Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Hưng Yên thực trạng và giải pháp

Lý do chọn đề tài Phát triển nông nghiệp nông thôn là một trong những mối quan tâm hàng đầu của nhiều quốc gia trên thế giới.. Tình hình nghiên cứu đề tài Vấn đề chuyển dịch cơ cấu kin

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nụng nghiệp ở tỉnh Hưng Yờn

thực trạng và giải phỏp Luận văn ThS Kinh tế Cao Thị Thu Hằng

Mở Đầu

1 Lý do chọn đề tài

Phát triển nông nghiệp nông thôn là một trong những mối quan tâm hàng đầu của nhiều quốc gia trên thế giới Việt Nam vốn là một n-ớc nông nghiệp, với khoảng 70% dân số hoạt động trong ngành nông nghiệp, 80% dân số sống ở nông thôn, nên việc phát triển nông nghiệp, nông thôn có tầm quan trọng đặc biệt Bởi vậy, từ 1986 đến nay Đảng và Nhà n-ớc ta đã có nhiều chủ tr-ơng, chính sách đổi mới, phát triển nông nghiệp, nền nông nghiệp n-ớc ta đã đạt đ-ợc nhiều thành tựu

đáng kể, góp phần vào sự ổn định chính trị - xã hội ở nông thôn Tuy vậy, nhìn tổng thể thì cơ cấu kinh tế nông nghiệp n-ớc ta chuyển dịch còn chậm chạp, nền nông nghiệp phát triển ch-a bền vững

H-ng Yên là một tỉnh nằm ở trung tâm đồng bằng sông Hồng, H-ng Yên, có diện tích 923km2 với hơn 1,1 triệu dân, v-ơn lên từ khó khăn của một tỉnh nghèo mới đ-ợc tái lập (từ 01/01/1997) Những năm qua H-ng Yên đã đạt nhiều thành tựu trong phát triển kinh tế kinh tế-xã hội nói chung và trong nông nghiệp nói riêng Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế đã mang lại những kết quả tích cực với tốc độ tăng tr-ởng giá trị sản xuất thời kỳ 1997-2004 đạt bình quân 5,5% (theo giá

so sánh năm 1994) Cơ cấu kinh tế nông nghiệp chuyển dịch đúng h-ớng, tỷ trọng sản phẩm: cây l-ơng thực-rau quả, cây công nghiệp-chăn nuôi từ 48%, 23%, 29%

năm 1997 sang 34,53%, 29,63%, 35,84% năm 2004 Nông nghiệp H-ng Yên b-ớc

đầu đã mang sắc thái của một nền nông nghiệp hàng hoá

Tuy nhiên đến nay, nông nghiệp H-ng Yên vẫn ch-a thoát khỏi tình trạng

độc canh, sản xuất nhỏ, ruộng đất chia nhỏ, manh mún gây cản trở cho việc đ-a tiến bộ kỹ thuật vào nông nghiệp, hiệu quả thấp ở nông thôn tình trạng nông dân nghèo còn nhiều, và đời sống của họ còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp còn chậm

Vì thế, việc nghiên cứu, đánh giá thực trạng và nêu ra các giải pháp nhằm

đẩy mạnh CDCCKT nông nghiệp ở H-ng Yên là cần thiết và là chủ đề của luận văn thạc sỹ của tôi

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế nói chung và CCKT nông nghiệp nói riêng là một vấn đề đ-ợc nhiều ng-ời quan tâm, nghiên cứu, và đã đ-ợc công bố kết quả trên các sách báo, tạp chí Đó là: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn huyện Gia Lâm" (luận án PTS khoa học kinh tế của L-ơng Ngọc Cừ);

"Công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn" của tác giả Nhân Đạo;

"Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp của tỉnh Phú Yên" (Luận văn Thạc sĩ khoa học kinh tế của Trịnh Thị Nga năm 1999); Đỗ Thanh Ph-ơng - "Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở Tây Nguyên theo h-ớng sản xuất hàng hoá"; Lê Đình Thắng - "Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn - lý luận và thực tiễn" năm 1998 Hội thảo khoa học: "Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn Việt Nam"

do Uỷ Ban Kế Hoạch Nhà n-ớc (nay là Bộ Kế Hoạch và Đầu t-) tổ chức tháng 11 năm 1994 Những chủ tr-ơng giải pháp lớn phát triển nông nghiệp nông thôn trong trong thời kỳ CNH, HĐH đất n-ớc - Tạp chí Thông tin Công tác t- t-ởng, tháng 4 năm 1998, Nông nghiệp Đồng Nai chuyển dịch theo h-ớng CNH, HĐH - Giáo s-, tiến sỹ Hồ Văn Vĩnh, 1998 và nhiều công trình khác

Tuy vậy, đến nay còn ít công trình nghiên cứu sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tỉnh H-ng Yên một cách toàn diện d-ới góc độ kinh tế chính trị

