Các Quan Niệm Xã Hội Về Rủi Ro Một Số Cách Sử Dụng Khái Niệm Rủi Ro Và Bất Trắc Trong Ngành Khoa Học Xã Hội

Các quan niệm xã hội về rủi ro: một số cách sử dụng khái niệm rủi ro và bất trắc trong ngành khoa học xã hội Vanessa Manceron – Viện dân tộc học và xã hội học so sánh thuộc Trung tâm

1.1 Các quan niệm xã hội về

rủi ro: một số cách sử dụng

khái niệm rủi ro và bất trắc

trong ngành khoa học xã hội

Vanessa Manceron – Viện dân tộc học và xã hội học so sánh

thuộc Trung tâm nghiên cứu khoa học quốc gia Pháp (CNRS)

Các cộng đồng xã hội và cá nhân khi phải đối

mặt với những tai họa xảy đến thường xuyên

hoặc bất ngờ - bệnh tật, tai nạn, tai biến, thảm

họa –, đều tự hỏi tương lai sẽ ra sao và đánh

giá các mối đe dọa và tác động của những

nghịch cảnh đó Lo lắng về hiểm nguy và

thảm họa không phải điều mới mẻ và cũng

không chỉ giới hạn ở một vài nơi nào đó; đó là

một trải nghiệm đan xen giữa cảm giác thấy

mình yếu ớt và không may trước những mối

bất hạnh đó

Thế nhưng, thuật ngữ « nguy hiểm » nguyên

gốc trong tiếng Pháp có nghĩa là « phó mặc

một sự việc » hoặc « dưới sự thống trị của ai

đó » không được nhầm với thuật ngữ « rủi

ro » vì nội hàm của thuật ngữ này liên quan

nhiều hơn đến khái niệm khả năng có thể dự

báo hoặc xác suất có thể xảy ra Thuật ngữ

« rủi ro » là một cách đặc biệt để xác định và ý

thức về mối đe dọa và khả năng mối đe dọa

đó có thể xảy đến, thuật ngữ này dần dần được sử dụng nhiều trong các xã hội công nghiệp kể từ thời kỳ hiện đại, giai đoạn từ thế

kỷ XVI đến thế kỷ XIX (Peretti-Watel, 2001) Như vậy, khái niệm này có một lịch sử hình thành mà các ngành khoa học xã hội đã biết nắm cơ hội sử dụng nó, vì nó giúp cho nhìn thấy sự xuất hiện của một cách hiểu nào đó

về khái niệm nguy hiểm, một đặc điểm nổi trội của xã hội đương đại, thường được gọi chung là « xã hội rủi ro » kể từ sau nghiên cứu của nhà xã hội học Ulrich Beck

Các xã hội ngày càng có nhiều rủi ro trong phát triển Chúng ta đang chứng kiến cả một quá trình « đặt thế giới vào vòng rủi ro »,

và các mối đe dọa mới cũng ngày càng lây lan – rủi ro công nghệ, rủi ro y tế, rủi ro môi trường, rủi ro xã hội

