Hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp môi trường qua thực tiễn Hải Phòng

Việc nghiên cứu đề tài nhằm phần tích, đánh giá thực trạng việc áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp môi tr-ờng tại Hải... Đối t-ợng nghiên cứu Đối t-ợng nghiên cứu của đề tài l

§¹i häc quèc gia hµ néi

Khoa luËt

§ç ChÝ HiÕu

HOµn thiÖn ph¸p luËt gi¶i quyÕt tranh chÊp

m«i tr-êng qua thùc tiÔn H¶i Phßng

Chuyªn ngµnh: LuËt kinh tÕ

M· sè : 60105

LuËn v¨n th¹c sÜ luËt häc

Ng-êi h-íng dÉn khoa häc: T.S Vò Quang

Hµ Néi- n¨m 2005

Phần mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trên phạm vi toàn cầu cũng nh- tại Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, mối quan tâm đến chất l-ợng cuộc sống đang dần đ-ợc thay

đổi Nền kinh tế thị tr-ờng định h-ớng xã hội chủ nghĩa ở n-ớc ta, bên cạnh những -u điểm về mặt kinh tế nh- lợi nhuận, khuyến khích tính cạnh tranh… thì cũng có mặt trái của nó đó là sự tác động và ảnh h-ởng xấu tới môi tr-ờng Trong chiến l-ợc về môi tr-ờng của Đảng

và Nhà n-ớc ta đến năm 2010 và định h-ớng đến năm 2020, cũng đã khẳng định quan điểm phát triển bền vững, tức là phát triển kinh tế- xã hội có gắn kết chặt chẽ với bảo vệ môi tr-ờng Ngăn chặn các hành vi gây ô nhiễm môi tr-ờng, khắc phục suy thoái và sự cố môi tr-ờng, nâng cao chất l-ợng của môi tr-ờng sống chính là mục tiêu, nhiệm vụ của bảo vệ môi tr-ờng, trong đó hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp môi tr-ờng có ý nghĩa và tầm quan trong đặc biệt

Tuy nhiên, trong tiến trình CNH, HĐH và quá trình hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế của đất n-ớc nói chung và của Hải

Phòng nói riêng, do nhiều nguyên nhân khác nhau mà các tranh chấp về môi tr-ờng nảy sinh từ những mâu thuẫn, xung đột đang có chiều h-ớng gia tăng Bên cạnh đó, cơ sở pháp lý cho việc giải quyết tranh chấp môi tr-ờng vẫn còn nhiều bất cập Chính thực tế này dẫn đến việc giải quyết tranh chấp môi tr-ờng bị kéo dài,

không đảm bảo đ-ợc quyền và lợi ích hợp pháp của các bên cũng nh- trong việc phục hồi chất l-ợng môi tr-ờng bị xuống cấp

Việc nghiên cứu đề tài nhằm phần tích, đánh giá thực trạng việc

áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp môi tr-ờng tại Hải

Phòng, từ đó đ-a ra các ý kiến nhằm hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp môi tr-ờng

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Có thể nói vấn đề môi tr-ờng và bảo vệ môi tr-ờng trong mấy năm gần đây mới đ-ợc đề cập nhiều, đặc biệt vấn đề tranh chấp môi tr-ờng và giải quyết tranh chấp môi tr-ờng là vấn đề hoàn toàn mới ở Việt Nam Do vậy, từ ph-ơng diện lý luận, vấn đề này cũng mới đ-ợc các nhà khoa học thuộc các lĩnh vực khác nhau nh- khoa học pháp lý, khoa học kinh tế môi tr-ờng, khoa học quản lý về môi tr-ờng b-ớc

đầu nghiên cứu Từ góc độ pháp lý liên quan đến giải quyết tranh chấp môi tr-ờng thì hệ thống các văn bản pháp luật cũng nh- cơ chế pháp lý

về giải quyết tranh chấp môi tr-ờng vẫn còn thiếu và ch-a hoàn thiện Vì vậy, tại thời điểm này, việc nghiên cứu một cách có hệ thống và toàn diện về tranh chấp môi tr-ờng và cơ chế giải quyết tranh chấp môi tr-ờng để từ đó hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp môi tr-ờng là một việc làm hết sức khó khăn

