Vai trò Phật giáo với văn hoá tinh thần Việt Nam thời Lý - Trần (1010 - 1400)

A.ăM ă U 1ă.ăTínhăc păthi tăc aăđ ătàiă Vi tă Namă làă m tă qu că giaă đaă dână t c,ăg măh năn măm iăt căng iă c ngăc ăn mătrênăm tăkhuăv căđi ălí.ăN iăcóăđi uăki năgiaoăl uăkhuăv căvàă

IăH CăQU CăGIAăHÀăN I

Tr ng đ i h c khoa h c xã h i và nhân v n

KHOAăTRI TăH C



NGUY NăTH ăB CHăY N

TÊNă ăTÀI:

VAIăTRÒăPH TăGIỄOă

V IăV NăHOỄăTINHăTH NăVI TăNAMă

TH IăăLụăậ TR Nă(1010ăậ 1400)

Chuyênăngành:ăă ch ăngh aăduyăv tăbi năch ng

vàăch ăngh aăduyăv tăl chăs MÃăS ă: 50102

LU NăV NăTH CăS ăTRI TăH C

Ng iăh ngăd năkhoaăh c

TSă.ăăPh măv năsinh

HÀăN Iăă- 2003

A.ăM ă U

1ă.ăTínhăc păthi tăc aăđ ătàiă

Vi tă Namă làă m tă qu că giaă đaă dână t c,ăg măh năn măm iăt căng iă

c ngăc ăn mătrênăm tăkhuăv căđi ălí.ăN iăcóăđi uăki năgiaoăl uăkhuăv căvàă

qu căt ,ătrongăsu tăcácăth iăk ăl chăs ăDânăt căVi tăNamăđ căhìnhăthànhăt ă

r tăs m,ătrênăn năt ngălàăn năv năhoáăchung,ăth ngănh tăvàăđaăd ng.ăVi tăNamă

n măgi aăhaiăn năv năhoáăđ ăs ălàăÂnăđ ăvàăTrungăHoa,ădoăv yăn năv năhoáă

Vi tăNamăch uă nhăh ngătr căti păc aăc ăhaiăn năv năhoáăđó.ăNh ngătrongă

su tăquáătrìnhăphátătri nădânăt căVi tăNamăv năgi ăđ căchoămìnhăm tăb nă

s căv năhoáădânăt c,ăđ căđáoătrongăsu tăm yăngànăn măl chăs

Trongă l chă s ă m tă ngànăn măB căthu căvàăch ngăB căthu c,ădânăt că

Vi tă Namă đãă v tăquaăđ căm tăth ătháchăvôăcùngăgayăgoătr căâmăm uă kiênăquy tăđ ngăhoáăb ngăv ăl căvàăb ngăchínhătr ăn năv năhoáăVi tăNamăc aă cácătri uăđ iăphongăki năph ngăB c

năth iăLýă– Tr nălàăth iăk ăl chăs ăv ăvang,ăoanhăli tăc aădânăt căta.ă Trongăth iăk ănàyă Ph tăgiáoăđãătr ăthànhăqu căgiáo,ăPh tăgiáoăgi ăvaiătròălàă

m tătr ăc tăl năăc aăh ăt ăt ngăvàăv năhoáăVi tăNam,ăchínhăPh tăgiáoăđãăă gópă ph nă t oă raă s că m nhă t ngă h pă c aă xãă h iăVi tăNamătrongăcácăcu că khángăchi năch ngăquânăxâmăl căph ngăB căđ ăxâyăd ng vàăb oăv ăm tă nhàăn căđ căl păth ngănh t.ă

