ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA KINH TẾ HỒ TRUNG THANH KHẢ NĂNG ĐÁP ỨNG TIÊU CHUẨN MÔI TRƯỜNG TRONG THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ CỦA MỘT SỐ MẶT HÀNG XUẤT KHẨU VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ Chu
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA KINH TẾ
HỒ TRUNG THANH
KHẢ NĂNG ĐÁP ỨNG TIÊU CHUẨN MÔI TRƯỜNG TRONG THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ CỦA MỘT SỐ MẶT HÀNG XUẤT KHẨU VIỆT NAM
LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ
Chuyên ngành : Kinh tế chính trị XHCN
Người hướng dẫn khoa học : PGS TS Nguyễn Thế Chinh
HÀ NỘI, 2004
Trang 2MỤC LỤC
DANH MỤC BẢNG VÀ PHỤ LỤC 4
NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT 5
LỜI MỞ ĐẦU 7
CHƯƠNG I: HỆ THỐNG TIÊU CHUẨN MÔI TRƯỜNG TRONG THƯƠNG MẠI
QUỐC TẾ VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐẾN CẠNH TRANH XUẤT KHẨUError! Bookmark not defined.
1.1 MỐI QUAN HỆ GIỮA THƯƠNG MẠI VÀ MÔI TRƯỜNG Error! Bookmark not defined.
1.2 HỆ THỐNG CÁC QUY ĐỊNH VÀ TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ VỀ MÔI TRƯỜNG
LIÊN QUAN ĐẾN THƯƠNG MẠI Error! Bookmark not defined.
1.2.1 Các phương pháp chế biến và sản xuất theo quy định môi
1.3 TÁC ĐỘNG CỦA CÁC QUY ĐỊNH VÀ TIÊU CHUẨN MÔI TRƯỜNG ĐỐI VỚI
THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ HIỆN NAY Error! Bookmark not defined.
1.4 KINH NGHIỆM QUỐC TẾ TRONG VIỆC ĐÁP ỨNG CÁC TIÊU CHUẨN VÀ QUY
ĐỊNH VỀ MÔI TRƯỜNG ĐỂ PHÁT TRIỂN THƯƠNG MẠI VÀ BẢO VỆ MÔI
TRƯỜNG Error! Bookmark not defined.
CHƯƠNG II: KHẢ NĂNG ĐÁP ỨNG CÁC TIÊU CHUẨN MÔI TRƯỜNG ĐỐI VỚI
MỘT SỐ MẶT HÀNG XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM Error! Bookmark not defined.
2.1 THỰC TRẠNG XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM TRONG NHỮNG NĂM QUA VÀ
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN CÁC KHÍA CẠNH MÔI TRƯỜNG CỦA SẢN
PHẨM XUẤT KHẨU Error! Bookmark not defined.
Trang 32.1.1 Đánh giá khái quát về thực trạng hoạt động xuất khẩu của Việt
Nam thời kỳ
1991 - 2003 Error! Bookmark not defined
2.1.2 Một số vấn đề đặt ra liên quan đến khả năng cạnh tranh của
2.2 TÌNH HÌNH ĐÁP ỨNG CÁC QUY ĐỊNH VÀ TIÊU CHUẨN MÔI TRƯỜNG QUỐC
TẾ CỦA MỘT SỐ MẶT HÀNG XUẤT KHẨU VIỆT NAM Error! Bookmark not defined.
2.2.1 Khả năng đáp ứng các quy định và tiêu chuẩn môi trường của
2.2.2 Khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường của một số mặt
2.3 ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ KHẢ NĂNG ĐÁP ỨNG CÁC TIÊU CHUẨN MÔI
TRƯỜNG CỦA MỘT SỐ MẶT HÀNG XUẤT KHẨU VIỆT NAMError! Bookmark not defined.
CHƯƠNG III: CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO KHẢ NĂNG ĐÁP ỨNG CÁC TIÊU
CHUẨN MÔI TRƯỜNG ĐỐI VỚI MỘT SỐ MẶT HÀNG XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAMError! Bookmark not defined.
3.1 QUAN ĐIỂM VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN XUẤT KHẨU ĐÁP ỨNG CÁC
TIÊU CHUẨN MÔI TRƯỜNG QUỐC TẾ Error! Bookmark not defined.
3.1.1 Bối cảnh quốc tế và trong nước ảnh hưởng đến việc đáp ứng
các yêu cầu về môi trường nhằm đẩy mạnh xuất khẩu của nước ta
3.1.2 Quan điểm phát triển xuất khẩu đáp ứng yêu cầu môi trường
3.1.3 Định hướng phát triển xuất khẩu đáp ứng các yêu cầu môi
3.2 MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO KHẢ NĂNG ĐÁP ỨNG CÁC TIÊU CHUẨN
MÔI TRƯỜNG NHẰM ĐẨY MẠNH XUẤT KHẨU Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.
TÀI LIỆU THAM KHẢO 12
Trang 4DANH MỤC BẢNG VÀ PHỤ LỤC
Bảng 1.1: Đánh giá mức độ quan tâm của các nước đối với các biện pháp nâng
defined
not defined
defined
defined
not defined
Bookmark not defined
Bookmark not defined
Phụ lục 2: Hiệp định về áp dụng các biện pháp kiểm dịch đối với động thực vật (SPS) Error! Bookmark not defined
Bookmark not defined
Bookmark not defined
defined
Phụ lục 8: Một số tiêu chuẩn, quy định liên quan đến môi trường của Nhật Bản
Error! Bookmark not defined
Bookmark not defined
Bookmark not defined
Trang 5Phụ lục 11: Các vụ tranh chấp thương mại liên quan đến quy định và tiêu chuẩn
Trang 6NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT
AFTA Asean Free Trade Area Khu vực mậu dịch Asean ASEAN Association of South East Asean
Nations
Hiệp hội các nước Đông Nam Á
BOD Biolo gical Oxygen Demand Nhu cầu ôxy sinh học
CBD Convention on Biological Diversity Công ước về đa dạng sinh
học CFC Cloro Fluocarbon Chất Cloro Fluocarbon
CITES Convention on International Trade in
Endangered Species of Wild Fauna and Flora
Công ước quốc tế về buôn bán các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp
COD Chemical Oxygen Demand Nhu cầu ôxy hoá học
EU European Union Cộng đồng châu Âu
FAO Food and Agriculture Organization of
the Union Nations
Tổ chức nông nghiệp và lương thực của Liên hợp quốc
GATT General Agreement on Tariffs and
Trade
Hiệp định chung về thuế quan và thương mại
GDP General Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội
GMP Good Manufacturing Practice Thông lệ sản xuất tốt
HACCP Hazard Analysis and Critical Control
Point
Phân tích Mối nguy và Kiểm soát điểm trọng yếu
IMF International Monetary Fund Quỹ tiền tệ quốc tế
ISO International Standard Organization Tổ chức tiêu chuẩn quốc tế LCA Life Cycle Assessment Đánh giá chu trình sống của
sản phẩm MEA Multilateral Environmental Agreement Hiệp định môi trường đa
Trang 7phương ODS Ozone Depleting Substances Các chất làm suy giảm tầng
ôzôn PPM Process and Production Method Phương pháp chế biến và
sản xuất PPP Polluter Pays Principle Nguyên tắc người gây ô
nhiễm phải trả tiền SPS Sanitary and Phytosanitary Measures Các biện pháp vệ sinh và vệ
sinh thực vật TBT Technical Barriers to Trade Hàng rào kỹ thuật đối với
thương mại TRIPs Trade related aspects of the
intellectual and property rights
Các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền sở hữu trí tuệ
UNCTAD United Nations Conference on Trade
and Development
Hội nghị Liên Hợp Quốc về thương mại và phát triển UNDP United Nations Development
Programme
Chương trình phát triển Liên hợp quốc
UNEP United Nations Environment
Programme
Chương trình Môi trường Liên hợp quốc
UNIDO United Nations Industrial
Development Organisation
Tổ chức phát triển công nghiệp Liên hợp quốc
UPP User Pays Principle Nguyên tắc người sử dụng
phải trả tiền
WB World Bank Ngân hàng thế giới
WHO World Health Organization Tổ chức Y tế thế giới
WTO World Trade Organization Tổ chức thương mại thế
giới
Trang 8LỜI MỞ ĐẦU
1 Sự cần thiết nghiên cứu đề tài
Xu thế toàn cầu hoá, phi tập trung hoá và tự do hoá thương mại đang là những đặc điểm cơ bản của sự phát triển trên toàn thế giới Các trung tâm và khu vực kinh tế được hình thành, các hiệp định thương mại khu vực và quốc tế đang là những công cụ pháp lý ràng buộc và là động lực giúp các nước liên kết, hợp tác để phát triển kinh tế - xã hội Hội nhập để phát triển vừa là cơ hội vừa là thách thức đối với mỗi quốc gia trên thế giới
Hội nhập kinh tế diễn ra trong bối cảnh các vấn đề môi trường toàn cầu ngày càng nghiêm trọng Phát triển bền vững trở thành mục tiêu của các nước trên thế giới Hàng loạt các hiệp định/công ước khu vực và quốc tế về thương mại và môi trường được xây dựng và ngày càng có nhiều nước tham gia phê chuẩn và cam kết thực hiện
Việc thực hiện các hiệp định/công ước quốc tế về môi trường cũng như áp dụng hệ thống tiêu chuẩn quốc tế về môi trường trong bối cảnh tự do hoá thương mại đã góp phần tích cực hạn chế ô nhiễm môi trường, khuyến khích sản xuất và trao đổi sản phẩm thân thiện với môi trường Tuy nhiên, trong bối cảnh tự do hoá thương mại hiện nay, khi các rào cản thương mại được loại bỏ, các tiêu chuẩn và quy định về môi trường trong nhiều trường hợp đã trở thành "hàng rào xanh" trong buôn bán quốc tế và ngày càng được áp dụng rộng rãi ở các nước, đặc biệt là các nước phát triển, chúng đang trở thành lợi thế của họ trong cạnh tranh thương mại quốc tế Trong điều kiện như vậy, việc đáp ứng các quy định và tiêu chuẩn môi trường trong buôn bán quốc tế hiện nay đang là thách thức to lớn đối với các nước, đặc biệt là các nước kém phát triển, nơi đang thiếu nhiều điều kiện để thực hiện và
áp dụng các hiệp định/công ước và tiêu chuẩn quốc tế về môi trường
Việt Nam đang trong quá trình hội nhập vào nền kinh tế thế giới với việc thực thi các cam kết quốc tế về thương mại và môi trường Hội nhập với thương mại thế giới, Việt Nam sẽ có nhiều thuận lợi trong việc mở rộng thị trường xuất khẩu, nhưng phải chấp nhận sự cạnh tranh hết sức gay gắt với các nước khác Một cản trở đặt ra cho ngoại thương nước ta trong tương lai là việc áp dụng ngày càng phổ biến các biện pháp môi trường trong thương mại quốc tế của các nước nhập khẩu có thể ảnh hưởng đáng kể đến khả năng cạnh tranh của hàng xuất khẩu nước
ta, một nước hiện nay và trong những năm tới xuất khẩu nhiều mặt hàng nhạy cảm
Trang 9về môi trường như nông sản, thuỷ sản và sản phẩm chế biến Hơn nữa, những yêu cầu nói trên ngày càng cao ở những thị trường mà Việt Nam đang muốn mở rộng như Hoa Kỳ, Nhật Bản, EU Ngay cả khi là thành viên của Tổ chức thương mại Thế giới, Việt Nam cũng sẽ phải cam kết thực hiện các Hiệp định của tổ chức này trong đó có nhiều Hiệp định liên quan đến môi trường Trong bối cảnh như vậy, vấn đề đặt ra đối với Việt Nam là cần có chính sách thương mại và môi trường như thế nào để khai thác triệt để các lợi thế của tự do hóa thương mại, góp phần vượt qua các rào cản môi trường trong buôn bán quốc tế để mở đường cho hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam Để làm được điều đó cần thiết phải nghiên cứu những tác động của hệ thống các quy định và tiêu chuẩn quốc tế về môi trường đối với cạnh tranh thương mại quốc tế của Việt Nam, xác định những hạn chế và khả năng đáp ứng các quy định và tiêu chuẩn môi trường của các doanh nghiệp để đẩy mạnh xuất khẩu, từ đó đưa ra những giải pháp và kiến nghị nâng cao khả năng đáp ứng các yêu cầu về môi trường nâng cao khả năng cạnh tranh của hàng hoá xuất khẩu Việt Nam nhằm tăng trưởng xuất khẩu và bảo vệ môi trường