Do vậy, đây là công trình khoa học cấp luận văn thạc sỹ đầu tiên của Khoa Luật đến thời điểm này nghiên cứu một cách toàn diện và hệ thống về pháp luật liên quan đến việc giải quyết tranh chấp môi tr-ờng Các ý kiến nêu ra trong luận văn là những luận cứ khoa học của chính tác giả

Luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo trong việc nghiên cứu, giảng dạy và học tập cũng nh- giúp cho việc giải quyết tranh chấp môi tr-ờng trong thực tế có hiệu quả

3 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối t-ợng nghiên cứu

Đối t-ợng nghiên cứu của đề tài là các quy định của pháp luật cũng nh- các cơ chế pháp lý liên quan đến hoạt động giải quyết tranh chấp môi tr-ờng nói chung và thực tiễn của việc áp dụng pháp luật trong việc giải quyết tranh chấp môi tr-ờng tại Thành phố Hải Phòng,

đồng thời có xem xét đối chiếu với kinh nghiệm của một số n-ớc trong khu vực hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong khuôn khổ của nội dung một luận văn thạc sỹ, tác giả chỉ tập trung nghiên cứu các quy định pháp luật của Việt Nam hiện hành liên quan đến hoạt động giải quyết tranh chấp môi tr-ờng Trên cơ sở những quy định chung đó, đề tài nghiên cứu thực trạng việc áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp môi tr-ờng tại thành phố Hải Phòng Đồng thời phân tích, đánh giá những vấn đề thực tiễn đặt ra trong công tác giải quyết tranh chấp môi tr-ờng tại Hải Phòng, để từ đó có kiến nghị hoàn thiện không chỉ ở địa bàn Hải Phòng mà có thể coi đó là những bài học kinh nghiệm quý báu khi xem xét áp dụng giải quyết các tranh chấp môi tr-ờng trên phạm vi toàn quốc

Đề tài chỉ xem xét các tranh chấp môi tr-ờng phi hình sự liên quan đến hành vi gây thiệt hại hoặc đe doạ gây thiệt hại cho quyền, lợi

ích của các chủ thể về môi tr-ờng mà không có dấu hiệu của tội phạm (Theo Bộ luật hình sự 1999 và ch-ơng XVII- ch-ơng các tội phạm về môi tr-ờng nói riêng) Bảo vệ môi tr-ờng nói chung, bảo vệ quyền của con ng-ời đ-ợc sống trong môi tr-ờng trong lành không chỉ là trách nhiệm của riêng quốc gia nào, của địa ph-ơng nào mà vấn đề mang tính toàn cầu Tuy nhiên, đề tài không xem xét các tranh chấp môi tr-ờng giữa Việt Nam với các n-ớc khác mà chỉ tập trung xem xét các tranh chấp môi tr-ờng xảy ra tại thành phố Hải Phòng

4 Mục tiêu nghiên cứu

Việc nghiên cứu đề tài: "Hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp môi tr-ờng qua thực tiễn Hải Phòng" nhằm xém xét các biểu hiện

cụ thể của tranh chấp môi tr-ờng tại thành phố Hải Phòng, từ đó phân tích đánh giá cơ chế pháp lý để giải quyết các tranh chấp môi tr-ờng tại Hải Phòng Tìm ra những mặt đ-ợc, ch-a đ-ợc cần khắc phục để có h-ớng hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp môi tr-ờng, trên cơ sở tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm của các quốc gia khác trong lĩnh vực này

Kết quả đạt đ-ợc của Luận văn:

Thứ nhất: Luận văn làm rõ đ-ợc khái niệm tranh chấp môi

tr-ờng, trong đó cần phân tích đ-ợc đặc điểm của tranh chấp môi tr-ờng và từ đó phân biệt đ-ợc tranh chấp môi tr-ờng với các tranh chấp khác Phân tích và chỉ ra bản chất pháp lý cũng nh- các dạng của tranh chấp môi tr-ờng