Chính trong một thế giới bất định như vậy

mới cần đến công việc của các ngành khoa

học xã hội để có thể mô tả và tìm hiểu đặc

điểm của các rủi ro đó (Callon và Lascoumes,

2001) Để làm được điều này, các nhà nghiên

cứu, dù thuộc ngành xã hội học hay nhân

học, đều nghiên cứu rủi ro như là một văn

hóa gắn liền với từng cá nhân, quan tâm

tới cách thức dẫn đến nhận thức của xã hội

về mối nguy xét trên phương diện văn hóa,

phân tích tình trạng bất bình đẳng và bất

công xã hội có thể được bộc lộ hoặc làm sâu

sắc thêm thông qua việc quản lý rủi ro, hoặc

nữa là mô tả các giải pháp xã hội và những

công cụ được đưa ra để quản lý sự bất hạnh,

trong trường hợp xảy ra khủng hoảng hoặc

một sự việc đột nhiên xảy ra như trường hợp

của các thảm họa

Các ngành khoa học xã hội góp phần rất lớn

làm sáng tỏ những thách thức đương đại liên

quan đến rủi ro và thảm họa, tùy theo các bối

cảnh xã hội khác nhau và mối nguy hiểm có

liên quan Trong khóa học này tôi xin được

xem xét vị trí của khái niệm rủi ro và việc xử lý

tai họa gặp phải trong khoa học xã hội cũng

như trong xã hội nói chung Trước hết, tôi

xin nhắc đến khái niệm rủi ro ở một số mốc

lịch sử để từ đó đưa ra một định nghĩa hoặc

phân tích cụ thể khái niệm này, sau đó,

chúng  ta sẽ lướt qua xem các ngành khoa

học xã hội, đặc biệt là ngành nhân học văn

hóa đề cập lĩnh vực này như thế nào, và cuối

cùng, qua phân tích trường hợp dịch cúm gia

cầm, chúng ta sẽ phân tích một ví dụ về khả

năng kết nối giữa nghiên cứu, một sự việc

không may và các nhóm xã hội đã từng có

trải nghiệm và nói về sự việc đó Nghiên cứu

về trường hợp dịch cúm gia cầm này sẽ tập

trung vào các quan niệm xã hội cũng như

những cách phản ứng khác nhau của người

dân thành thị và nông thôn trước dịch cúm tại Pháp

1.1.1 biết rõ các mối đe dọa Khái niệm rủi ro mang nhiều trường nghĩa : nó chỉ sự việc xảy ra bất ngờ (tương lai bất định, không biết trước được) / chỉ sự may rủi, điều may mắn, số mệnh hoặc ngẫu nhiên (hoàn cảnh may mắn sung sướng hoặc không may, bất hạnh ảnh hưởng đến số mệnh của cá nhân hoặc cộng đồng xã hội) / chỉ một tai biến làm gián đoạn nhịp sống thông thường

và cắt đứt ý nghĩ cho rằng con người được định đoạt bằng một tương lai ổn định (gián đoạn, thay đổi đột ngột không tránh được) Nhìn chung, rủi ro có đặc điểm liên quan đến

sự ngẫu nhiên, không chắc chắn, có thể coi

nó là một mắt xích bị khuyết trong chuỗi quan hệ nhân quả và thường tạo ra sự lộn xộn hoặc điều nằm ngoài dự tính Một tai biến, có thể gán cho là do ngẫu nhiên (bất định) hoặc

do các mối liên hệ nhân quả có bản chất khác nhau (do ý trời hay thần thánh, do hiện tượng vật lý, thiên văn, sinh học, v.v.) Nếu như tất cả các xã hội đều có những trải nghiệm về sự bất ổn và nghịch cảnh thì khung khái niệm

mà mỗi xã hội đưa ra để giải thích các hiện tượng, nắm bắt được chúng và có giải pháp với những bất ổn lại hoàn toàn khác nhau Chẳng hạn như thuật chiêm đoán là một cách đặc biệt phổ biến trên thế giới để lắng nghe điều bất ngờ Đây là một học thuyết tri thức nhằm nắm bắt được phần bí mật của thế giới, đoán biết về tất cả những gì còn nằm ngoài tầm hiểu biết của con người, các sự việc xảy ra một cách vô tình, ngẫu nhiên, vốn đầy bí ẩn và con người không nắm bắt được (Bottéro, 1974) Chiêm đoán cho biết những cách thức tạo một mối liên hệ giữa may rủi và

điều vô hình, giúp hình dung được sự tương

ứng giữa thế giới vật lý (những gì nhận thấy

được bằng giác quan) và thế giới nội tâm

(những gì thuộc phi vật chất và vô hình, như

tinh thần, sức sống, linh hồn, thần thánh, v.v.)