2 Tình hình nghiên cứu của đề tài
Trong những năm gần đây, mối quan hệ giữa thương mại và môi trường đã được sự quan tâm nghiên cứu ở bình diện quốc tế cũng như cấp độ quốc gia Đã có nhiều công trình nghiên cứu về phát triển thương mại bền vững ở các nước, đặc biệt là các quốc gia đang tiến hành công nghiệp hoá Nhiều tổ chức quốc tế cũng đã quan tâm đến vấn đề này ở Việt Nam với một số công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài như:
- UNCTAD và Tổng cục đo lường tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam (1998),
"Áp dụng Hệ thống quản lý môi trường ở Việt Nam";
- SIDA Thụy Điển và Cục Môi trường (1999), "Những vấn đề môi trường
liên quan đến mở rộng thương mại quốc tế của Việt Nam";
- UNDP và Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế trung ương (2001), "Tiếp cận
môi trường đối với thương mại Việt Nam";
- UNDP và Cục Xúc tiến thương mại (2001), "Chính sách môi trường trong
phát triển thương mại của Việt Nam"
Bên cạnh đó, nhiều học giả nước ngoài cũng quan tâm đến vấn đề phát triển thương mại và bảo vệ môi trường ở Việt Nam Chẳng hạn nghiên cứu của Khor
Trang 10nguyên đa dạng sinh học; nghiên cứu của S Banergee (1998) về mối quan hệ của ngành thương mại Việt Nam trong việc tiếp cận và sử dụng các quy định và tiêu chuẩn môi trường quốc tế
Ở Việt Nam, vấn đề thương mại và môi trường nói chung và những vấn đề
cụ thể liên quan đến chủ đề này cũng đã được đề cập nhiều từ năm 1998 trở lại đây Liên quan đến chủ đề nghiên cứu được đề cập trong luận văn này có một số công trình như:
- Trung tâm Kỹ thuật môi trường đô thị và khu công nghiệp (1999),
"Cơ sở khoa học đền bù thiệt hại môi trường”
- Trung tâm Tư vấn và Đào tạo Kinh tế thương mại (1999),
“Đánh giá tác động môi trường của các hoạt động thương mại”
- Trung tâm Tư vấn và Đào tạo Kinh tế thương mại (1999), “Thương mại
môi trường và phát triển bền vững ở Việt Nam”,
- Vụ Chính sách thương mại đa biên – Bộ Thương mại (2002), "Hoàn thiện
chính sách quản lý nhập khẩu nhằm hạn chế ô nhiễm môi trường ở Việt Nam"
- Đại học Thương mại Hà Nội (1999), "Nhận thức về cơ hội và thách thức môi
trường trong phát triển thương mại ở Việt Nam"
- Viện Nghiên cứu thương mại (2002), “Vấn đề môi trường trong xuất khẩu
nông sản của Việt Nam”
- Viện Nghiên cứu thương mại (2002), “Quy định môi trường của EU và khả
năng xuất khẩu hàng nông sản và thuỷ sản Việt Nam”
- Dương Thanh An (2002), “Mối quan hệ giữa bảo vệ môi trường và thương
mại trong các liên kết thương mại quốc tế và ảnh hưởng của chúng tới hệ thống pháp luật bảo vệ môi trường của Việt Nam”
- Cục Môi trường (2003), Dự án “Hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam đáp ứng
các yêu cầu về bảo vệ môi trường nhằm chủ động hội nhập kinh tế quốc tế”
Tuy nhiên chưa có công trình chuyên sâu nào đi sâu nghiên cứu về hệ thống các quy định và tiêu chuẩn quốc tế về môi trường liên quan đến thương mại, chỉ ra khả năng và hạn chế của Việt Nam trong việc đáp ứng các yêu cầu môi trường nhằm nâng cao khả năng cạnh tranh của hàng xuất khẩu Những nghiên cứu trên đây cả trong và ngoài nước cung cấp cơ sở phương pháp luận và tư liệu tham khảo
để thực hiện đề tài này
Trang 113 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:
- Giới thiệu tổng quan về hệ thống các biện pháp môi trường liên quan đến thương mại quốc tế; phân tích những ảnh hưởng của chúng đối với xuất khẩu hàng hoá;