Thứ hai: Trên cơ sở xem xét những vấn đề chung về tranh chấp

môi tr-ờng, Luận văn làm rõ các quy định của pháp luật hiện hành về

giải quyết tranh chấp môi tr-ờng, trong đó phân tích đ-ợc các nguyên tắc giải quyết tranh chấp môi tr-ờng và cơ chế pháp lý giải quyết các loại tranh chấp môi tr-ờng

Thứ ba: Luận văn phân tích đ-ợc thực trạng của việc áp dụng

pháp luật trong giải quyết tranh chấp môi tr-ờng tại thành phố Hải Phòng, trong đó đ-a ra và phân tích đ-ợc các vụ việc điển hình cũng nh- những vấn đề thực tiễn đặt ra trong công tác giải quyết tranh chấp môi tr-ờng tại Hải Phòng

Thứ t-: Trên cơ sở xem xét những vấn đề lý luận chung và thực

trạng của việc áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp môi tr-ờng tại Hải Phòng, thấy đ-ợc những tồn tại cần khắc phục, từ đó đề tài đ-a ra một số ý kiến nhằm hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp môi tr-ờng

5 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Trong quá trình tiến hành nghiên cứu đề tài, tác giả quán triệt quan điểm của Chủ nghĩa Mác- Lênin về Nhà n-ớc và pháp luật cũng nh- đ-ờng lối chính sách của Đảng và Nhà n-ớc ta về tăng c-ờng công tác bảo vệ môi tr-ờng trong thời kỳ CNH, HĐH và hội nhập kinh

tế quốc tế

Trên cơ sở đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu ở trên, ph-ơng pháp luận đ-ợc sử dụng là ph-ơng pháp duy vật biện chứng Ngoài ra, các ph-ơng pháp nghiên cứu cụ thể nh- phân tích, so sánh, tổng hợp, điều tra xã hội học cũng đ-ợc vận dụng để làm sáng tỏ những vấn đề đ-ợc nêu ra

6 Bố cục của Luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo,

đề tài đ-ợc kết cấu thành 3 ch-ơng

Ch-ơng 1: Tranh chấp môi tr-ờng và pháp luật về giải quyết tranh chấp môi tr-ờng

Trong ch-ơng này, tác giả trình bày khái quát các nguyên nhân làm nảy sinh các tranh chấp môi tr-ờng, phân tích bản chất pháp lý, các đặc điểm của tranh chấp môi tr-ờng, thấy đ-ợc sự khác nhau giữa tranh chấp môi tr-ờng với các loại tranh chấp khác, chỉ ra các dạng (phân loại) tranh chấp môi tr-ờng Trong ch-ơng này, tác giả cũng trình bày quy định của pháp luật về giải quyết tranh chấp môi tr-ờng, trong đó phân tích đ-ợc các nguyên tắc giải quyết tranh chấp môi tr-ờng, cơ chế pháp lý hiện hành về giải quyết tranh chấp môi tr-ờng

có tham khảo kinh nghiệm của một số n-ớc trong khu vực

Ch-ơng 2: Thực trạng của việc áp dụng pháp luật và một số vấn đề thực tiễn đặt ra trong công tác giải quyết tranh chấp môi tr-ờng tại Hải Phòng

Trong ch-ơng này, tác giả đ-a ra và phân tích đ-ợc các vụ việc tranh chấp môi tr-ờng điển hình thời gian qua ở Hải Phòng Phân tích

đ-ợc thực trạng của việc áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp môi tr-ờng tại Hải Phòng và chỉ ra những tồn tại cần khắc phục và những vấn đề mà thực tiễn giải quyết tranh chấp môi tr-ờng đặt ra

Ch-ơng 3: Một số ý kiến nhằm hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp môi tr-ờng

Trong ch-¬ng nµy, t¸c gi¶ ph©n tÝch sù cÇn thiÕt cña viÖc hoµn thiÖn ph¸p luËt vÒ gi¶i quyÕt tranh chÊp m«i tr-êng Trªn c¬ së ch-¬ng

2, t¸c gi¶ tr×nh bµy mét sè ý kiÕn hoµn thiÖn ph¸p luËt gi¶i quyÕt tranh chÊp m«i tr-êng