Chiêm đoán mang lại một sự giải thích hợp lý

chấp nhận được cho những hiện tượng mà

ta không thể giải thích được một cách duy lý,

kể cả về nguồn gốc, hay diễn biến của hiện

tượng đó, và như vậy, chiêm đoán sẽ loại trừ

yếu tố ngẫu nhiên ra khỏi cách giải thích sự

vật hiện tượng hay sự việc diễn ra

Nhưng khoa học luận lại tuân theo một tính

hợp lý khác Thế giới chỉ có thể biết được và

nắm bắt được khi không còn dấu vết nào

mang tính chủ ý, có tác động dù là của thánh

thần hay của con người Những gì còn chưa

được biết đến, không thể đoán trước, bí ẩn

hoặc vô hình chính là phần của thế giới khách

quan, đo đếm được, song chủ thể nắm giữ

sự hiểu biết vẫn chưa thể khám phá ra hoặc

dự đoán một cách chắc chắn Yếu tố ngẫu

nhiên được đưa vào trong vô số các thuyết

định mệnh mà khoa học dựng lên để giải

thích các hiện tượng, nhưng đồng thời khoa

học cũng mong muốn làm sao giải tỏa được

những thuyết định mệnh đó Các biểu đồ

ngẫu nhiên được dựng lên để mô hình hóa

các kịch bản lây lan vi rút có thể xảy ra chính

là một ví dụ để minh họa cho mô hình này

Yếu tố ngẫu nhiên nằm ngoài sơ suất hay chủ

đích Theo Peretti-Watel (2001), thuật ngữ

« rủi ro » xuất hiện ở Ý vào thế kỷ XIV để chỉ

những trở ngại và hiểm họa trên biển, hiện

được dùng với một khái niệm nội hàm mới,

cùng với sự ra đời của một hệ thống bảo hiểm hiện đại, cho rằng các nguyên nhân của tai nạn hay sự vận hành của thế giới là nằm ngoài ý trời

Như vậy, rủi ro là một mối nguy hiểm có thể

dự báo (ta biết nó có thể xảy đến), và ta có thể chuẩn bị trước để phòng ngừa hoặc đối phó Với quan điểm như vậy, rủi ro được thay cho may mắn Đó chính là sản phẩm của xu hướng khoa học luận mang tính xác suất, thống kê và lượng hóa bằng các con số

1.1.2 « Xã hội rủi ro »: các mối

đe dọa trở nên phổ biến và một động thái xã hội-chính trị Phải đến thế kỷ XX thì khái niệm rủi ro mới phát triển trở thành đặc điểm của các xã hội đương đại, theo dòng nghiên cứu của hai nhà xã hội học Ulrich Beck và Anthony Giddens Theo A Giddens, đặc điểm mới lạ nhất của xã hội hiện đại là khiến toàn nhân loại phải đối mặt với nhiều rủi ro lớn: kể từ những năm 1970, các rủi ro xảy ra do hoạt động « sản xuất » hoặc là kết quả của các hoạt động con người là vô cùng nhiều, mang tính toàn cục, đa dạng và ảnh hưởng tới người dân thường ở những cấp độ rộng lớn.  [2] Như vậy, đặc điểm nổi bật của thời kỳ hiện đại là ảnh hưởng ngày càng tăng của rủi

ro tới cuộc sống của mỗi cá nhân, cùng lúc là niềm tin vào những tiến bộ của xã hội hiện đại ngày một suy giảm, tri thức ngày càng trở nên thiếu đồng nhất, khoa học bị đặt vào tranh luận và không còn ở vị trí số một nữa (Lyotard, 1979)

[2] Sự cố tai nạn hạt nhân tại các nhà máy điện hạt nhân Three Miles Island (1979), Tchernobyl (1986) và Fukushima (2012); rủi ro về công nghệ còn có thể xảy đến trong ngành công nghiệp hóa chất (Seveso năm 1974), hoặc về môi trường (Torrey Canyon năm 1967 và Amoco Cadiz năm 1978), y tế (ESB năm 1988 và cúm gia cầm năm 2005), v.v

Tất cả các nghiên cứu xã hội học đều nhấn

mạnh đến những căng thẳng đặc trưng của

Xã hội rủi ro: một bên là những mối đe dọa

lan tràn và một bên là những rủi ro được đặt

dưới tầm kiểm soát và giám sát chặt chẽ;

một bên là mong muốn tìm kiếm sự an toàn

còn một bên là lo lắng gia tăng gắn với sự

nghi ngờ về giá trị của các nghiên cứu đầu

ngành và cảm giác thế giới kỹ thuật ngày

càng trở nên thiếu minh bạch và gây nhiều

tai hại

Tuy nhiên, theo Beck (2001), các vấn đề liên

quan đến phát triển kinh tế và kỹ thuật công

nghệ không hề mới, chúng được đặt ra ngay

từ thời trung cổ, các vấn đề về y tế công

cộng bị cho là do ô nhiễm đô thị là một bằng

chứng Theo tác giả này, đặc trưng của Xã hội

rủi ro chủ yếu là « kiến trúc xã hội và động thái

chính trị » của các mối đe dọa Từ đặc điểm

mang tính xã hội học và chính trị này của khái

niệm đe dọa ở thời kỳ đương đại, ta có thể rút

ra được một số đặc tính đáng chú ý:

- những thiệt hại thường là vô hình và không

thể tránh khỏi có thể được giảm thiểu hoặc

trở nên trầm trọng hơn là tùy theo định

nghĩa mà mỗi xã hội xây dựng nên xung

quanh khái niệm này;

- khái niệm rủi ro đòi hỏi phải có cách diễn

giải mang tính quan hệ nhân quả, và điều

này là độc quyền trong lĩnh vực kiến thức

khoa học Thực tế, song song với việc người

ta có cái nhìn ngày càng mang tính phản

biện với tri thức khoa học, tiến bộ khoa

học cũng giúp nâng cao nhận thức về mối

nguy hiểm;

- sự phân bố các mối đe dọa có một phần

khớp với tình trạng bất bình đẳng (giữa các

tầng lớp xã hội trong một nước hoặc giữa

các nước với nhau), nhưng đồng thời cũng

ẩn chứa hiệu ứng Boomerang và phản

ngược lại chính những người tạo ra hoặc lợi dụng các mối nguy hiểm đó (ví dụ các tập đoàn công nghiệp, các nhà sản xuất) Như vậy, rủi ro tạo ra những bất bình đẳng mới về lãnh thổ giữa các nước phía Bắc và các nước phía Nam, tuy nhiên vì các mối đe dọa có đặc tính trùm lên các quốc gia nên các rủi ro đó có thể làm suy yếu việc xây dựng bất cứ một quốc gia-nhà nước nào ;

- mong muốn tìm kiếm sự an toàn đã thay thế cho ảo tưởng về sự bình đẳng Như vậy, một kiểu tinh thần đoàn kết đã được rèn đúc trong tâm lý sợ hãi, tinh thần đoàn kết dạng này có thể trở thành một sức mạnh chính trị và đảm bảo được sự chính danh cho một Nhà nước an toàn Đồng thời, rủi

ro cũng tạo nhiều phân biệt và đối lập trong

xã hội, giữa một bên là những người phải đối mặt với rủi ro và những người hưởng lợi từ đó, giữa những người đưa ra định nghĩa về rủi ro và những người tiếp nhận những định nghĩa đó Như vậy, xã hội rủi ro

là xã hội của khoa học, của truyền thông và thông tin, trong đó vấn đề cần làm không phải là chuẩn bị để đối phó với sự thiếu thốn được quản lý trong khuôn khổ của Nhà nước-Quốc gia, mà là phải chuẩn bị

để đối phó với nguy hiểm trong khuôn khổ của những hệ thống liên minh toàn cầu 1.1.3 Các thuyết văn hóa về rủi ro và nhận thức của xã hội về nguy hiểm

Các ngành khoa học xã hội thường được đề nghị nêu ý kiến về phần cuối những tranh luận công khai, tức là đưa ra các phân tích về người dân và dư luận « để hiểu nhận thức của

họ, lý do họ lo lắng, họ nghe theo tin đồn như thế nào, xu hướng tại sao họ hoảng sợ, v.v » (Gilbert, 2002) Những trông chờ vào phân tích khoa học xã hội này thường dựa trên sự

tin tưởng mà hầu như đều cho rằng có hai

loại rủi ro, một là rủi ro khách quan (thực sự

đo đếm và sờ nắn được) và một là rủi ro chủ

quan (theo những nhận thức và ý tưởng

hình thành nên trong đầu từ những gì nhìn

thấy trên thực tế) Phân biệt như vậy sẽ thấy,

các cách nhận thức của xã hội sẽ gây trở ngại

cho nỗ lực để hiểu, nắm bắt và nhìn nhận

một cách khách quan những rủi ro gặp phải;

và những cách nhận thức đó chủ yếu liên

quan đến niềm xác tín chứ không liên quan

đến tri thức khoa học

Một trong những thách thức đối với các

ngành khoa học xã hội, đặc biệt với ngành

nhân học, là đưa những cách nhận thức của

xã hội về rủi ro ra khỏi sự bó buộc trong phạm

vi tâm lý mê tín và sự phi lý Các nhà nhân học,

với công việc chính là giúp đưa ra cho thấy

những nguyên tắc đồng nhất về khoa học

luận trong các xã hội không hiện đại, đã chỉ ra

rằng tâm lý sợ hãi trước một mối nguy hiểm

tuân theo các logic xã hội văn hóa đặc thù và

đều có sự hợp lý của nó

Tác phẩm của Douglas và Wildavslky (1982)

minh họa rõ nét mẫu hình của việc xác định

tính chất văn hóa trong những nhận thức về

rủi ro Các tác giả đã phân biệt bốn loại hình lý

tưởng trên cơ sở các đặc điểm ít nhiều được

phân theo thứ bậc và tách bạch với nhau của

các nhóm xã hội, ở đây tôi chỉ xin phép được

nhắc đến một số đặc điểm chính :

- cơ cấu tổ chức theo thứ bậc, nguyên mẫu

của nhóm này là bộ máy quan liêu, với đặc

điểm nổi bật là phân hóa mạnh về vai trò và

vị thế, và sự gắn bó với một số giá trị nhất

định như trật tự và ổn định Trong nhóm này

có thể nhận thấy một xu hướng tôn trọng

các tri thức chính danh và ác cảm với rủi ro

và tìm giải đáp cho những rủi ro đó bằng

cách tạo ra các quy định (quy định bắt buộc

phải xét nghiệm kiểm tra nhiễm HIV/AIDS, tiêm phòng cúm gia cầm, v.v.) Các chủ thể trong nhóm này thường có xu hướng coi thiên nhiên to lớn tới một số ngưỡng nhất định nào đó mà vượt qua những ngưỡng này thì các thiệt hại có thể gây những mất cân bằng lâu dài Quan điểm này biện minh cho việc kiểm soát nhằm tạo một khung điều chỉnh cho phát triển công nghiệp mà không cấm đoán sự phát triển này;

- xu hướng cá nhân chủ nghĩa, với nguyên

mẫu là thị trường tư bản chủ nghĩa của các doanh nghiệp tư nhân Ở đây, các tình huống bất ổn không cần thiết phải tránh

né, vì rủi ro cũng có thể là một cơ hội để khai thác và phát huy được khả năng của mình Trong nhóm này có thể nhận thấy

ưu tiên được dành cho việc phòng ngừa

và khái niệm trách nhiệm cá nhân và thái

độ bất chấp đối với các quy định mà người

ta luôn cho là quá khắt khe Những người theo xu hướng này thường tin tưởng nhiều hơn vào kiến thức, thông tin chính thức, vào các chuyên gia, song cũng hết sức mê mẩn công nghệ tiên tiến và những đổi mới công nghệ Thiên nhiên luôn được coi là vô cùng to lớn và có sức đề kháng mạnh mẽ, trong trường hợp bị mất cân bằng, thiên nhiên có thể tự bù đắp để quay về trạng thái cân bằng ban đầu;

- xu hướng bình đẳng là xu hướng chủ yếu

liên quan đến các nhóm xã hội tương đối khép kín, như môi trường quân đội, các

tổ chức nghiệp đoàn, hiệp hội cư dân ven miền sông nước, v.v Thành viên của nhóm này thường phát huy các giá trị bình đẳng

và tâm lý thuộc về một tập thể Trong nhóm này có thể nhận thấy xu hướng tự huy động các nguồn thông tin và tri thức của cá nhân để phản đối hoặc thử thách các quyết định của cơ quan nhà nước trong

vấn đề đối phó rủi ro Là những người đặc

biệt nhạy cảm với rủi ro môi trường và công

nghệ, các chủ thể trong nhóm này thống

nhất với ý tưởng cho rằng thiên nhiên rất

mong manh, dễ bị tác động và cân bằng

thiên nhiên có thể bị đe dọa, điều này là

khó có thể tránh được và có thể trở thành

thảm kịch,

- sau cùng là xu hướng bên lề, đây là xu hướng

của những người bị gạt ra ngoài, dễ bị tổn

thương về mặt xã hội hoặc có vị trí thấp hơn

so với phần còn lại của xã hội, đặc trưng của

nhóm này là thiếu quan điểm rõ ràng về rủi

ro, mà một trong những nguyên nhân là do

thiếu thông tin Thường họ là những người

hứng chịu rủi ro, họ tin vào định mệnh, vào

sự không may, và cho rằng thiên nhiên

(giống như số phận) rất thất thường, và sẽ

là không tưởng nếu tìm cách kiểm soát nó

Theo cách phân loại này của Douglas và

Wildavslky, những mối đe dọa hay tai họa ảnh

hưởng đến các cá nhân là công việc của đội

ngũ chuyên gia, các nhà nghiên cứu, song

không bao giờ lại chỉ có mình họ: việc nắm

bắt và diễn giải thường là công viêc chung,

được chia sẻ và thảo luận trong các nhóm xã

hội, và từ đó làm sáng tỏ các mối quan hệ ít

nhiều mang tính xung đột mà các cá nhân

kết nối với phần còn lại của xã hội (Augé và

Herzlich, 1984)

1.1.4 hướng tới một cái nhìn

nhân học về thảm họa

Các xã hội khi đối mặt với nghịch cảnh thường

trải nghiệm hai dấu mốc thời gian: trước (rủi

ro, mối nguy hiểm, lâm nguy, sự đe dọa, tức là

tương lai đón trước) và sau (sự việc đã xảy ra,

thảm họa, nỗi bất hạnh, điều phiền não, tức là

quá khứ phải chịu đựng) Nếu như xã hội học

có đóng góp rất lớn trong nghiên cứu về rủi

ro thì nhân học lại phát huy được vai trò tuyệt

vời trong nghiên cứu về những điều bất trắc

và những sự việc đôi khi tác động lâu dài tới các cá nhân và xã hội loài người, như trường hợp bệnh tật, thiên tai hoặc các thảm họa Khi  những sự việc đó trở thành đối tượng nghiên cứu của các nhà nhân học, họ sẽ tìm hiểu, phân tích những trải nghiệm của nạn nhân, cuộc sống bình thường của họ bị đảo lộn, phải tổ chức lại cuộc sống hàng ngày, ký

ức về thảm họa đã xảy ra, tâm trạng phiền não được thể hiện như thế nào, những mối quan hệ tương tác mới nảy sinh giữa người dân địa phương và các chuyên gia, những thay đổi mới liên quan đến quản lý sự việc về chính trị, y tế và truyền thông

Trong một bài báo tham khảo, Langumier và Revet (2011) đã tổng hợp rất hiệu quả hiện trạng các nghiên cứu đã được thực hiện và đặc biệt là các phương pháp tiếp cận dưới góc độ nhân học khác nhau xoay quanh các đối tượng nghiên cứu này Sau khi nhắc đến những đóng góp của các ngành khác như xã hội học thông qua hệ thống cảnh báo (Chateauraynaud và Torny, 1999), địa lý với những nghiên cứu về mức độ dễ bị tổn thương của các tổ chức xã hội (Hewith, 1983), khoa học chính trị với những tiếp cận về quản lý khủng hoảng và vai trò của các chủ thể (Gilbert, 2002), hai tác giả đã nhấn mạnh rằng, trên hết, nhân học đề xuất « tập trung vào việc coi thảm họa là một trải nghiệm xã hội, để từ đó đặt ra câu hỏi: cái gì tạo ra một

sự việc ở cấp độ địa phương? Người ta sống chung với thảm họa như thế nào ? »

Theo hai tác giả, sự quan tâm của ngành nhân học đối với đề tài này không phải là mới, tuy nhiên, khó phân biệt nó với các trường phái nghiên cứu thực thụ, ít nhất là trên góc độ tiếp cận đề tài Các tác giả nhắc đến những nghiên cứu có sử dụng khái niệm thích nghi

và quan tâm đến cách thức mà các xã hội

loài người thích nghi với những môi trường

khó khăn (khả năng ứng phó, sự ổn định

được đảm bảo bằng tri thức và những quy

tắc xã hội) (Evans-Pritchard, 1968 ; Firth, 1959)

