Giáo dục pháp luật cho cán bộ, công chức chính quyền cấp xã ở các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam hiện nay

Về khách quan, miền núi phía Bắc Việt Nam là địa bàn có nhiều đồi núi, gây khó khăn trong quy tụ dân c-, là trở lực lớn đối với công tác quản lý ngay từ cấp chính quyền cơ sở; ở đây có n

§¹i häc Quèc gia Hµ Néi

Khoa LuËt -*** -

NguyÔn ThÞ TuyÕt Mai

Gi¸o dôc ph¸p luËt cho c¸n bé, c«ng chøc chÝnh quyÒn cÊp x· ë c¸c tØnh miÒn nói

phÝa B¾c ViÖt Nam hiÖn nay

LuËn v¨n Th¹c sÜ LuËt häc

Hµ néi – 2005

"Con ng-ời vốn là sản phẩm của hoàn cảnh và giáo dục Và do đó, con ng-ời đã thay đổi là sản phẩm của những hoàn cảnh khác và của một nền

giáo dục đã thay đổi" [24.tr10]

Mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

GDPL cho toàn thể nhân dân nói chung, cho đội ngũ cán bộ, công chức nói riêng luôn là mối quan tâm lớn đối với Đảng và Nhà n-ớc ta Điều đó đ-ợc phản

ảnh qua các văn kiện của Đảng và thể hiện trong nhiều quy định pháp luật do Nhà n-ớc ban hành

Trong các văn kiện của Đảng, quan điểm coi trọng công tác GDPL đ-ợc thể hiện nhất quán và ngày càng rõ nét, đặc biệt là kể từ Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI tới nay Thể chế hoá quan điểm do Đảng đề ra, nhiều văn bản pháp luật đã

đ-ợc Nhà n-ớc ban hành, nh-: Ch-ơng trình tổng thể cải cách hành chính nhà n-ớc giai đoạn 2001-2010 do Thủ t-ớng Chính phủ ban hành kèm theo Quyết định

số 136-2001/QĐ-TTg ngày 17/9/2001, trong đó xác định một trong những nhiệm

vụ cần thực hiện nhằm đảm bảo việc tổ chức thực thi pháp luật nghiêm minh của cơ

quan nh¯ nước, của cán bộ, công chức l¯ “cung cấp cho cán bộ, công chức đầy đủ thông tin về chính sách, pháp luật của Nhà n-ớc để vận dụng, giải quyết công việc theo chức trách, thẩm quyền"; Quyết định số 13/2003/QĐ-TTg ngày 17 tháng 01 năm 2003 đ-ợc Thủ t-ớng Chính phủ ban hành Phê duyệt ch-ơng trình phổ biến, GDPL từ năm 2003 đến năm 2007; Quyết định số 212/2004/QĐ-TTg ngày 16 tháng 12 năm 2004 do Thủ t-ớng Chính phủ ban hành Phê duyệt Ch-ơng trình hành động quốc gia về phổ biến, GDPL và nâng cao ý thức chấp hành pháp luật cho cán bộ, nhân dân ở xã, ph-ờng, thị trấn từ năm 2005 đến năm 2010…

Trên cơ sở đó, thời gian qua, công tác GDPL nói chung, GDPL cho cán bộ, công chức nói riêng đã đạt đ-ợc nhiều kết quả đáng kể, góp phần nâng cao trình độ

hiểu biết về pháp luật, nâng cao văn hoá pháp lý, b-ớc đầu tạo dựng sự ổn định trong lối sống, làm việc theo Hiến pháp và pháp luật của các tầng lớp nhân dân Tuy nhiên, cho đến nay, so với nhu cầu thực tiễn, công tác GDPL vẫn còn nhiều bất cập và hạn chế, nhất là GDPL cho các đối t-ợng ở vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo, trong đó có miền núi phía Bắc Đảng Cộng sản Việt Nam,

trong Chỉ thị 32-CT/TW của Ban Bí th- ngày 09/12/2003 về tăng c-ờng sự lãnh

đạo của Đảng trong công tác phổ biến, GDPL, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của cán bộ, nhân dân đã đ-a ra nhận định:

"Sự quan tâm lãnh đạo của các cấp uỷ đảng đối với công tác phổ biến, GDPL ch-a đ-ợc tập trung đúng mức; trách nhiệm của các cấp, các ngành đối với công tác này ch-a đ-ợc xác định cụ thể, rõ ràng nên kết quả đạt đ-ợc còn thấp so với yêu cầu, sự hiểu biết pháp luật của cán bộ và nhân dân còn nhiều hạn chế"

Về phía Quốc hội, tại kỳ họp thứ 6 - Khoá XI (tháng 11/2004), nhiều đại biểu

cho rằng chúng ta ch-a đặt vấn đề này đúng tầm vóc, rằng, khi sách GDPL còn nằm im trong tủ thì tình trạng vi phạm pháp luật gia tăng là điều dễ hiểu Đến kỳ họp thứ 7 - Khoá XI (tháng 5, tháng 6/2005), Quốc hội tiếp tục nhấn mạnh: đ-a các đạo luật vào cuộc sống, đó mới là điều có ý nghĩa quyết định Đây là trách

nhiệm của cả hệ thống chính trị [4.tr3] Tất nhiên, GDPL không chỉ đơn thuần là

việc mang những quyển sách ra khỏi tủ sách pháp luật Và mặc dù xét trên ph-ơng diện lý luận, chúng ta không còn phải tranh cãi nhiều về khái niệm, nội dung, hình thức, ph-ơng pháp GDPL, song, thực hiện đầy đủ, có hiệu quả những lý thuyết ấy trên thực tế quả thực còn là câu chuyện trăn trở của những nhà giáo dục, các báo cáo viên, tuyên truyền viên; còn là niềm hy vọng, sự nỗ lực của nhà làm luật, nhà quản lý

Vấn đề đặt ra là, làm thế nào để đ-a pháp luật vào cuộc sống? Làm thế nào để GDPL đạt hiệu quả? Theo khoa học lý luận chung về nhà n-ớc và pháp luật, một trong những nguyên tắc được đề cập đến đầu tiên l¯ “ph°i tính toán kh° năng lĩnh

hội những kiến thức pháp lý của các tầng lớp dân c-, các loại đối t-ợng, từ đó lựa

chọn những biện pháp v¯ hình thức giáo dục thích hợp” [48.tr285]

Nh- vậy, đối t-ợng là yếu tố mà GDPL h-ớng tới, là yếu tố quyết định hình thức, biện pháp, nội dung và cũng là yếu tố quan trọng kiểm định hiệu quả GDPL Cán bộ, công chức chính quyền cấp xã là đối t-ợng hết sức đông đảo và quan trọng của GDPL Thời gian qua, đ-ợc sự chú trọng xây dựng và phát triển của

Đảng, của Nhà n-ớc, họ đã không ngừng lớn mạnh Tuy nhiên, tr-ớc những yêu cầu ngày càng cao của xã hội, đội ngũ này không phải không có những bất cập, cả

về lực l-ợng, về trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, về kỹ năng thực hiện công việc và

về kiến thức pháp luật

Sự bất cập này thể hiện rõ nét hơn ở các địa ph-ơng miền núi phía Bắc, xuất phát từ nhiều lý do khách quan và chủ quan

Về khách quan, miền núi phía Bắc Việt Nam là địa bàn có nhiều đồi núi, gây khó khăn trong quy tụ dân c-, là trở lực lớn đối với công tác quản lý ngay từ cấp chính quyền cơ sở; ở đây có nhiều đồng bào dân tộc ít ng-ời sinh sống với sự đa dạng phong tục, tập quán tham gia chi phối, điều chỉnh quan hệ xã hội, mà nhiều khi các phong tục, tập quán đó còn có vai trò -u trội hơn pháp luật, là trở lực đối với việc đ-a pháp luật vào cuộc sống; bên cạnh đó, cùng với những khó khăn về địa

lý, về giao thông thì dân trí thấp chính là nguyên nhân kìm hãm phát triển và khiến mặt bằng kinh tế ngày càng tụt hậu, kéo theo sự tụt hậu trong nhiều lĩnh vực khác của đời sống, đặt cán bộ, công chức chính quyền cấp xã tr-ớc những thách thức và

đòi hỏi ở họ sự nỗ lực nhiều khi v-ợt quá khả năng đáp ứng

Về chủ quan, đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã ở các tỉnh miền núi phía Bắc không nằm ngoài tình trạng bất cập chung của đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã ở Việt Nam hiện nay Thậm chí, sự cách biệt trên nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế

- xã hội so với nhiều vùng, miền khác còn dẫn đến một hệ quả tất yếu là sự cách biệt về trình độ của cán bộ, công chức cấp xã ở các tỉnh miền núi phía Bắc trong mối t-ơng quan với trình độ của cán bộ, công chức chính quyền cấp xã nhiều địa

ph-ơng trong cả n-ớc Điều này càng bộc lộ rõ nét hơn sau khi chủ tr-ơng công chức hoá cán bộ chính quyền cấp xã đ-ợc thể chế thành các quy định pháp luật, rồi Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật của HĐND và UBND năm 2003 ra

đời, cùng nhiều văn bản khác mang nội dung phân cấp, phân quyền theo tinh thần h-ớng mạnh về cơ sở, giao cho cấp xã một số nhiệm vụ trong thi hành án dân sự, trong chứng thực giấy tờ v.v lần l-ợt đ-ợc ban hành

Những yếu tố khách quan và chủ quan đó cản trở không nhỏ tới sự lớn mạnh của đội ngũ cán bộ, công chức chính quyền cấp xã, cản trở không nhỏ đến nhận thức về nhu cầu hiểu biết pháp luật và khả năng nắm bắt pháp luật của bản thân họ

Có thể khẳng định, thực hiện công tác GDPL cho cán bộ, công chức chính quyền cấp xã các tỉnh miền núi phía Bắc, từ chính sách, từ văn bản đến thực tiễn triển khai không phải là khoảng cách gần gũi Mà nhu cầu về kiến thức pháp luật, nhu cầu tạo dựng nền văn hoá pháp lý cho cán bộ, công chức chính quyền cấp xã các tỉnh miền núi phía Bắc thì đã và đang ngày càng trở nên vô cùng bức thiết

Xuất phát từ nhận thức đó, học viên lựa chọn đề tài: "GDPL cho cán bộ, công chức chính quyền cấp xã ở các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam hiện nay" để

làm luận văn tốt nghiệp

2 Tình hình nghiên cứu

GDPL là một nội dung quan trọng của lý luận chung về nhà n-ớc và pháp luật Vì vậy, đây là vấn đề luôn đ-ợc nhiều cơ quan nghiên cứu khoa học, các nhà khoa học pháp lý, giáo dục học quan tâm nghiên cứu d-ới nhiều góc độ khác nhau

Tìm hiểu các công trình khoa học đã đ-ợc công bố trong n-ớc và n-ớc ngoài cho thấy, GDPL đ-ợc đề cập d-ới nhiều góc độ, khía cạnh khác nhau, về cơ bản gồm các nhóm vấn đề sau:

Nhóm 1, nghiên cứu những vấn đề lý luận chung về GDPL, gồm khái niệm,

mục đích, đối t-ợng, nội dung, hình thức của GDPL Điều này đ-ợc minh chứng qua các công trình khoa học:

Giáo dục ý thức pháp luật, Nguyễn Trọng Bích, Tạp chí Xây dựng Đảng,

số 4/1989, tr34-35

Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về giáo dục pháp luật trong công cuộc

đổi mới, Đề tài khoa học cấp Bộ năm 1994, mã số 92-98-223 ĐT, Viện

Nghiên cứu Khoa học Pháp lý - Bộ T- pháp

Cơ sở khoa học của việc xây dựng ý thức pháp luật và lối sống theo pháp

luật, Đề tài khoa học cấp nhà n-ớc, mã số KX 07 - 17, Viện Nhà n-ớc và

Pháp luật - Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn chủ trì

Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về giáo dục pháp luật trong thời kỳ đổi

mới, Đề tài khoa học cấp bộ, mã số 92-98-223-ĐT của Viện Nghiên cứu

khoa học pháp lý, Bộ T- pháp

Bàn về giáo dục pháp luật, Trần Ngọc Đ-ờng và D-ơng Thanh Mai,

NXB Chính trị Quốc gia, Hà nội, 1995

Xã hội hoá công tác phổ biến giáo dục pháp luật trong tình hình mới, Hồ

Việt Hiệp, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số tháng 9/2000

Nhóm 2, nghiên cứu GDPL đối với các đối t-ợng cụ thể nhằm lý giải tính

đặc thù và tìm kiếm các giải pháp nâng cao hiệu quả GDPL cho từng đối t-ợng, thể hiện qua các công trình nh-:

Giáo dục pháp luật cho nhân dân, Nguyễn Ngọc Minh, Tạp chí Cộng

sản, số 10, tr34-38, năm 1983

Tìm kiếm mô hình phổ biến, giáo dục pháp luật có hiệu quả trong

một số dân tộc ít ng-ời, Đề tài khoa học cấp bộ, Bộ T- pháp, năm

1995

Giáo dục pháp luật qua hoạt động t- pháp ở Việt Nam, Luận án Phó

tiến sĩ của D-ơng Thị Thanh Mai, năm 1996

Giáo dục pháp luật trong các tr-ờng trung học chuyên nghiệp và dạy

nghề ở n-ớc ta hiện nay, Luận án Phó tiến sĩ của Đinh Xuân Thảo

năm 1996

Giáo dục pháp luật cho đồng bào dân tộc Khơ-me Nam Bộ, Luận văn

Thạc sĩ Luật học của Lê Văn Bền, bảo vệ tại Học viện Chính trị quốc

gia, năm 1998

Giáo dục pháp luật trong các tr-ờng sĩ quan quân đội nhân dân Việt

Nam hiện nay, Luận văn Thạc sĩ Luật học của Phạm Trung Nghĩa,

bảo vệ tại Học viện Chính trị quốc gia, năm 2000

Đổi mới giáo dục pháp luật trong hệ thống các tr-ờng chính trị ở

n-ớc ta hiện nay, Đề tài khoa học cấp Bộ, Học viện Chính trị Quốc

gia Hồ Chí Minh, năm 2000

Thực trạng và ph-ơng h-ớng đổi mới giáo dục pháp luật hệ đào tạo

trung học chính trị ở n-ớc ta hiện nay, Luận văn Thạc sĩ Luật học

của Đặng Ngọc Hoàng, bảo vệ tại Học viện Chính trị quốc gia, năm

2000

Nhìn lại một năm công tác phổ biến, giáo dục pháp luật ở Gia Lai,

Trần Xuân Thiệp, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số 2/2000

Giáo dục pháp luật cho nhân dân các dân tộc ít ng-ời ở tỉnh Đắk Lắk

- thực trạng và giải pháp, Luận văn Thạc sĩ Luật học của Phạm Hàn

Lâm, bảo vệ tại Học viện Chính trị quốc gia, năm 2001

Nhóm 3, nghiên cứu GDPL trong mối quan hệ với các nội dung khoa học

pháp lý khác, với một số công trình nghiên cứu:

Giáo dục ý thức pháp luật để tăng c-ờng pháp chế XHCN và xây

dựng con ng-ời mới, Phùng Văn Tửu, Tạp chí Giáo dục Lý luận, số

4/1985, tr18-22

ý thức pháp luật và giáo dục pháp luật ở Việt Nam, Luận án Phó tiến

sĩ Luật học của Nguyễn Đình Lộc, năm1985

Giáo dục ý thức pháp luật với việc tăng c-ờng pháp chế XHCN, Luận

án Phó tiến sĩ Luật học của Trần Ngọc Đ-ờng, năm 1988

Mặc dù đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về GDPL nói chung, GDPL cho các đối t-ợng đặc thù và GDPL trong mối quan hệ với các vấn đề khác nh- đã

kể trên, song đến nay, ch-a có một công trình nào nghiên cứu về GDPL cho cán bộ, công chức chính quyền cấp xã gắn với địa bàn cụ thể là miền núi phía Bắc Việt Nam Vì vậy, đây là công trình đầu tiên nghiên cứu vấn đề này ở cấp độ Luận văn thạc sĩ Tuy nhiên, các công trình nêu trên là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng

để chúng tôi nghiên cứu và hoàn thiện Luận văn

3 Phạm vi nghiên cứu của luận văn

Về thời gian, luận văn nghiên cứu vấn đề từ năm 1998 đến năm 2004 (Năm

1998 là năm Thủ t-ớng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 02/1998/CT-TTg ngày

7/01/1998 về việc tăng c-ờng công tác PBGDPL trong giai đoạn hiện nay và Quyết

định số 03/1998/QĐ-TTg ngày 7/01/1998 về việc Ban hành Kế hoạch triển khai công tác PBGDPL từ năm 1998 - 2002 và thành lập Hội đồng phối hợp công tác PBGDPL)

Đặc biệt, luận văn đi sâu phân tích, đánh giá thực trạng GDPL cho cán bộ, công chức chính quyền cấp xã các tỉnh miền núi phía Bắc trong thời gian từ sau năm 1999 đến năm 2004 (năm 1999 là năm mà các cơ quan: Bộ T- pháp, Bộ Văn hoá - Thông tin, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Uỷ ban Dân tộc miền núi

và Hội Nông dân cùng ký Nghị quyết liên tịch số 01/1999/NQLT-TP-VHTT-NNPTNT-DTMN-ND ngày 07/9/1999 về việc phối hợp phổ biến GDPL cho cán

bộ, nhân dân ở nông thôn vùng cao, vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc ít ng-ời, và năm 2004, các địa ph-ơng trên cả n-ớc tiến hành tổng kết năm năm thực hiện Nghị quyết này)