Nh ăv y,ăPh tăgiáoăđãătr ăthànhăm tătrongănh ngăcu iăngu năs căm nh,ă làăs căs ngătinhăth năvàăv ăkhíătinhăth năc aăconăng iăVi tăNamătrongăl chă

s ăTrongăsu tăchi uădàiăc aăl chăs ădânăt căta,ăPh tăgiáoăđãăđ ăl iănh ngăd uă năsâuăr ngătrongăl chăs ăt ăt ngăvàăv năhoáăn cănhà.ăVìăv y,ănghiênăc uă vaiătròăc aăPh tăgiáoăv iăv năhoáătinhăth năVi tăNamă ătri uăđ iăLýă– Tr nălàă

v năđ ăcóăýăngh aălíălu năvàăth căti năquanătr ng,ănóăkhôngănh ngăgópăph nă tìmăhi uătinhăhoaăt ăt ngăvàăv năhoáădânăt cătrongăquáăkh ,ămàăcònăgiúpă chúngătaătìmăhi uătínhăcáchăc aăconăng iăVi tăNamătrongăl chăs ăT ăđóă,ă

nh măphátăhuyătruy năth ngăv năhoáăc aădânăt că

Ngàyănay,ăd iăs ălãnhăđ oăc aă ngăc ngăs năVi tăNam.ăNhânădânătaă đangăti năhànhăcôngăcu căđ iăm i,ăth căhi năcôngănghi păhoá,ăhi năđ iăhoáă

đ tăn c,ănh măm cătiêuădânăgiàu,ăn căm nh,ăxãăh iăcôngăb ngădânăch ăvàă

v năminhă,ăăgi ăgìnăvàăphátăhuyăb năs căv năhoáădânăt c,ălàănh ngănhi măv ă toă l nă vàă c păbáchăc aătoànă ng,ătoànădânăta.ă ăcóăth ăth căhi năthànhă côngănh ngănhi măv ătoăl nă y,ăbênăc nhănhi măv ăphátătri năkinhăt ă,ăvi că khôngăng ngănângăcaoăđ iăs ngăv năhoáătinhăth năchoănhânădân,ănh ngăhi uă

bi tăv ăn năv năhoáădânăt c,ăv ănh ngăgiáătr ătinhăth nătruy năth ngăc aăcha ôngă ăđ ăr iăt ăđóăcóăs ăth măđ nhăchínhăxác,ăkhoaăh c.ăNêuălênănh ngăm tă tíchă c că c nă phátăhuy,ănh ngăm tăh năch ăl chăs ăăc năcóăbi năphápăkh că

ph căthíchăh pătrongăs ănghi păxâyăd ngăconăng iăm iăxãăh iă– xãăh iăch ă

ngh a.ă óălàălíădoămàăchúngătôiăch năđ ătài:ăVai trò c a ph t giáo v i v n

hoá tinh th n Vi t nam th i Lí – Tr n choăcôngătrìnhăănghiênăc uăkhoaă

h c

2ă.ăTìnhăhìnhănghiênăc u

Choăt iănayă ăn cătaăđãăcóăkháănhi uăcôngătrìnhănghiênăc uăv ăPh tă giáo,ămàăđi năhìnhălàăm tăs ăcôngătrìnhăsauăđâyă:

N mă1993ănhàăxu tăb năkhoaăh căđãăphátăhànhăcu nă“ăL chăs ăt ăt ngă

Vi tăNam”ă(ădoăP.ăG.ăSăNguy năTàiăTh ăch ăbiên),ăkhiătrìnhăbàyăv ăl chăs ăt ă

t ngăvi tănamăth iăLýă– Tr n.ăcu năsáchăđãăgiànhăh năm tăch ngăđ ăvi tăv ă

Ph tăgiáoăvàătri tăh căc aăcácăthi năs ăTrongăph nănàyăcácătácăgi ăđãăchúă

tr ngătrìnhăbàyănh ngăt ăt ngătri tăh căc aăcácăthi năs ăth iăLýă– Tr n Cácătácăph mă“ăVi tăNamăPh tăgiáoăs ălu n”ă(ă2ăt p)ăc aăNguy năLang.ă

“ăL chăs ăPh tăgiáoăVi tăNam”ăc aăth ngăto ăThíchăMinhăTu ă“ăPh tăgiáoă

vi tăNamăt ăkh iănguyênăđ năth ăk ăXIII”ăc aăTr năV năGiáp.ăTrongănh ngă côngătrìnhănàyăcácătácăgi ăđ uăcóănh ngănh năxétăkhácănhauăv ăvaiătròăc aă

Ph tăgiáoă ăVi tăNamătrênăm tăs ăph ngădi năkhácănhau

- U ăbanăkhoaăh căxãăh iăđãăm ăhaiăcu c h iăth oăkhoaăh căt iăHàăN iă(ă thángă12ă– 1984)ăvàăthànhăph ăH ăChíăMinhă(ăthángă3ă- 1985ă).ăv iăch ăđ ă“ă

M iăquanăh ăgi aăPh tăgiáoăvàăl chăs ăt ăt ngăVi tăNam”ăăsauăđóăđãăchoăraă

m tăb năđ căcu nă“ăM yăv năđ ăPh tăgiáoăvàăl chăs ăt ăt ngăVi tăNam”,ăđãă

đ căxu tăb năn mă1986ădoăVi năTri tăh căthu căU ăbanăkhoaăh căxãăh iă phátăhành.ăđâyălàăcu nătàiăli uăg mănhi uăbàiăphátăbi u,ănhi uăb năthamălu nă khoaăh căr tăkhácănhau.Thamăgiaăh iăth oăcóătácăgi ălàănhàănghiênăc u,ăcóătác

gi ălàănhàătuăhành,ănhàătuyênăhu n,ănhàăbáo…doăđóăcácăýăki năr tăphongăphú,ă

th măchíăđ iăl pănhau.ă i uănàyăchoăth yăvi căđánhăgiáăv ăvaiătròăc aăPh tă giáoătrongăl chăs ăt ăt ngăvàăv năhóaăVi tănamălàăh tăs căph căt p

Trênăm tăs ăt păchíănghiênăc uămàăđi năhìnhălàăt păchíăTri tăh căc ng cóă m tă s ă bàiă đ ă c pă v ă vaiătròăc aăPh tăgiáoătrongăl chăs ăt ăt ngăVi tă Nam.ă “ă Th ă bànă v ăm tăvàiăt ăt ngăPh tăgiáo”ăc aătácăgi ăNguy năHùngă

H uăđ ngătrênăt păchíăTri tăh că1/3ă– 1989;ă“ă oăđ căPh tăgiáoăv iăkinhăt ă

tr ă tr ng”ă c aă tácă gi ă Hoàngă Th Th ă đ ngă trênă t pă chíă s ă 7ă thángă 7-

2002.v.v

G năđâyănhàăxu tăb năkhoaăh căxãăh iăăđãăxu tăb năcu nă“ă iăc ngă Tri tăh căPh tăgiáoăVi tăNam”ă(ăn mă2002)ăc aăPGS.ăTSăNguy năHùngăH u,ă trongăcu năsáchănàyătácăgi ăđãăgiànhănhi uătrangănóiăv ăth ăgi iăquanăvàănhână sinhăquanăc aăPh tăgiáoăVi tăNamăth iăLýă– Tr n

i măquaătìnhăhìnhănghiênăc u,ăcóăth ănh năth yăăv năđ ăPh tăgiáoăVi tă namă đãăcóănhi uăcôngătrìnhănghiênăc uăđ ăc păt i,ăvàăcóănh ngănh năđ nhă khácănhau.ăNh ngăđ căbi tălàăchoăđ nănayăv năch aăcóăm t côngătrìnhănàoă nghiênăc uăm tăcáchăcóăh ăth ngăv ăvaiătròăPh tăgiáoăv iăv năhoáătinhăth nă

Vi tăNamăth iăLýă– tr n

3ă.ăM căđíchăvàănhi măv ănghiênăc uăc aălu năv n

M căđíchăc aălu năv nălàăphânătíchăvaiătròătíchăc căc aăPh tăgiáoăđ iă

v iăv năhoáătinhăth năVi tăNam,ătrênăhaiăl nhăv căt ăt ngăvàătínăng ngăth iă

Lýă– Tr nă(ă1010ă– 1400),

ăđ tăđ căm căđíchătrên,ălu năv năcóănh ngănhi măv ăsau:

Nghiênăc uăquáătrìnhăduănh păc aăPh tăgiáoăd năt iăs ăhìnhăthànhăthi nă PháiăTh oă ngăvàăthi năpháiăTrúcăLâmăYênăT ă ăt ăđóălàmărõăđ căđi mă

c aăph tăgiáoăVi tăNamăth iăLýă– Tr n

- Lu năv năt pătrungăphânătíchăm tăcáchăcóăh ăth ngănh mălàmărõă vaiătròătíchăc căc aăPh tăgiáoăv iăl nhăv căt ăt ngăvàătínăng ng,ătrongăn nă

v năhoáătinhăth năVi tăNamăth iăLýă– Tr n

4.ăC ăs ălíălu n,ăth căti năvàăph ngăphápănghiênăc u

C ăs ălíălu năvàăth căti năc aălu năv nălàăquanăđi măc aăch ăngh aăMác- LêNin,ăt ăt ngăH ăChíăMinhăvàăquanăđi măc aă ngăC ngăS năVi tăNamăv ăă tônăgiáo.ăNh ngăt ăli uăl chăs ăđãăđ căcácăb ămônăl chăs ăkh oăc u,ăs pă

x păm tăcáchăcóăh ăth ng

Lu năv năs ăd ngăcácăph ngăphápăch ăy uăsau.ăPh ngăphápăl chăs ă vàălôgíc,ăph ngăphápăphânătích- t ngăh pă,ăph ngăphápătr uăt ngăhoá- kháiăquátăhoá,ăph ngăphápăđ iăchi u- soăsánh

5ă.ăCáiăm iăc aălu năv n

Lu năv năđãătrìnhăbàyăt ngăquanăquáătrìnhăduănh păvàăphátătri năPh tă giáoă ăVi tăNamăătrongăl chăs ,ăt ăđ uăcôngănguyênăđ năgiaiăđo năLýă– Tr n

Kh oăc uăcóăh ăth ngănh ngă nhăh ngăl nănh tăc aăPh tăgiáoăv iăs ă phátătri năv năhoáătinhăth năVi tăNamăgiaiăđo năLýă– Tr nătrênăhaiăl nhăv călàă

h ăt ăt ngăvàăsinhăho tătônăgiáoătínăng ng

6ă.ăụăngh aălíălu năvàăth căti năc aălu năv n

Tácă gi ă hyă v ngă nh ngă k tă qu ă nghiênă c uă đóă cóă th ă gópă ph nă làmă phongăphúăthêmăngu năt ăli uăthamăkh oătrongănghiênăc u,ăgi ngăd yăvàăh că

t pămônăl chăs ătri tăh căph ngăđôngăc ngănh ăl chăs ăt ăt ngăVi tăNamă

hi nănayă ăn căta

7.ăăK tăc uăc aălu năv n

Ngoàiăph năm ăđ u,ăk tălu n,ădanhăm căcácătàiăli uăthamăkh oăvàăph ă

l c.ăăLu năv năđ căk tăc uăg mă:ă2ăch ngăvàă4ăti t

DANHăM CăTÀIăLI UăTHAMăKH O

1 àoă Duyă Anhă (d chă vàă chúă gi i).ă Tr n Thái Tông – Khoá h l c

NxbăKhoaăh că- xãăh i,ăHàăN i,ă(1974)

2 Banăph tăgiáoăVi tăNam.ăThi n h c th i Tr n Banăph tăh căchuyênă

mônăăxu tăb n.ăHàăN i,ă(1992)

3 Nguy năHu ăChi.ăHi n t ng h i nh p v n hoá th i Lí – Tr n T pă

chíăV năh căs ă4,ă(1992)

4 àmă V nă Chí.ă L ch s v n hoá Vi t Nam.ăNxbăTr ,Thànhăph ăH ă

ChíăMinh,ă(1992)

5 Nguy nă Hu ă Chi.ă Hi n t ng h i nh p v n hoá d i th i Lý –

Tr n t m t trung tâm Ph t giáo tiêu bi u Qu nh Lâm.ăT păchíă

v năh c,ăs ă4,ă(1992)

7 ngă c ngă s nă Vi tă Nam.ă V n ki n i h i đ i bi u ng toàn

qu c l n th IX.ăNxbăChínhătr ăqu căgia.ăHàăN i,ă(2001)

8 Tr nă ă(ch ăbiên).ăV n hoá Vi t Nam.ăBanăv năhoáăv năngh ăTW,ă

HàăN i,ă(1989)

9 Phană iăDoãn.ăLàng Vi t Nam – m t s v n đ kinh t xã h i Nxb

Khoaăh căxãăh i,ăHàăN i,ă(1992)

10 Tr năV năGiàu.ăS phát tri n c a t t ng Vi t Nam t th k XIX

đ n cách m ng tháng Tám.ăNxbăKhoaăh căxãăh i.ăHàăN i,ă(1975)

11 Tr nă V nă Giàu.ă Giá tr tinh th n truy n th ng c a dân t c Vi t

Nam NxbăKhoaăh căxãăh i,ăHàăN i,ă(1980)

12 Giáoă h iă Ph tă giáoă Vi tă Namă - Phână vi nă nghiênă c uă Ph tă h c.ă

Nh ng v n đ tri t h c Trungătâm t ăli uăPh tăh căxu tăb n,ă(1990)

13 Nguy năHùngăH u.ăTh bàn v m t vài t t ng Ph t giáo qua tác

ph m Khoá h l c T păchíăTri tăh căs ă1,ă(1989)

14 Nguy năHùngăH u.ăGóp ph n nghiên c u m t s t t ng tri t

h c ph t giáo c a thi n phái Vinitaluci T pă chíă tri tă h că s ă 2,ăă

(1990)

15 Nguy năHùngăH u.ăLý ho c lu n- cu c đ ng đ đ u tiên gi a Nho-

Ph t – Lão Giao châu d i chính quy n S Nhi p T păchíăTri tă

h căs ă2,ă(1992)

16 Nguy năHùngăH u Góp ph n tìm hi u t t ng tri t h c ph t giáo

Tr n Thái Tông.ăNxbăKhoaăh căxãăh i,ăHàăN i,ă(1996)

17 Nguy năHùngăH u.ăL c kh o t t ng Thi n Trúc Lâm Vi t Nam

NxbăKhoaăh căxãăh i,ăHàăN i,ă(1997)

18 Nguy năHùngăH u.ă i c ng Tri t h c Ph t giáo Vi t Nam T p I

NxbăKhoaăh căxãăh i.ăHàăN i,ă(2002)

19 ăLanăHi n.ăQuan đi m c a Nguy n An Ninh v v n đ tôn giáo

ý ngh a c a v n đ ăT păchíăTri tăh căs ă12,ă(2002)

20 Tr nă ìnhăH u.ăT t ng hay Tri t h c và n i dung th c ti n c a cách đ t v n đ đó trong vi c nghiên c u ý th c h Vi t Nam.ăT pă

chíăTri tăh căs ă4,ă(1984)

21 Hoàă th ngă Thíchă Thanhă Ki m.ă L ch s Ph t giáo Trung Qu c

Thànhăh iăPh tăgiáoăThànhăph ăăH ăChíăMinhă năhành,ă(1991)

22 Nguy nă Lang.ă Vi t Nam ph t giáo s lu n, t p I.ă Nxbă V nă h c,ă

(1992)

23 L chăs ăVi tăNam,ăt păI.ăNxbăKhoaăh căxãăh i.ăHàăN i,(1971)

24 L chăs ăVi tăNam,ăt păII.ăNxbăKhoaăh căxãăh i.ăHàăN i,ă(1985)

25 Tr nă Huyă Li uă(ch ăbiên).ăL ch s th đô Hà N i NxbăS ăh c,ăHàă

N i,ă(1960)

26 Lêă Ninătoànăt p,ăt pă17.ăThái đ c a ng công nhân đ i v i Tôn giáo.ăNxbăTi năb ,ăMát- xc - va, (1978)

27 Mácă vàă ngghenă Toànă t p,ă t pă I.ă Nxbă Chínhă tr ă qu că gia,ă HàăN i,ă (1999)

28 Mácă vàă ngghenă Toànă t p,ă t păV.ăNxbăChínhătr ăqu căgia,ăHàăN i,ă (1999)

29 N iăsanăPh tăh c.ăS ă2,ă(1991)

30 Thíchă Thanhă Nghi p.ă o đ c h c Ph t giáo N iăsanănghiênăc uă

Ph tăh c,ăs ă2,ă(1991)

31 PhanăNg c.ăV n hoá Vi t Nam và cách ti p c n m i NxbăV năhoáă

- thôngătin,ăHàăN i,ă(1994)

32 Tu ă Quang.ă Tôn giáo và Ph t giáo Vi t Nam.ă Nxbă Hàă N i,ă

(1992)

33 Rôzenberg.ă Ph t giáo – nh ng v n đ tri t h c.ăTrungătâmăt ăli uă

Ph tăh căVi tăNamăxu tăb n,ăHàăN i,ă(1990)

34 V năTân.ăýăth c dân t c Vi t nam trong giai đo n Lý – Tr n.ăT pă

chíănghiênăc uăl chăs ,ăs ă42, (1962)

35 Hàă V nă T n.ă M y suy ngh v l ch s t t ng Vi t Nam T păchíă

Tri tăh căs ă4,ă(1984)

36 Thànhă h iă Ph tăh căThànhăph ăH ăChíăMinh.ă Ph t h c ph thông,

t p I năhành,ă(1989)

37 TrúcăThiênă(d ch).ăC t tu c a đ o Ph t AnăTiêmăxu tăb n, (1971)

38 HoàngăTh ăTh ă o đ c Ph t giáo v i kinh t th tr ng T păchíă

Tri tăh căs 7,ă(2002)

39 Ngôă căTh ă- Nguy năThuýăNgaă(d ch).ăThi n uy n t p anh Nxb

V năh c,ăăHàăN i,ă(1990)

40 Nguy năTàiăTh ă(ch ăbiên).ăM y v n đ v ph t giáo và l ch s

t t ng Vi t Nam,ăNxbăKhoaăh căxãăh i,ăHàăN i,ă(1986)

41 Nguy năTàiăTh ă(ch ăbiên).ăL ch s ph t giáo Vi t Nam Nxb Khoa

h căxãăh i,ăHàăN i,ă(1989)

42 Nguy nă Tàiă Th ă Cu c đ u tranh gi a ch ngh a duy v t và ch

ngh a duy tâm trong l ch s t t ng Vi t Nam.ăT păchíăTri tăh că

s ă4,ă(1988)

43 Nguy năTàiăTh ăM y v n đ v l ch s t t ng Vi t Nam T păchíă

Tri tăh căs ă4,ă(1984)

44 Nguy nă ngă Th c.ă L ch s tri t h c ph ng ông ,ă5ăt p.ăNxb

Thànhăph ăH ăChíăMinh,ă(1991)

45 u căTu ăT p chí c a h i Ph t h c B c kì, s 178

46 Hoàă th ngă Thíchă Thanhă T ă Thi n s Vi t Nam Thànhă h iă Ph tă

giáoăThànhăph ăH ăChíăMinhă năhành,ă(1992)

47 Nguy nă Côngă Tr ng.ă Tinh th n đ o Ph t đ y nhân ái.ă N iă sană

nghiênăc uăPh tăh c,ăs ă5,ă(1992)

48 U banăkhoaăh căxãăh iăVi tăNam,ăVi năTri tăh c.ăPh t giáo và l ch

s t t ng Vi t Nam.ăNxbăKhoaăh căxãăh i, HàăN i,ă(1986)

49 Vi năv năh c Th v n Lí – Tr n NxbăKhoaăh căxãăh i,ă,ăHàă

N i,ă(1979)

50 Nguy nă H uă Vuiă (ch ă biên).ă Ch ngh a vô th n khoa h c Nxb

SáchăgiáoăkhoaăMác- Lêănin,ăHàăN i,ă(1990)

51 Nguy nă H uăVuiă(ch ăbiên).ăCh ngh a vô th n khoa h c T ăsáchă

Tr ngă iăh căT ngăh păHàăN i,ă(1990)

52 Nguy nă H uă Vui.ă V n đ đánh giá vai trò c a tôn giáo.ă T pă chíă

Tri tăh c,ăs ă3,ă(1992)

53 Tr nă Qu căV ngă(d chăvàăchúăgi i).ăVi t s l c NxbăV năs ăđ a,ă

HàăN i,ă(1960)