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích

Từ việc hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, luận văn làm rõ thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở H-ng Yên trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn

Trên cơ sở đó nêu ra ph-ơng h-ớng cơ bản và giải pháp chủ yếu để chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp đạt hiệu quả trong những năm tới

3.2 Nhiệm vụ

Thực hiện mục đích trên luận văn có nhiệm vụ:

- Phân tích những vấn đề lý luận và thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp

- Đánh giá thực trạng Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở H-ng Yên nhằm rút ra những vấn đề có tính cấp thiết cần phải giải quyết

- Đề xuất ph-ơng h-ớng cơ bản giải pháp chủ yếu để chuyển dịch nhanh cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở H-ng Yên trong thời gian tới

4 Cơ sở lý luận và ph-ơng pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Luận văn dựa vào những nguyên lý cơ bản của kinh tế chính trị Mác - Lênin, các quan điểm của Đảng và Nhà n-ớc ta về phát triển nông nghiệp, nông thôn và Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp Thể hiện trong các văn kiện của các Đại hội Đảng lần thứ VII - VIII - IX và các Nghị quyết của UBND tỉnh H-ng Yên về chuyển dịch cơ cấu trong sản xuất nông nghiệp

4.2 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng ph-ơng pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử và các ph-ơng pháp phổ biến khác của khoa học kinh tế chính trị Đặc biệt chú ý đến ph-ơng pháp khảo sát thực tế, phân tích tổng hợp những kinh nghiệm thực tiễn

5 Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Luận văn nghiên cứu những vấn đề cơ bản về CDCCKT nông nghiệp Với

địa bàn là lãnh thổ tỉnh H-ng Yên - một tỉnh thuần nông nằm trong vùng Đồng Bằng Sông Hồng Thời gian từ 1997 đến hết tháng 12/2004

6 ý nghĩa lý luận và thực tiễn

Kết quả nghiên cứu đề tài có thể làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu giảng dạy các bộ môn khoa học kinh tế có liên quan với đề tài luận văn và có thể làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan hoạch định chính sách phát triển nông nghiệp, nông thôn của tỉnh

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 3 ch-ơng

Ch-ơng 1: Những vấn đề lý luận và kinh nghiệm về CDCCKT nông nghiệp Ch-ơng 2: Thực trạng CDCCKT nông nghiệp ở H-ng Yên trong thời gian từ

1997 đến nay

Ch-ơng 3: Ph-ơng h-ớng và giải pháp chủ yếu đẩy nhanh CDCCKT nông

nghiệp ở H-ng Yên trong thời gian tới

Ch-ơng 1 Những vấn đề lý luận và thực tiễn

về chuyển dịch cơ cấu Kinh tế nông nghiệp

1.1 Lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá

1.1.1 Cơ cấu kinh tế

Khái niệm "cơ cấu" đ-ợc dùng để biểu thị cấu trúc bên trong, tỷ lệ các mối

quan hệ hợp thành hệ thống Cơ cấu đ-ợc biểu hiện nh- là một tập hợp mối liên hệ

hữu cơ giữa các yếu tố khác nhau của một hệ thống nhất định, Các Mác viết: "Cơ

cấu là sự phân chia về chất l-ợng và một tỷ lệ về số l-ợng của quá trình sản xuất xã hội" [21, tr.102]

Cơ cấu kinh tế trong giáo trình kinh tế chính trị Mác-Lênin viết: "Cơ cấu

kinh tế quốc dân là tổng thể các cơ cấu ngành, vùng và thành phần kinh tế Trong

hệ thống các cơ cấu đó, cơ cấu ngành là quan trọng nhất"

Nhìn chung, các quan niệm đều tập trung phân tích bản chất CCKT trên các cách nhìn khác nhau:

Một là, Coi CCKT là tổng thể các mối quan hệ kinh tế trong hệ thống, các

quan hệ này không phải là quan hệ riêng lẻ mà là quan hệ tổng thể hữu cơ Các quan hệ đó không chỉ là quan hệ tỷ lệ về l-ợng mà là quan hệ về chất l-ợng, quan

hệ về cấu trúc bên trong

Hai là, CCKT bao gồm các bộ phận cấu thành nền kinh tế, các nhóm ngành,

các khu vực, các thành phần nằm trong hệ thống kinh tế quốc dân

Ba là, CCKT biểu hiện trong những điều kiện không gian, thời gian về tự

nhiên, kinh tế , xã hội nhất định

Bốn là, CCKT tồn tại từ các quan hệ về l-ợng, tỷ lệ trong các yếu tố cấu

thành nền kinh tế quốc dân, giữa chúng có mối quan hệ hữu cơ

Trên cơ sở đó có thể xác định khái niệm CCKT nh- sau: CCKT là một phạm trù kinh tế thể hiện các mối quan hệ giữa các bộ phận cấu thành nền kinh tế quốc dân Nói đến cơ cấu kinh tế là nói đến mối quan hệ tỷ lệ giữa các ngành, các vùng, các thành phần kinh tế Mối quan hệ này phản ánh cả về mặt số l-ợng và chất l-ợng của các yếu tố hợp thành

Cơ cấu kinh tế là một khái niệm rộng, phức tạp, luôn luôn biến động Việc xác định đúng khái niệm CCKT góp phần làm rõ nội dung CCKT và ph-ơng h-ớng CDCCKT ở Việt Nam Do cách tiếp cận, mục đích đối t-ợng nghiên cứu khác nhau

mà chúng ta hiểu CCKT khác nhau Tuy nhiên, việc nghiên cứu CCKT phải gắn với

điều kiện không gian, thời gian cụ thể mới có thể xác định đ-ợc một cách khoa học CCKT đang tồn tại và xu h-ớng vận động của nó Đó là vấn đề cần đặt ra đối với sự lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng, Nhà n-ớc và các địa ph-ơng nhằm xây dựng một cơ cấu kinh tế hợp lý, phát huy đ-ợc nguồn nhân lực vốn có, phát triển các vùng, nâng cao

đời sống nhân dân, khắc phục sự phát triển không đồng đều giữa các vùng, giữa thành thị và nông thôn Cơ cấu kinh tế có những đặc tr-ng sau:

* Cơ cấu kinh tế là phạm trù khách quan

Tính khách quan của CCKT thể hiện ở chỗ, trình độ phát triển của phân lao

động xã hội và lực l-ợng sản xuất quyết định sự hình thành CCKT[23,Tr6] Một CCKT nh- thế nào, xu thế chuyển dịch nó ra sao phụ thuộc vào những điều kiện khách quan: tự nhiên, kinh tế, xã hội nhất định T-ơng ứng với những điều kiện tự nhiên và trình độ phát triển của lực l-ợng sản xuất trong một giai đoạn lịch sử nhất

định tất yếu có một cơ cấu phù hợp Theo Các Mác: trong sự phân công xã hội thì con số tỷ lệ là một tất yếu không sao tránh khỏi, một tất yếu thầm kín, yên lặng

Điều đó nói lên rằng, ở mỗi giai đoạn phát triển kinh tế, mỗi điều kiện cụ thể đều

có thể xác định một cơ cấu kinh tế hợp lý [21]

* Cơ cấu kinh tế có tính lịch sử và xã hội cụ thể

ở mỗi giai đoạn phát triển nhất định, tính hợp lý của cơ cấu kinh tế mỗi n-ớc, mỗi vùng phụ thuộc vào những điều kiện lịch sử, kinh tế - xã hội khác nhau Ngay cả những n-ớc, những vùng có trình độ phát triển lực l-ợng sản xuất nh- nhau và sự giống nhau của các quan hệ xã hội, tỷ lệ trong cơ cấu kinh tế không hẳn bao giờ cũng dẫn đến những quan hệ về chất nh- nhau giữa các nền kinh tế [23, tr.6]

Từ đây cho thấy, trong cơ cấu kinh tế hiện hữu luôn luôn xuất hiện những

tiền đề cho sự xuất hiện CCKT mới và CCKT không phải là“bất định“, “cố

định“ mà luôn có sự biến động Tính biến động của CCKT là một quá trình, quá

trình đó làm cho CCKT chuyển dịch theo h-ớng hoàn thiện hơn

Cơ cấu kinh tế quốc dân đ-ợc cụ thể hoá qua từng loại cơ cấu cụ thể Nền kinh tế có các loại cơ cấu cụ thể chủ yếu nh-: cơ cấu ngành kinh tế, CCKT theo vùng và cơ cấu theo thành phần kinh tế

Giữa các loại cơ cấu đó có mối quan hệ chặt chẽ, tác động lẫn nhau, làm điều kiện cho nhau trong quá trình phát triển, trong đó cơ cấu theo ngành kinh tế có vai trò quyết định

1.1.2 Cơ cấu kinh tế nông nghiệp

Trên giác độ toàn bộ nền kinh tế quốc dân, nông nghiệp là một ngành sản xuất vật chất có vai trò hết sức to lớn CCKT nông nghiệp là bộ phận cấu thành hết sức quan trọng trong CCKT quốc dân và có ý nghĩa rất lớn đến sự phát triển của mỗi n-ớc [20, tr.120] Quá trình hình thành CCKT nông nghiệp đ-ợc xác lập khi có

sự xuất hiện của phân công lao động xã hội lần thứ nhất, nông nghiệp trở thành một ngành kinh tế mang tính độc lập t-ơng đối, gồm có trồng trọt và chăn nuôi Trong cơ cấu trồng trọt gồm các loại cây: cây l-ơng thực, cây hoa màu, cây công nghiệp, trong đó, còn phân công chuyên môn hoá theo những ngành nhỏ nh-: lúa, rau, cây