Về đối t-ợng, luận văn nghiên cứu về GDPL cho cán bộ, công chức chính

quyền cấp xã ở các tỉnh miền núi phía bắc Việt Nam

Về địa bàn khảo sát, nghiên cứu: Hiện nay, miền núi phía Bắc Việt Nam

đ-ợc hợp thành bởi hai vùng Tây Bắc và Đông Bắc gồm có 15 đơn vị hành chính cấp tỉnh, là một địa bàn rộng đối với việc khảo sát vấn đề GDPL cho cán bộ, công chức chính quyền cấp xã trong một luận văn tốt nghiệp cao học, do vậy, học viên chỉ tiến hành khảo sát tại một số tỉnh trên cơ sở đảm bảo các tiêu chí đặc thù của khu vực miền núi phía Bắc nh-: các tỉnh có đa thành phần dân tộc sinh sống; một

số tỉnh có đ-ờng biên giới chạy qua, có cửa khẩu quốc tế hoặc quốc gia; hầu hết các tỉnh có sự phát triển kinh tế – xã hội không đồng đều giữa các vùng, các dân tộc…

4 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

4.1- Mục đích của luận văn

Luận văn có mục đích là trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực trạng GDPL cho cán bộ, công chức chính quyền cấp xã miền núi phía Bắc, đ-a ra những ph-ơng h-ớng và giải pháp nhằm tăng c-ờng GDPL cho cán bộ, công chức chính quyền cấp xã miền núi phía Bắc Việt Nam hiện nay

4.2- Nhiệm vụ của luận văn

Để thực hiện mục đích trên, luận văn có những nhiệm vụ sau:

+ Phân tích cơ sở lý luận về GDPL và GDPL cho cán bộ, công chức chính quyền cấp xã ở miền núi phía Bắc Việt Nam, trên cơ sở đó, làm rõ khái niệm, đặc tr-ng, mục đích, chủ thể, nội dung, hình thức, ph-ơng pháp GDPL cho cán bộ, công chức chính quyền cấp xã miền núi phía Bắc

+ Phân tích, đánh giá thực trạng GDPL cho cán bộ, công chức chính quyền cấp xã ở miền núi phía Bắc

+ Nêu và phân tích ph-ơng h-ớng, giải pháp nhằm tăng c-ờng GDPL cho cán bộ, công chức chính quyền cấp xã ở miền núi phía Bắc Việt Nam hiện nay

5 Cơ sở lý luận và ph-ơng pháp nghiên cứu của luận văn

5.1- Cơ sở lý luận

Luận văn đ-ợc nghiên cứu trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin và t- t-ởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam và khoa học lý luận Nhà n-ớc, pháp luật nói chung, lý luận về GDPL nói riêng

5.2- Ph-ơng pháp nghiên cứu

Luận văn đ-ợc nghiên cứu dựa trên ph-ơng pháp nghiên cứu của chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng trong triết học Mác -Lênin với các ph-ơng pháp nghiên cứu cụ thể: Phân tích, Tổng hợp, Lịch sử - cụ thể; Đồng thời, kết hợp với các ph-ơng pháp nghiên cứu khác nh-: thống kê, so sánh, điều tra xã hội học…

6 Những đóng góp khoa học của luận văn

Luận văn là chuyên khảo đầu tiên nghiên cứu một cách t-ơng đối có hệ thống và toàn diện về GDPL cho cán bộ, công chức chính quyền cấp xã ở các tỉnh miền núi phía Bắc, với những đóng góp khoa học mới, cụ thể sau:

- Về ph-ơng diện lý luận:

Trên cơ sở các tri thức khoa học về GDPL nói chung, luận văn góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về GDPL cho cán bộ, công chức chính quyền cấp xã gắn với địa ph-ơng cụ thể là các tỉnh miền núi phía Bắc Đó là, xác định khái niệm,

đặc điểm, đồng thời, làm rõ các yếu tố ảnh h-ởng đến GDPL cho đối t-ợng này, trong đó, chú ý nhấn mạnh các yếu tố lịch sử, văn hoá, địa lý, trình độ phát triển kinh tế v.v làm nên tính đặc thù của đối t-ợng GDPL và có ảnh h-ởng đến hiệu quả GDPL

- Về ph-ơng diện thực tiễn:

Luận văn đánh giá khách quan, khoa học về thực trạng, chỉ rõ những nguyên nhân của kết quả đạt đ-ợc và các hạn chế của công tác GDPL cho cán bộ, công chức chính quyền cấp xã ở các tỉnh miền núi phía Bắc Đồng thời, đề xuất và luận giải một hệ thống ph-ơng h-ớng và các giải pháp đồng bộ, cụ thể nhằm tăng c-ờng