tổ chức hoạt động nhóm
Trước tiên là ta chia lớp học thành từng nhóm học sinh, mỗi nhóm nên bao gồm 4 đến 6 học sinh Khi tổ chức hoat động học tập của mỗi bài học giáo viên giao nhiệm vụ học tập cho các nhóm, cho bài học mới hoặc
vẽ BĐKN cho một chương, bài học nào đó các em đã học với mục đích để các em tích cực làm việc với nội dung mới hoặc ôn luyện các kiến thức đã học; Phải đưa mục tiêu học tập rõ ràng cho mỗi nhóm; Phân chia nhiệm vụ
rõ ràng cho các thành viên của nhóm; Có sự phối hợp các nhiệm vụ
5.2 Phương pháp dạy học trực quan
Phương pháp dạy học có sử dụng các phương tiện trực quan Phương tiện trực quan có thể là tranh, ảnh, phim, đồ thị, bảng biểu các phương tiện trực quan là các hình ảnh, nhờ quan sát tìm tòi, phân tích, tổng hợp mà học sinh có được kiến thức
Mỗi hình ảnh trực quan khi quan sát chỉ cung cấp cho học sinh một hay một số kiến thức riêng lẻ nào đó Vậy nên một yêu cầu tất nhiên để sử dụng phương tiện trực quan hiệu quả là làm sao tập hợp được các hình ảnh trực quan một cách có trật tự và thể hiện được logic của kiến thức Chính BĐKN sẽ giúp cho chúng ta thực hiện
Giáo viên có thể sử dụng BĐKN do mình tự vẽ để thuyết trình hoặc sử dụng BĐKN và yêu cầu học sinh quan sát sau đó diễn tả nội dung kiến thức bằng lời, hoặc giáo viên vẽ BĐKN chỉ có kênh chữ và yêu cầu học sinh bổ sung kênh hình hay ngược lại BĐKN chỉ có kênh hình yêu cầu học sinh bổ sung kênh chữ
IV Kết quả: