14 1.1.Chức năng, nhiệm vụ và đặc điểm hoạt động của các toà soạn 1.2.Đặc điểm hoạt động nghiệp vụ và vai trò của phóng viên báo Ch-ơng II : Tình hình l-u trữ và tổ chức khai thác các n
Trang 1I H C QU C GIA HÀ N I
TR NG I H C KHOA H C XÃ H I VÀ NHÂN V N
HÀ TH TÚ ANH
T ch c l u tr và khai thác ngu n t li u ph c v cho
ho t đ ng nghi p v báo chí c a phóng viên t i m t s tòa
so n báo Hà N i
LU N V N TH C S L U TR H C VÀ T LI U H C
Ng i h ng d n: TS V Th Ph ng
Trang 2Mục lục
T rang
Ch-ơng I : Giới thiệu khái quát về toà soạn báo và đặc điểm
hoạt động nghiệp vụ của phóng viên báo chí 14
1.1.Chức năng, nhiệm vụ và đặc điểm hoạt động của các toà soạn
1.2.Đặc điểm hoạt động nghiệp vụ và vai trò của phóng viên báo
Ch-ơng II : Tình hình l-u trữ và tổ chức khai thác các nguồn t-
liệu phục vụ cho hoạt động nghiệp vụ của phóng viên tại một số toà
2.1 Tình hình l- u trữ t- liệu tại các toà soạn báo (Qua khảo sát thực
tế tại Báo Nhân dân, Báo Lao động, Báo Hà Nội mới, Thời báo kinh tế
2.1.1 Các loại văn bản, tài liệu đ- ợc l- u trữ tại các toà soạn báo 47
2.1.2 Quy định của các toà soạn báo về l- u trữ t- liệu 64
2.1.3.Các biện pháp tổ chức công tác l- u trữ t- liệu tại các toà soạn
2.2 Tình hình tổ chức khai thác nguồn t- liệu tại các toà soạn báo 75
2.2.1 Nhu cầu của phóng viên trong việc khai thác thông tin từ các
2.2.2 Quy định của các toà soạn báo về việc khai thác t- liệu 88
2.2.3 Tình hình tổ chức khai thác thông tin t- liệu phục vụ cho hoạt
động nghiệp vụ của phóng viên tại các toà soạn báo 90
Trang 32.2.4 Nhận xét chung 94
Ch-ơng III : Tổ chức l-u trữ và khai thác nguồn t- liệu để phục
vụ cho hoạt động nghiệp vụ của phóng viên tại các toà soạn báo 96
3.1 Các biện pháp tổ chức l- u trữ t- liệu tại toà soạn báo 96
3.2 Các biện pháp tổ chức khai thác nguồn t- liệu phục vụ cho hoạt
động nghiệp vụ của phóng viên tại toà soạn báo 118
Trang 4Lời nói đầu
1 Mục đích, ý nghĩa và sự cấp thiết của đề tài
Trong vài chục năm trở lại đây, cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, cũng nh- sự phát triển nhanh chóng của các lĩnh vực kinh tế, văn hoá, xã hội đã làm cho các ph- ơng tiện truyền thông đại chúng nh- báo chí, đài phát thanh, truyền hình thực sự trở thành một lực l- ợng vô cùng quan trọng trong đời sống xã hội hiện nay Nó làm thay đổi diện mạo cuộc sống hiện đại, ảnh h- ởng đến chất l- ợng sống, lối sống của từng con ng- ời, tác động đến từng khía cạnh, bình diện của xã hội
ở Việt Nam, đặc biệt là từ khi tiến hành công cuộc đổi mới đến nay, các cơ quan báo chí đã có những phát triển mới cả về số l- ợng và chất l- ợng, về nội dung và hình thức Hiện nay cả n- ớc có 490 cơ quan báo chí với hơn 645 ấn phẩm L- ợng phát hành hàng năm trên 550 triệu bản Mức h- ởng thụ bình quân
là 7,07 bản báo/ng- ời/năm [21]
Có thể nói, trong những năm qua, báo chí Việt Nam đã đóng góp tích cực vào thành tựu chung của đất n- ớc, thực hiện tốt vai trò là cơ quan tuyên truyền của Đảng và Nhà n- ớc, là diễn đàn của nhân dân, tạo ra bầu không khí dân chủ cởi mở trong xã hội; thoã mãn ngày càng tốt hơn nhu cầu thông tin, văn hoá của nhân dân; giáo dục truyền thống dân tộc và truyền thống cách mạng; đề cập và tham gia tích cực các hoạt động xã hội từ thiện, xoá đói giảm nghèo, khuyến khích tài năng, đấu tranh chống tiêu cực, tham nhũng và các tệ nạn trong xã hội Báo chí là loại hình hoạt động thông tin chính trị-xã hội với tính chất nghề nghiệp sáng tạo Mỗi cơ quan báo chí hoạt động trên một lĩnh vực cụ thể, có không gian địa lý và đối t- ợng riêng Toà soạn báo là cơ quan quản lý và điều
Trang 5hành hoạt động của một tờ báo Làm việc trong tờ soạn báo có Ban lãnh đạo toà soạn, các phóng viên, các biên tập viên và một số cán bộ hành chính khác Tuy nhiên hiệu quả hoạt động của cơ quan báo chí phụ thuộc nhiều vào trình độ tay nghề, khả năng t- duy, lý luận, l- ợng tri thức sâu rộng và khả năng nắm bắt nhanh nhạy những biến động trong xã hội của phóng viên báo chí Thông qua quá trình hoạt động nghiệp vụ của mình, các phóng viên báo chí khai thác, xử lý t- liệu một cách tốt nhất nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin đa dạng, phong phú của xã hội
Ng- ời phóng viên trong toà soạn báo là một “mảnh” trong tấm g- ơng lớn phản ánh hoạt động truyền thông của tờ báo Bản lĩnh chính trị, năng lực chuyên môn, phẩm chất đạo đức quyết định khả năng phát hiện vấn đề, vụ việc trong đời sống xã hội và chuyển tải, thể hiện những vấn đề, sự việc, d- ới hình thức các tin, bài trên báo Mỗi tờ báo khẳng định uy tín trong xã hội và bạn đọc chính là từ những tin, bài của phóng viên
Do đặc tr- ng nghề nghiệp, phóng viên báo chí luôn luôn hoạt động độc lập, bằng nghiệp vụ của mình họ phải xông xáo đi đến nhiều nơi, đôi khi đối đầu với những khó khăn vất vả và cả sự nguy hiểm để tìm cách khai thác t- liệu một cách nhanh nhất và chính xác nhất Hiện nay khi mà thông tin đang đ- ợc quốc tế hoá, các ph- ơng tiện thông tin đại chúng đã và đang phá vỡ những biên giới quốc gia truyền thống, thu hẹp dần khoảng không gian địa lý trên quy mô toàn cầuthì nhu cầu thông tin của mọi ng- ời ngày càng cao cả về l- ợng và chất Sự sống còn của một tờ báo phụ thuộc rất nhiều vào chất l- ợng tin, bài Do vậy nhiệm vụ khai thác thông tin, xử lý thông tin qua các t- liệu, tài liệu của phóng viên báo chí cũng trở nên nặng nề hơn khi phải cạnh tranh gay gắt với các tờ báo khác để thu hút độc giả
Trang 6Là một cán bộ đang công tác ở Thời báo kinh tế Việt Nam, trong thời gian qua tôi đã có dịp đến làm việc và khảo sát tại một số toà soạn báo ở Hà Nội.Qua khảo sát thực tế, chúng tôi thấy các toà soạn báo đã có sự quan tâm nhất định
đến nhu cầu khai thác thông tin của các lãnh đạo toà soạn, các phóng viên, biên tập viên Hiện nay ở các toà soạn báo (nơi chúng tôi đến khảo sát) đều có hai bộ phận l- u trữ và bảo quản các thông tin, t- liệu :
- Bộ phận hành chính l- u trữ và bảo quản các văn bản quản lý hành chính (công văn đi và công văn đến) để phục vụ cho hoạt động quản lý
- Bộ phận t- liệu - th- viện l- u trữ và bảo quản các loại sách đã xuất bản và các loại t- liệu khác nh- : các số báo đã phát hành của toà báo, các số liệu thống
kê biểu mẫu, biểu đồ; hồ sơ tác giả Những t- liệu đ- ợc l- u trữ ở bộ phận này không chỉ phục vụ cho lãnh đạo toà soạn mà còn phục vụ đắc lực cho hoạt động nghiệp vụ báo chí (hoạt độngviết và biên tập tin, bài ) của các phóng viên biên tập viên
Cũng do yêu cầu của công việc, tôi đã có dịp gặp gỡ và trao đổi với một số phóng viên đang làm việc ở các toà soạn báo khác nhau ở Hà nội Qua tiếp xúc
và tìm hiểu, tôi nhận thấy các phóng viên báo chí rất quan tâm và th- ờng xuyên phải khai thác, s- u tầm các loại t- liệu, tài liệu để phục vụ cho việc viết tin, bài Các t- liệu và tài liệu mà phóng viên th- ờng s- u tầm và khai thác là các văn bản pháp luật của Nhà n- ớc, các báo cáo sơ kết, tổng kết, báo cáo chuyên đề của các cơ quan và tài liệu thu thập đ- ợc từ thực tế ở địa ph- ơng, cơ sở, t- liệu ảnh Trong khi đó, một thực tế phổ biến hiện nay là các toà soạn báo th- ờng quan tâm nhiều hơn đến chất l- ợng bài viết và số l- ợng bài mà phóng viên cần nộp chứ ch- a thật quan tâm và đầu t- đúng mức đến việc tổ chức l- u trữ và tạo
điều kiện thuận lợi cho các phóng viên khai thác các nguồn t- liệu phụ c vụ cho hoạt động nghiệp vụ báo chí Tình hình này ít nhiều đã làm ảnh h- ởng đến hoạt
Trang 7động cũng nh- chất l- ợng tin, bài của các phóng viên Chính vì vậy, tôi đã mạnh dạn chọn vấn đề : “Tổ chức l- u trữ và khai thác nguồn t- liệu tại các toà soạn báo ở Hà nội phục vụ hoạt động nghiệp vụ của phóng viên ” làm đề tài luận văn
cao học của mình
2 Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu của đề tài là : khảo sát tình hình l- u trữ và tổ chức khai thác t- liệu phục vụ cho hoạt động nghiệp vụ của phóng viên báo chí tại một số toà soạn báo ở Hà Nội và đề xuất những biện pháp giúp cho các toà soạn báo tổ chức tốt công tác l- u trữ và khai thác t- liệu
3 Phạm vi nghiên cứu
Để phục vụ cho nghiên cứu của đề tài, tôi đã chọn một số toà báo tại Hà Nội nh- : Báo Nhân dân, Báo Lao động, Báo Hà nội mới, Thời báo kinh tế Việt nam và Báo ảnh Việt Nam để tiến hành khảo sát thực tế tình hình l- u trữ và khai thức t- liệu phục vụ cho hoạt động nghiệp vụ của phóng viên báo chí Sở dĩ tôi chọn 5 toà soạn báo trên là do những lý do sau đây :
- Báo Nhân dân là cơ quan ngôn luận của Đảng cộng sản Việt Nam Đây là
tờ báo lớn nhất ở n- ớc ta với một l- ợng độc giả đông đảo là các cán bộ, đảng viên và quần chúng nhân dân từ trung - ơng đến địa ph- ơng cùng đội ngũ phóng viên giỏi và hoạt động quản lý tại toà soạn báo đ- ợc đánh giá là có hiệu quả cao
- Báo Lao động là tờ báo của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, là tiếng nói của giai cấp công nhân, nông dân và quần chúng nhân dân lao động Đặc
điểm nổi bật của tờ báo là tính xã hội cao thể hiện qua những bài viết sắc sảo phản ánh nhiều vấn đề nóng hổi trong đời sống xã hội Chính vì vậy đã Báo Lao
động đã thu hút đ- ợc đông đảo độc giả ở mọi tầng lớp từ trí thức đến quần chúng nhân dân lao động và kiều bào ở n- ớc ngoài
Trang 8- Thời báo kinh tế Việt Nam là một tờ báo chuyên ngành kinh tế của Hội kinh tế Việt nam mới ra đời từ năm 1992 Tuy vậy Thời báo kinh tế Việt nam đã khẳng định uy tín của mình với độc giả bằng những tin, bài về kinh tế mang tính chiến l- ợc Đây là tờ báo không thể thiếu đ- ợc của các doanh nghiệp Việt nam
và n- ớc ngoài
- Báo ảnh Việt nam là một tờ báo khá đặc biệt, trong đó mọi thông tin chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội đ- ợc phản ánh chân thực và sinh động bằng ảnh
- Báo Hà Nội mới là một tờ báo địa ph- ơng tiêu biểu, có nhiệm vụ phản
ánh mọi vấn đề về chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội của Hà Nội nói riêng và Thủ
đô nói chung cũng nh- phản ánh tâm t- , nguyện vọng của nhân dân thủ đô trong công cuộc xây dựng và đổi mới đất n- ớc
Trong điều kiện thời gian cho phép, năm địa điểm khảo sat trên đây tuy ch- a nhiều, nh- ng phần nào giúp chúng tôi có một nhận thức khái quát về tình hình tổ chức l- u trữ và khai thác các nguồn t- liệu phục vụ cho hoạt động nghiệp
vu của phóng viên báo chí ở các toà soạn báo nói chung
Mặt khác, nh- đã trình bày ở trên, trong các toà soạn báo có hai bộ phận l- u trữ các nguồn thông tin, t- liệu, nh- ng luận văn của chúng tôi chỉ đi sâu khảo sát việc l- u trữ và tổ chức khai thác các nguồn t- liệu ở bộ phận t- liêu -th- viện nhằm phục vụ hoạt động nghiệp vụ của phóng viên Vấn đề l- u trữ t- liệu hành chính không thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài
4 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Cho đến nay đã có nhiều bài viết, sách, giáo trình và luận văn tốt nghiệp đại học của sinh viên có liên quan đến nội dung của đề tài l- u trữ và tổ chức khai thác t- liệu ở một số toà soạn D- ới đây chúng tôi xin điểm qua những công trình chính của một số tác giả đã nghiên cứu về những vấn đề trên
a Một số sách, giáo trình về nghiệp vụ báo chí
Trang 9- Năm 1995, cuốn giáo trình: “ Cơ sở lý luận báo chí truyền thông” của
nhóm tác giả D- ơng Xuân Sơn, Đinh H- ờng, Trần Quang đã ra đời trong đó các tác giả đề cập đến rất nhiều vấn đề liên quan đến nghiệp vụ báo chí nh- : nêu rõ tầm quan trọng của các ph- ơng tiện truyền thông đại chúng nói chung và báo chí nói riêng trong đời sống xã hội, trong sự nghiệp phát triển của đất n- ớc Nội dung chính của cuốn sách là đề cập đến các khái niệm về loại hình báo chí, chức năng và đặc tr- ng của báo chí, giới thiệu khái quát về nghiệp vụ của nhà báo, bao gồm những vấn đề về phẩm chất nghề nghiệp, kỹ năng nghề nghiệp và vai trò của nhà báo trong xã hội
Tuy nhiên, nh- các tác giả đã nhận định trong ch- ơng mở đầu : “ các loại sách, tài liệu, công trình nghiên cứu về truyền thông đại chúng còn ít ỏi và sự hạn chế về mặt lý luận dẫn đến sự hụt hẫng về cơ sở lý luận nghiệp vụ nên hệ thống những phạm trù, khái niệm đơn giản, nguyên tắc cơ bản của hoạt động báo chí cũng ch- a đ- ợc các nhà báo quan niệm thống nhất” Do vậy nội dung cuốn sách mới chỉ dừng ở mức độ giới thiệu khái quát về những hoạt động liên quan đến loại hình báo chí ch- a đề cập sâu đến nghiệp vụ báo chí và việc l- u trữ t- liệu trong quá trình hoạt động nghiệp vụ của phóng viên
- Thời gian gần đây có một số tác giả đã đề cập sâu hơn đến nghiệp vụ viết báo nh- cuốn “Làm báo “Lý thuyết và thực hành” của tác giả Trần Quang Trong
cuốn sách, tác giả đã đề cập đến ph- ơng pháp viết bài theo từng thể loại nghệ thuật cụ thể nh- bút ký, ký sự, ký chân dung, phóng sự, ghi nhanh, trào phúng và lý giải một số vấn đề về báo chí và báo chí học cũng nh- vai trò của nhà báo trong xã hội
Nói chung cuốn sách cũng mới chỉ dừng ở việc làm rõ những đặc điểm của một số thể loại báo chí và những vấn đề lý luận báo chí trong thời kỳ mới, ch- a
Trang 10ch- a đề cập sâu đến những kỹ năng thu thập t- liệu và l- u trữ t- liệu của các phóng viên và việc tổ chức l- u trữ t- liệu trong toà soạn báo
- Nhà báo Hữu Thọ, với thâm niên 40 năm làm báo cũng viết một cuốn sách với nhan đề “Công việc của ng- ời viết báo” Bằng những kinh nghiệm làm
báo thực tế, tác giả đi sâu vào một số vấn đề cụ thể về kỹ năng làm báo nh- thu thập thông tin, xử lý thông tin và phong cách, phẩm chất đạo đức nghề nghiệp của nhà báo cũng nh- những suy nghĩ, những ý kiến của cá nhân ông về vấn đề báo chí Việt nam hiện nay Tác giả cũng nêu một số ý kiến ngắn gọn về tầm quan trọng của việc l- u trữ t- liệu của phóng viên báo chí, nh- ng đó mới chỉ là những kinh nghiệm của bản thân ch- a đ- a ra những giải pháp cụ thể
- Luận văn tốt nghiệp đại học của sinh viên Nguyễn Mạnh Hà - khoa báo chí : “ảnh báo chí đặc điểm và thể loại”, nội dung chính của luận văn đề cập đến
tầm quan trọng của ảnh báo chí, khái niệm và đặc điểm riêng của ảnh báo chí so với các loại ảnh nghệ thuật ảnh báo chí cũng là một loại t- liệu không thể thiếu
đ- ợc trong hoạt động báo chí Do vậy luận văn này cũng giúp chúng tôi rất nhiều trong việc hiểu thêm về những đặc điểm riêng của loại t- liệu ảnh báo chí trong
đề tài của mình Tuy vậy do giới hạn của đề tài, nên luận văn của Nguyễn Mạnh
Hà ch- a đề cập đến việc l- u trữ và khai thác t- liệu ảnh báo chí
b Một số sách, giáo trình, bài viết về nghiệp vụ l-u trữ
- Đối với vấn đề về nghiệp vụ l- u trữ, chúng tôi không thể không nhắc đến cuốn giáo trình của ngành l- u trữ : “ Lý luận và thực tiễn công tác l- u trữ”, đ- ợc
biên soạn từ những năm 1980 do nhóm tác giả Đào Xuân Chúc, Nguyễn Văn Hàm, V- ơng Đình Quyền, Nguyễn Văn Thâm của Tr- ờng Đại học Tổng hợp Hà nội (cũ), nay là Khoa L- u trữ và Quản trị văn phòng - Tr- ờng Đại học khoa học
xã hội và Nhân văn
Trang 11Nội dung của giáo trình trên trình bày có hệ thống những vấn đề cơ bản của
lý luận và thực tiễn công tác l- u trữ, bao gồm các vấn đề về ph- ơng pháp luận, lý luận và ph- ơng pháp tổ chức khoa học, tổ chức sử dụng và bảo quản tài liệu, cùng nhiều vấn đề khác Cuốn giáo trình này đã giúp chúng tôi rất nhiều về chuyên môn nghiệp vụ l- u trữ và áp dụng vào việc nghiên cứu đề ra những giải pháp l- u trữ t- liệu trong các toà soạn báo Nh- ng trong giáo trình ch- a đề cập
đến nguồn t- liệu ở các cơ quan báo chí để tiến hành thu thập, bảo quản và tiến hành tổ chức l- u trữ và khai thác một chác có hiệu quả
- Bài viết của tác giả Đào Xuân Chúc, đăng trên tạp chí Văn th- -l- u trữ số 3 tháng 9/1985 với nhan đề : “Những tiêu chuẩn xác định giá trị tài liệu ảnh l- u trữ ” Nội dung bài viết là những ý kiến của tác giả về các tiêu chuẩn chung xác
định giá trị tài liệu ảnh để l- u trữ đặc biệt là ảnh báo chí đ- ợc hình thành tại cơ quan báo chí và truyền thông
Luận văn tốt nghiệp của sinh viên Trần Thị H- ơng về đề tài : “Tìm hiểu việc l- u trữ tài liệu là các bài báo cắt rời tại Thông tấn xã Việt nam” - Khoa L- u trữ
và Quản trị văn phòng năm 2000 Qua việc tìm hiểu, tác giả đã nhận thấy việc l- u trữ các bài báo cắt rời đã có từ lâu trong hệ thống l- u trữ thế giới và rất ph át triển Do vậy, nội dung chính của luận văn là đặt ra vấn đề l- u trữ t- liệu là các bài báo cắt rời tại các cơ quan báo chí Mặc dù luận văn chỉ giới hạn trong việc l- u trữ t- liệu là các bài báo cắt rời của Thông tấn xã Việt nam , nh- ng cũng giúp chúng tôi một phần trong việc nghiên cứu ph- ơng h- ớng l- u trữ các t- liệu nói chung đ- ợc sản sinh trong toà soạn báo
Trên đây là những nét chính của lịch sử nghiên cứu vấn đề, qua đó chúng tôi cũng nhận thấy rằng công tác l- u trữ nói chung và l- u trữ t- liệu ở các cơ quan báo chí nói riêng mới chỉ đ- ợc các nhà nghiên cứu đề cập rất ít hoặc ở một