Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Bắc Giang theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Những giải pháp chủ yếu nhằm thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Bắc Giang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa .... Giai đoạn hiện nay, khi b-ớc v

đại học quốc gia hà nội

trung tâm đào tạo, bồi d-ỡng giảng viên lý luận chính trị

-& -

Vũ Đức Huy

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp

ở tỉnh Bắc Giang theo h-ớng công nghiệp hoá,

hiện đại hoá

luận văn thạc sĩ kinh tế chính trị

Chuyên ngành: Kinh tế Chính trị

Mã số: 5.02.01

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: GS.TS Chu Văn CấP

Hà Nội – 2005

Danh mục các từ viết tắt trong luận văn

CNH, HĐH: Công nghiệp hoá, hiện đại hoá

CNXH: Chủ nghĩa xã hội

GTVT: Giao thông vận tải

GTSX: Giá trị sản xuất

GD - ĐT: Giáo dục - Đào tào

GDP: Thu nhập quốc dân

TTLL: Thông tin liên lạc

THCN: Trung học chuyên nghiệp

XHCN: Xã hội chủ nghĩa

Mục lục

Trang

Mở đầu 2

Ch-ơng 1 Những vấn đề lí luận chung về chuyển dịch cơ cấu kinh tế

theo h-ớng công nghiệp hóa, hiện đại hóa 7

1.1 Một số khái niệm cơ bản 7 1.2 Sự cần thiết của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Bắc Giang

28

Ch-ơng 2 Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tỉnh

Bắc Giang từ năm 1997 đến nay 33

2.1 Khái quát đặc điểm tự nhiên, kinh tế-xã hội tác động đến quá trình chuyển dịch CCKT nông nghiệp ở tỉnh Bắc Giang 33 2.2 Thực trạng chuyển dịch CCKT nông nghiệp ở tỉnh Bắc Giang 42 2.3 Những thành tựu và hạn chế, tồn tại trong quá trình chuyển dịch CCKT nông nghiệp ở tỉnh Bắc Giang

62

Ch-ơng 3 Những giải pháp chủ yếu nhằm thúc đẩy quá trình chuyển

dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Bắc Giang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa 75 3.1 Ph-ơng h-ớng chuyển dịch CCKT nông nghiệp từ nay đến 2010

75 3.2 Những giải pháp chủ yếu để thúc đẩy chuyển dịch CCKT nông nghiệp ở tỉnh Bắc Giang từ nay đến 2010 90

Kết luận 113 Danh mục tài liệu tham khảo 115

mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ V (3/1982) xác định: "Tập trung phát triển nông nghiệp một b-ớc lên sản xuất xã hội chủ nghĩa"

Đến Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VIII của Đảng đã khẳng định: "Đặc biệt coi trong công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn" và Nghị quyết

Bộ chính trị (11/1998) xác định: "Thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông

nghiệp theo h-ớng công nghiệp hoá, hiện đại hoá"

Giai đoạn hiện nay, khi b-ớc vào giai đoạn mới của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất n-ớc, Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX chỉ rõ:

"Phải tăng c-ờng sự chỉ đạo và huy động các nguồn lực cần thiết để đẩy nhanh công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn; tiếp tục phát triển và đ-a nông nghiệp, lâm nghiệp, ng- nghiệp lên một trình độ mới bằng việc ứng dụng tiến

bộ khoa học công nghệ, nhất là công nghệ sinh học; đổi mới cơ cấu cây trồng, vật nuôi, tăng giá trị thu đ-ợc trên một diện tích; quy hoạch và sử dụng đất hợp lý; đẩy mạnh thuỷ lợi hoá, cơ giới hoá, điện khí hoá, gải quyết tốt vấn đề tiêu thụ nông sản hàng hoá Phát triển kết cấu hạ tầng, công nghiệp dịch vụ, chuyển dịch cơ cấu lao

động, tạo nhiều việc làm mới và cải thiện đời sống nhân dân và dân c- trong nông thôn” [19, tr.134]

Thật vậy, nông nghiệp nông thôn là vấn đề cơ bản, lâu dài cho sự ổn định và

phát triển kinh tế - xã hội nông thôn Nhằm góp phần thực hiện mục tiêu: “Dân giàu, n-ớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ ,văn minh" Do đó, kinh tế nông

nghiệp phải có sự chuyển biến mạnh mẽ hiệu quả và phát triển bền vững

Tuy nhiên, kinh tế nông thôn n-ớc ta vẫn nặng về nông nghiệp (> 60%) và cơ cấu kinh tế nông nghiệp còn chiếm tỷ trọng lớn về trồng trọt Trong đó, chăn nuôi và thủ công nghiệp còn chiếm tỷ trọng nhỏ Nhìn một cách tổng thể thì tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong nông nghiệp còn chậm

Nhận thức về vấn đề này, Đại hội Đảng bộ tỉnh Bắc Giang lần thứ XV (2000)

đã đ-a ra công tác chỉ đạo thực hiện một trong bảy lĩnh vực trọng điểm là: "Tiếp

tục đầu t- phát triển nông nghiệp nông thôn theo h-ớng công nghiệp hoá, hiện đại hoá Trọng tâm là đầu t- áp dụng các tiến bộ kỹ thuật về giống, kỹ thuật canh tác, công nghệ sinh học, thâm canh, chuyển dịch cơ cấu mùa vụ để tăng nhanh năng suất, chất l-ợng, hiệu quả sản xuất Ngoài việc đầu t-, phát triển cây l-ơng thực, cần tăng c-ờng đầu t- phát triển mạnh các loại cây ăn quả, cây công nghiệp ngắn ngày, rau quả và phát triển chăn nuôi một cách hợp lý, kết hợp với công tác trồng

và chăm sóc, bảo vệ rừng để tạo nguồn nguyên liệu cho công nghiệp chế biến và xuất khẩu” [21, tr.68]

Đồng thời, một trong những giải pháp chủ yếu của phát triển kinh tế xã hội

tỉnh Bắc Giang, Đại hội cũng xác định: "Tập trung sức phát triển kinh tế và chuyển

dịch nhanh cơ cấu kinh tế theo h-ớng công nghiệp hoá, hiện đại hoá Trong đó đẩy mạnh phát triển nông nghiệp, lâm nghiệp, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp , nông thôn ”

Xuất phát từ yêu cầu chung của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở

mỗi khía cạnh, lĩnh vực khác nhau về “chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở

tỉnh Bắc Giang theo h-ớng công nghiệp hoá, hiện đại hoá" vẫn còn có nhiều vấn

đề về lý luận và thực tiễn cần đ-ợc nghiên cứu làm sáng rõ

Vì thế "Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Bắc Giang theo h-ớng

công nghiệp hoá, hiện đại hoá" đ-ợc tác giả chọn làm đề tài luận văn thạc sĩ kinh

tế, chuyên ngành Kinh tế chính trị

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo h-ớng công nghiệp hoá, hiện

đại hoá của đất n-ớc nói chung và trên địa bản tỉnh Bắc Giang nói riêng là một vấn

đề hết sức quan trọng mang tính bức xúc cả về lý luận và thực tiễn Hiện nay vấn đề này đã đ-ợc sự quan tâm, chú ý của nhiều nhà kinh tế, nhà nghiên cứu, nhà hoạch

định chính sách và chỉ đạo thực tiễn ở d-ới nhiều góc độ, khía cạnh khác nhau

Đồng thời có nhiều công trình nghiên cứu của nhiều tác giả đề cập nh-:

- GS Nguyễn Điền: Công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn các n-ớc Châu á và Việt Nam

- GS.TS Ngô Đình Giao: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo h-ớng công nghiệp hoá, hiện đại hoá

- PTS Nguyễn Sinh Cúc: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp

- Chiến l-ợc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất n-ớc và công nghệ-NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội (1996)

- Vũ Oanh: Nông nghiệp và nông thôn - Con đ-ờng công nghiệp hoá, hiện

đại hoá và hợp tác hoá, dân chủ hoá, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

- Chủ tr-ơng, giải pháp lớn phát triển nông nghiệp, nông thôn trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất n-ớc, Tạp chí Thông tin công tác t- t-ởng, số 4/1998

Tuy nhiên, góc độ nghiên cứu và ph-ơng pháp tiếp cận khác nhau, các tác giả đã phân tích, luận giải vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế nói chung và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nói riêng Song vấn đề này ở tỉnh Bắc Giang đến nay còn mới mẻ, ch-a có những công trình đi sâu nghiên cứu một cách toàn diện;

có hệ thống d-ới góc độ khoa học kinh tế chính trị Nên "Chuyển dịch cơ cấu kinh

tế nông nghiệp ở tỉnh Bắc Giang theo h-ớng công nghiệp hoá, hiện đại hoá" cần

đ-ợc tiếp tục nghiên cứu

3 Mục đích, nhiệm vụ của đề tài

* Mục đích của đề tài: Trên cơ sở lý luận chung, những quan điểm, đ-ờng

lối chính sách của Đảng và Nhà n-ớc về vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp Luận văn đi sâu phân tích và đánh giá thực trạng quá trình này ở tỉnh Bắc Giang; từ đó rút ra những định h-ớng, giải pháp cơ bản nhằm thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Bắc Giang theo h-ớng công nghiệp hoá, hiện đại hoá trong thời gian tới

* Nhiệm vụ của đề tài: Đề tài thực hiện trên cơ sở hệ thống hoá những lý

luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp để:

- Làm rõ nội dung của quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo h-ớng công nghiệp hoá, hiện đại hoá

- Đánh giá thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Bắc Giang từ khi tái lập tỉnh (1999) đến nay

- Đ-a ra những khuyến nghị và đề xuất những giải pháp cơ bản nhằm thúc

đẩy mạnh mẽ quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Bắc Giang theo h-ớng công nghiệp hoá, hiện đại hoá

4 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

* Đối t-ợng nghiên cứu: “Cơ cấu kinh tế nông nghiệp và chuyển dịch cơ cấu

kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Bắc Giang theo h-ớng công nghiệp hoá, hiện đại hoá”

* Phạm vi nghiên cứu: Cơ cấu kinh tế nông nghiệp và Chuyển dịch cơ cấu

kinh tế nông nghiệp từ năm 1997 đến nay

5 Cơ sở lý luận và ph-ơng pháp nghiên cứu

* Cơ sở lý luận: Luận văn đ-ợc thực hiện trên cơ sở lý luận kinh tế chính trị

Mác-Lênin, T- t-ởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, đ-ờng lối chính sách của

Đảng Cộng sản và Nhà n-ớc Việt Nam

* Ph-ơng pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng các ph-ơng pháp của khoa

học kinh tế Đặc biệt chú trọng ph-ơng pháp: Phân tích tổng hợp, tổng kết đánh giá thực tiễn, thống kê, so sánh, đối chiếu và ph-ơng pháp quy nạp

6 ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể đ-ợc sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan, ban ngành trong tỉnh, phục vụ cho việc hoạch định những chính sách thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trong những năm tiếp theo trên địa bàn tỉnh Bắc Giang

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn đ-ợc kết cấu làm 3 ch-ơng

Ch-ơng 1: Những vấn đề lý luận về cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu

kinh tế nông nghiệp trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá

Ch-ơng 2: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Bắc

Giang theo h-ớng công nghiệp hoá, hiện đại hoá

Ch-ơng 3: Quan điểm và giải pháp chủ yếu nhằm thúc đẩy quá trình chuyển

dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Bắc Giang theo h-ớng công nghiệp hoá, hiện đại hoá

Ch-ơng 1 Những vấn đề lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệptheo h-ớng Công nghiệp hoá, hiện đại hoá

1.1 Một số khái niệm cơ bản

1.1.1 Khái niệm về cơ cấu kinh tế và cơ cấu kinh tế nông nghiệp

1.1.1.1 Cơ cấu kinh tế

Cơ cấu kinh tế là cấu trúc bên trong của quá trình tái sản xuất mở rộng của nền kinh tế quốc dân, là tổng thể các mối quan hệ giữa các bộ phận hợp thành nền kinh tế: các lĩnh vực (sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng); các ngành king tế quốc dân (nông nghiệp, công nghiệp, giao thông vận tải.); các vùng kinh tế và các thành phần kinh tế

Trong tổng thể cơ cấu kinh tế thì cơ cấu ngành kinh tế là bộ phận cơ cấu có ý nghĩa quyết định tới ph-ơng h-ớng sản xuất (sản xuất ra cái gì ?); đối t-ợng sản xuất là ai ?; quá trình và hiệu quả sản xuất nh- thế nào ? (lựa chọn, sử dụng công nghệ, thiết bị có lợi nhất trong sản xuất và kinh doanh)

Sự hình thành một cơ cấu kinh tế hợp lý sẽ tạo tiền đề vật chất to lớn, cho phép khai thác mọi tiềm năng và lợi thế của đất n-ớc nói chung và của từng vùng, miền nói riêng nh-: tài nguyên thiên nhiên, lao động, đất đai, ngành nghề, thị tr-ờng Cơ cấu kinh tế đ-ợc xem là điều kiện cần thiết, là nhân tố ảnh h-ởng mạnh

mẽ, trực tiếp nhất đến nhịp độ, quy mô tăng tr-ởng và phát triển kinh tế-xã hội một cách bền vững Đặc biệt hiện nay, trong nền kinh tế thị tr-ờng định h-ớng XHCN ở n-ớc ta, một CCKT đ-ợc coi là hợp lý khi nó đáp ứng đ-ợc những yêu cầu sau:

- Phù hợp với đặc điểm và điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của từng vùng

- Đáp ứng đ-ợc yêu cầu của thị tr-ờng về số l-ợng và chất l-ợng sản phẩm

- Đem lại hiệu quả kinh tế-xã hội ngày càng cao và chuyển dịch theo h-ớng hiện đại hoá, khai thác và cải thiện tốt điều kiện tự nhiên

* Tính chất của cơ cấu kinh tế:

- Một là, tính khách quan của cơ cấu kinh tế

Cơ cấu kinh tế đ-ợc quy định bởi các yếu tố vất chất (t- liệu sản xuất, tài nguyên, công nghệ, sức lao động) và cơ cấu kinh tế tồn tại, vận động, phát triển theo những quy luật khách quan, độc lập với con ng-ời Tuy con ng-ời không thể tuỳ tiện xây dựng cơ cấu kinh tế nh-ng có thể tác động làm thay đổi cơ cấu ấy thông qua sự tác động vào các yếu tố vật chất của nền sản xuất

Khi con ng-ời tác động phù hợp với các quy luật khách quan có thể làm cho cơ cấu kinh tế thay đổi theo chiều h-ớng tiến bộ, đẩy nhanh quá trình tăng tr-ởng

và phát triển kinh tế Ng-ợc lại, nếu sự tác động đó không phù hợp, trái quy luật sẽ cản trở quá trình tăng tr-ởng và phát triển kinh tế

Theo C.Mác cơ cấu kinh tế có quan hệ mật thiết với phân công xã hội Ng-ời

khẳng định: "Trong sự phân công xã hội, thì con số tỷ lệ là một tất yếu không sao

tránh khỏi, một sự tất yếu thầm kín yên lặng" [29, tr.15].

Nói một cách khác, mọi sự vật hiện t-ợng nói chung và nền kinh tế nói riêng chỉ có thể tồn tại và phát triển theo những cấu trúc nhất định, vận động, phát triển theo những quy luật khách quan, nhất là quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với trình độ phát triển của lực l-ợng sản xuất trong từng thời kỳ; phù hợp với các quy luật của kinh tế thị tr-ờng nh- quy luật giá trị, l-u thông tiền tệ, cạnh tranh và cung cầu

Nh- vậy, một cơ cấu kinh tế hợp lý của nền kinh tế quốc dân phải phản ánh

sự vận động của các quy luật kinh tế và các quy luật khác, không phụ thuộc vào ý chí của con ng-ời Khi ấy con ng-ời có vai trò nhận thức ngày càng sâu sắc những quy luật để phân tích, đánh giá những xu thế phát triển khách quan mà tìm ra những ph-ơng án thay đổi cơ cấu sao cho hiệu quả cao nhất trong điều kiện cụ thể của quốc gia hay địa ph-ơng

Hai là, cơ cấu kinh tế mang tính lịch sử cụ thể

Nền kinh tế chỉ có thể phát triển khi giữa các bộ phận của quá trình tái sản xuất xác lập những quan hệ cân đối nhất định của phân công lao động xã hội Giữa các nền sản xuất, những yêu cầu về số l-ợng có thể t-ơng tự nhau, nh-ng những yêu cầu về chất l-ợng cách thức thực hiện, những tỷ lệ cân đối thì khác nhau, sự khác nhau ấy là do quy luật kinh tế đặc thù của mỗi ph-ơng thức sản xuất, mà tr-ớc hết là do quy luật kinh tế tuyệt đối của ph-ơng thức sản xuất ấy quyết định Ngay trong một hình thái kinh tế - xã hội, nh-ng ở những n-ớc khác nhau, ở những địa ph-ơng khác nhau và mỗi thời kỳ khác nhau vẫn có cơ cấu kinh tế khác nhau, do

điều kiện địa lý, kinh tế, xã hội khác nhau quy định

C.Mác viết: “Sự tất yếu phải phân công lao động xã hội theo những tỷ lệ nhất

định quyết không thể bị tiêu diệt bởi một hình thái nhất định của sản xuất xã hội, chỉ có hình thái biểu hiện của nó có thể bị thay đổi mà thôi, điều này tự nó đã rõ rồi" [29, tr.759].

Cơ cấu kinh tế luôn luôn biến động, nó không phải là một cái gì “chết cứng”,

“nằm im”, nên việc xác định cơ cấu kinh tế không thể không căn cứ vào điều kiện lịch sử - xã hội cụ thể của từng thời kỳ Cơ cấu kinh tế gắn liền với sự biến đổi không ngừng của bản thân các yếu tố, các bộ phận trong nền kinh tế và những mối quan hệ giữa chúng

Tính lịch sử cụ thể của cơ cấu kinh tế còn biểu hiện ở chỗ không có cơ cấu kinh tế chung cho mọi nền kinh tế và cũng không có cơ cấu kinh tế duy nhất cho một nền kinh tế, một địa ph-ơng ở các giai đoạn phát triển khác nhau

Tóm lại, tính khách quan, tính lịch sử cụ thể là những tính chất cấu thành nên

đặc tr-ng cơ bản của cơ cấu kinh tế Chúng ta phải nhận thức đầy đủ những đặc tr-ng đó trong hoạt động xây dựng cơ cấu kinh tế hiện nay ở n-ớc ta nói chung và ở mỗi địa ph-ơng nói riêng

1.1.1.2 Cơ cấu kinh tế nông nghiệp (CCKT nông nghiệp)

CCKT nông nghiệp bao gồm: CCKT các ngành nông-lâm-ng- nghiệp Trong cơ cấu ngành lại có các lĩnh vực ngành nh-: ngành trồng trọt, chăn nuôi; trong