Ch-¬ng 1 Tranh chÊp m«i tr-êng vµ ph¸p luËt vÒ gi¶i

quyÕt tranh chÊp m«i tr-êng

1.1 Tranh chấp môi tr-ờng

1.1.1 Khái niệm về tranh chấp môi tr-ờng

Trên thế giới, tranh chấp liên quan đến môi tr-ờng không phải

là hiện t-ợng xã hội mới nảy sinh, nó đã xuất hiện từ rất sớm và liên quan tới nhiều quốc gia khác nhau Điều này cũng có thể lý giải vì xét về nguyên nhân khách quan thì các n-ớc trên thế giới xảy ra tranh chấp đã có một nền sản xuất công nghiệp lớn và phát triển Về chủ quan thì con ng-ời đã ý thức đ-ợc vấn đề bảo vệ môi tr-ờng và quyền của con ng-ời đ-ợc sống trong môi tr-ờng trong lành Chúng ta có thể điểm qua một số vụ tranh chấp môi tr-ờng

điển hình giữa các n-ớc trong thời gian qua

Vụ thứ nhất: một vụ kiện nổi tiếng giữa hai quốc gia là Mỹ và

Canađa (gần biên giới Mỹ), trong quá trình hoạt động đã thải một l-ợng khí thải rất lớn với hàm l-ợng độc hại cao vào bầu khí quyển Khí thải đã bay sang Mỹ làm ảnh h-ởng tới sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp tại Tiểu bang Oasinhtơn (Mỹ) gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản và làm th-ơng tổn

đến sức khoẻ của c- dân trong vùng Trọng tài quốc tế đã ra bản phán quyết yêu cầu Canađa phải kịp thời ngăn chặn các ảnh h-ởng xấu của khí thải tới các quốc gia khác và bồi th-ờng cho Mỹ những thiệt hại do khí thải gây ra

Kết quả giải quyết vụ kiện đã trở thành "thông lệ" để xem xét, giải quyết các tranh chấp quốc tế trong lĩnh vực bảo vệ môi tr-ờng, đồng thời là cơ sở khoa học cho việc hình thành nguyên tắc "ng-ời gây ô nhiễm phải trả tiền" [49]

Vụ thứ hai: là vụ kiện của hai quốc gia là Australia và New Zealand đối với Pháp khi Pháp tiến hành thử vũ khí hạt nhân vào năm

1973, làm bụi phóng xạ bay sang các quốc gia khác, gây ảnh h-ởng

đáng kể đến tính mạng, sức khoẻ và tài sản của công dân hai quốc gia trên [49]

Vụ thứ ba: năm 1998, một con tàu của công ty nhựa Formosa, Đài

Loan chở 3000 tấn chất thải độc hại có chứa thuỷ ngân đến đổ bất hợp pháp tại một bãi chôn lấp chất thải ở Sihanouk Ville của Campuchia, làm một số ng-ời dân tiếp xúc với rác thải bị tử vong Campuchia đã mở phiên toà xét

xử, phạt tội các chủ tàu 5 năm tù và phạt tiền 0,5 triệu USD.[2]

Ngoài ra còn rất nhiều vụ việc có ảnh h-ởng tới môi tr-ờng

xảy ra trên thế giới và tại các n-ớc Châu á- Thái Bình D-ơng

Đối với Việt Nam, vấn đề tranh chấp môi tr-ờng xuất hiện muộn hơn so với các n-ớc trên thế giới Tr-ớc năm 1986, có thể nói các tranh chấp môi tr-ờng d-ới các dạng khác nhau d-ờng nh- ch-a xuất hiện trên thực tế, thuật ngữ tranh chấp môi tr-ờng cũng ch-a đ-ợc các nhà khoa học gọi tên và đề cập tới trong bất kỳ một tài liệu khoa học nào ở Việt Nam, các tranh chấp môi tr-ờng xuất hiện muộn hơn vì các lý do:

Thứ nhất: tr-ớc năm 1986, nhu cầu khai thác các tài nguyên

thiên nhiên, các thành phần môi tr-ờng phục vụ cho sản xuất và tiêu dùng ch-a nhiều, do vậy các hành vi gây suy thoái các nguồn tài nguyên thiên nhiên và huỷ hoại cho môi tr-ờng ít xảy ra Nếu có thì chỉ xảy ra trên phạm vi hẹp, mức độ ảnh h-ởng không đáng kể đến tính mạng, sức khoẻ của con ng-ời Hơn nữa thời kì này, sự tác động xấu của thiên nhiên và môi tr-ờng đến sức khoẻ con ng-ời ch-a thể

hiện nhiều và mức độ ch-a cao do chất l-ợng môi tr-ờng sống còn t-ơng đối tốt

Thứ hai: thời kì này, đất n-ớc ta còn nghèo, do vậy mối quan

tâm lớn nhất của Đảng và Nhà n-ớc ta là tâp trung phát triển kinh tế,

đó cũng là mối quan tâm của từng cá nhân, từng gia đình so với đòi hỏi về chất l-ợng môi tr-ờng sống

Thứ ba: chế độ sở hữu các nguồn tài nguyên, các thành phần môi

tr-ờng chủ yếu thuộc về Nhà n-ớc mà ch-a đ-ợc giao cho các cá nhân, tổ chức sử dụng ổn định lâu dài Tình hình này dẫn tới việc những thiệt hại do một số hành vi huỷ hoại môi tr-ờng nh- phá rừng, khai thác bừa bãi nguồn lợi thuỷ sản …ở nơi này, nơi kia đều thuộc về Nhà n-ớc và ít liên quan đến lợi ích riêng của các cá nhân, tổ chức Kết quả của việc không phân định rõ quyền sở hữu các nguồn tài nguyên, các thành phần môi tr-ờng đã dẫn tới sự thiếu trách nhiệm và thiếu sự phản ứng quyết liệt từ phía ng-ời dân đối với hành vi gây ô nhiễm môi tr-ờng

Thứ t- : thời kì này, hệ thống cơ quan quản lý Nhà n-ớc về môi

tr-ờng cũng nh- hệ thống các cơ quan t- pháp ch-a đ-ợc thiết lập hoàn chỉnh, bên cạnh đó các văn bản pháp luật quy định về vấn đề này còn thiếu… Đây chính là trở ngại lớn cho việc bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khi có thiệt hại do hành vi vi phạm pháp luật môi tr-ờng gây ra

Danh mục tài liệu tham khảo

Tiếng việt

1 Bộ tài nguyên và môi tr-ờng (2003), Báo cáo tổng kết 10 năm thi hành luật bảo vệ môi tr-ờng

2 Bộ t- pháp, cục môi tr-ờng (1999), Kỷ yếu diễn đàn môi tr-ờng asean lần thứ nhất: đền bù và đánh giá thiệt hại môi tr-ờng Một số

vấn đề về chính sách và pháp lý đối với khu vực Asean

3 Bộ chính trị (2004), Nghị quyết số 41- NQ/TW về bảo vệ môi tr-ờng trong thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH đất n-ớc

4 Bộ KHCN&MT (1998), Thông t- 490/TT-BKHCNMT h-ớng dẫn lập và thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi tr-ờng đối với các dự án đầu t- trong và ngoài n-ớc

5 Ban th-ờng vụ Thành uỷ (2004), Thông báo số 274/TB-TU về ý kiến kết luận của ban th-ờng vụ Thành uỷ về việc tập trung lãnh đạo giải quyết vụ việc ở bãi rác Tràng Cát, Hải Phòng

6 Công ty môi tr-ờng đô thị Hải Phòng (2004), Báo cáo về việc xử

lý ô nhiễm môi tr-ờng khu vực bãi rác và xây dựng nhà máy xử lý chất thải rắn tại Tràng Cát

7 Cục môi tr-ờng (2000), Báo cáo tổng hợp nghiên cứu hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp môi tr-ờng

8 Công ty môi tr-ờng đô thị Hải Phòng (2004), Công văn số 422/CV-MTĐT về việc trả lời kiến nghị của một số ng-ời dân ph-ờng Tràng Cát