có dầu, cây lấy sợi, cây lấy gỗ Cũng t-ơng tự, trong chăn nuôi lại phân ra: chăn nuôi gia súc, chăn nuôi gia cầm Trong tất cả các bộ phận đ-ợc cấu thành đó, luôn

có sự vận động và phát triển, có sự tác động qua lại lẫn nhau, quan hệ tỷ lệ với nhau theo một tỷ lệ nhất định, trong từng thời kỳ tuỳ thuộc vào trình độ phát triển của lực l-ợng sản xuất t-ơng ứng hình thành nên một CCKT nhất định

Có thể hiểu phạm trù CCKT nông nghiệp là tổng thể các quan hệ kinh tế bao gồm các quan hệ t-ơng tác giữa các yếu tố của lực l-ợng sản xuất và quan hệ sản xuất trong lĩnh vực nông nghiệp trong khoảng thời gian và điều kiện cụ thể nhất

định Nó đ-ợc biểu hiện bằng sự t-ơng quan về số l-ợng và chất l-ợng của các mối quan hệ trên Song với sự phát triển của khoa học kĩ thuật sẽ làm thay đổi cấu tạo hữu cơ trong nông nghiệp, làm tăng năng suất lao động, thúc đẩy sự phân công lại lao động xã hội, hình thành các vùng chuyên canh cũng nh- các hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh mới [23, tr.10]

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Ban thường vụ tỉnh uỷ Hải Hưng (1996), Hải Hưng trờn đường đổi mới, NXB

Chớnh trị quốc gia, Hà Nội

2 Ban Tư tưởng - Văn hoỏ Trung ương (04/2004), Những mụ hỡnh đạt 50 triệu

đồng/ha/năm và 50 triệu đồng/hộ/năm, NXB Bản đồ, Hà Nội

3 Nguyễn Văn Bớch - Chu Tiến Quang (1994), Đổi mới quản lý kinh tế nụng

nghiệp Thành tựu vấn đề và triển vọng, NXB Chớnh trị quốc gia, Hà Nội

4 Nguyễn Sinh Cỳc (10/1998), Tổng quan những thành tựu của nụng nghiệp,

nụng thụn Việt Nam thời kỳ đổi mới (1988 - 1998), Thụng tin lý luận - Học

viện Chớnh trị quốc gia, Hà Nội

NXB Nụng nghiệp, Hà Nội

6 Phạm Ngọc Dũng - Đặng Văn Thắng (2003), Chuyển dịch CCKT cụng - nụng

nghiệp ở đồng bằng sụng Hồng: Thực trạng và giải phỏp, NXB Chớnh trị quốc

gia, Hà Nội

7 Cục Thống kê tỉnh Hưng Yên, Niên giám thống kê: 1997-2004

8 Cục Thống kê tỉnh Hải Dương, Niên giám thống kê: 1997-2004

9 Cục Thống kê tỉnh Thái Bình Niên giám thống kê năm 2003

10 Cục Thống kê tỉnh Hà Nam, Niên giám thống kê 2002-2003

11 Đảng Cộng sản Việt Nam (1986), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ

VI, NXB Sự thật, Hà Nội

12 Đảng Cộng sản Việt Nam (1991), Cương lĩnh xây dựng đát nước trong thời

kỳ quá độ lên CNXH, NXB Sự thật, Hà Nội

13 Đảng Cộng sản Việt Nam (1993), Văn kiện hội nghị lần thứ 5 BCH TW khóa

VII, NXB Sự thật, Hà Nội

14 Đảng Cộng sản Việt Nam (1996), Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần

thứ VIII, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

15 Đảng Cộng sản Việt Nam (1998), Nghị quyết của Bộ Chính trị “Về một số

vấn đề phát triển nông nghiệp, nông thôn”, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

16 Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ

IX, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

17 Đảng Cộng sản Việt Nam (2002), Văn kiện đại hội đảng toàn tập, Tập 21,

NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

18 Đảng Cộng sản Việt Nam (2002), Các Nghị quyết hội nghị lần 5 BCHTW

khóa IX, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

19 Hưng Yên 170 năm (1997), NXB Văn hoá, Hà Nội

20 Nguyễn Đình Hợi (1997), Kinh tế nông nghiệp, NXB Tài chính, Hà Nội

21 Các Mác- Ăngghen (1975), Tuyển tập, tập II, NXB Sự thật, Hà Nội

22 Hồ Chí Minh (1995), Tuyển tập, tập 10, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

23 Trịnh Thị Nga (1999), Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng

CNH, HĐH ở tỉnh Phú Yên, Luận văn thạc sĩ kinh tế