- Giới thiệu kinh nghiệm của một số nước trong việc đáp ứng các yêu cầu về môi trường nhằm đẩy mạnh xuất khẩu;
- Đánh giá khả năng đáp ứng các quy định và tiêu chuẩn môi trường của một
số mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam;
- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao khả năng đáp ứng các quy định và tiêu chuẩn môi trường liên quan đến thương mại đối với một số mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu tác động của các quy
định và tiêu chuẩn môi trường đến khả năng xuất khẩu của Việt Nam và khả năng đáp ứng các yêu cầu môi trường của một số mặt hàng xuất khẩu nước ta
- Phạm vi nghiên cứu: Các tiêu chuẩn môi trường liên quan đến thương
mại quốc tế có ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam Nhóm hàng xuất khẩu được lựa chọn nghiên cứu là những mặt hàng nhạy cảm với môi trường, chủ yếu
là nông sản và thuỷ sản trong thời gian từ 1995 - 2003
5 Phương pháp nghiên cứu:
- Xuất phát từ đối tượng, tính phức tạp của vấn đề nghiên cứu, hệ thống quan
hệ nhiều chiều của lĩnh vực thương mại và môi trường, vì vậy phương pháp nghiên
cứu chủ đạo ở đây là phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Thông
qua phương pháp này nghiên cứu mối quan hệ bên trong có tính bản chất của mối quan hệ giữa tăng trưởng xuất khẩu và bảo vệ môi trường, giữa khả năng của Việt Nam và yêu cầu đáp ứng các quy định và tiêu chuẩn môi trường trong thương mại quốc tế…
- Kết hợp nghiên cứu lý thuyết với khảo sát thực tế thực tiễn hoạt động của
một số ngành, doanh nghiệp nhằm làm rõ khả năng và hạn chế của nước ta trong việc đáp ứng các yêu cầu môi trường, nâng cao khả năng cạnh tranh của hàng xuất khẩu
Trang 12các yêu cầu môi trường của nước nhập khẩu của một số mặt hàng xuất khẩu nhạy cảm về môi trường của nước ta
6 Những đóng góp mới của luận văn:
- Hệ thống hoá các quy định và tiêu chuẩn môi trường liên quan đến thương mại và phân tích tác động của chúng đối với cạnh tranh thương mại quốc tế hiện nay, làm cơ sở phương pháp luận cho việc đánh giá khả năng đáp ứng các yêu cầu môi trường của hàng xuất khẩu Việt Nam
- Bước đầu đánh giá khả năng và hạn chế của doanh nghiệp Việt Nam trong việc đáp ứng yêu cầu về môi trường của nước nhập khẩu, chỉ ra những khó khăn và thuận lợi của họ khi mở rộng thị trường xuất khẩu, nâng cao khả năng cạnh tranh của hàng hoá Đây là khía cạnh mới đặt ra đối với khả năng cạnh tranh của hàng xuất khẩu nước ta khi phải thực hiện ngày càng đầy đủ hơn các Hiệp định đa phương về thương mại và môi trường
- Làm căn cứ khoa học và thực tiễn cho việc hoạch định chính sách thương mại và môi trường theo hướng đảm bảo tăng trưởng xuất khẩu và bảo vệ môi trường Giúp các doanh nghiệp điều chỉnh chiến lược kinh doanh đáp ứng các quy định và tiêu chuẩn quốc tế về môi trường nhằm nâng cao khả năng cạnh tranh đồng thời thực hiện tốt các quy định về bảo vệ môi trường sinh thái ở nước ta
7 Kết cấu của luận văn:
Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu thành 3 chương:
Chương I: Hệ thống tiêu chuẩn môi trường trong thương mại quốc tế và tác
động của nó đến cạnh tranh xuất khẩu
Chương II: Khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường của một số mặt
hàng xuất khẩu Việt Nam
Chương III: Các giải pháp nhằm nâng cao khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn
môi trường đối với một số mặt hàng xuất khẩu Việt Nam