Một mảng khác trong lĩnh vực nghiên cứu

này quan tâm đến sự vận động xã hội và cộng

đồng cũng như tới những logic trong hành

động khi xảy ra thảm họa (tương tác, phối

hợp với các tổ chức nhân đạo, tác động của

các chính sách quản lý và tái thiết sau thảm

họa) (Oliver-Smith, 1986; Fassin và Vasquez,

2005) Một yếu tố nữa cũng được phân tích

là cách thức các xã hội diễn giải sự việc xảy

ra, cho nó một ý nghĩa nào đó, tùy thuộc vào

văn hóa của mình Ở một góc nhìn khác hơn,

một số tác giả còn tìm hiểu về các yếu tố khác

nhau giải thích cho mức độ dễ bị tổn thương

của một xã hội trong một hoàn cảnh kinh tế

xã hội nhất định (Copans, 1975) Cuối cùng,

một số tác giả còn đòi hỏi phải công nhận lợi

ích của các nghiên cứu mà họ đã thực hiện

nhằm hiểu rõ hơn và tính đến vai trò của bối

cảnh địa phương cũng như quan điểm của

chính các nạn nhân trong công tác quản lý

thảm họa

Trong mọi trường hợp, nhân học đều luôn

gắn với con người, gắn với logic hành động

và logic diễn giải của họ để hiểu được tính

hợp lý, hiểu được các lý giải mang tính cá

nhân hoặc văn hóa, các thách thức về quan

hệ xã hội, quan hệ với đất đai lãnh thổ địa

phương, với bản sắc và ký ức Nhân học đặt

mình sát gần hơn với trải nghiệm Đó chính là

những gì chúng ta sẽ phân tích tiếp theo qua

một nghiên cứu trường hợp thực hiện với các

nhóm xã hội khác nhau cùng tham gia giải

quyết cuộc khủng hoảng cúm gia cầm xảy ra

ở vùng La Dombes, Pháp vào mùa xuân năm

2006

1.1.5 trường hợp dịch cúm gia cầm : huy động các lực lượng

xã hội khác nhau, xác định và quản lý khủng hoảng

Trong quá khứ, lĩnh vực thú y thường chỉ được hiểu một cách rất đơn giản là kiểm soát bệnh tật ở vật nuôi để đảm bảo an toàn tại phạm vi địa phương hoặc quốc gia Những

sự cố xảy ra trong những năm gần đây (bệnh

bò điên, lở mồm long móng, SARS, cúm gia cầm) đã gây nhiều tranh luận trong bối cảnh thế giới toàn cầu hóa Hiển nhiên, các vấn đề liên quan đến thú y, y tế công cộng, thực phẩm và môi trường đang trở thành các vấn đề tương quan qua lại lẫn nhau Cái nhìn đối với dịch bệnh vật nuôi cũng đã thay đổi Các bệnh lây truyền từ động vật sang người

đã trở thành một vấn đề được đề cập trong chính trị

Thực tế, hiện có hai cách nhìn cùng tồn tại song song, một cách nhìn của chính trị nhà nước và một cách nhìn của các tổ chức quốc

tế, một bên liên quan đến các tiêu chuẩn về

vệ sinh dịch tễ và các biện pháp dự phòng,

và một bên là các vấn đề chính trị, mỗi bên dẫn đến một cách tường thuật khác nhau Bệnh dịch không chỉ đơn giản là quản lý quần thể, bằng các biện pháp đo lường, tính toán rủi ro; nó còn liên quan đến kinh nghiệm, cảm nhận và các hệ thống quan hệ tồn tại trong xã hội Những yếu tố này có thể phát sinh căng thẳng giữa một bên là thực tế được các chuyên gia dịch tễ hoặc kinh tế làm cho trở nên khách quan và một bên là những cách hiểu khác nhau của người dân cũng như hành động của họ

Quan điểm của tôi được phát triển trên cơ sở các yếu tố kinh nghiệm, cách nhìn nhận và hành động trong thực tiễn Đây là một thời điểm thú vị đối với nhà dân tộc học, vì khi

vi-rút đã thâm nhập vào thế giới con người,

kiến thức, cách nhìn nhận và các cấp độ

hành động sẽ lan truyền theo phạm vi dịch

chuyển của các nhóm xã hội, các cộng đồng

Các xã hội loài người khi đối mặt với bệnh

tật luôn luôn có hai cơ chế tư duy: một mặt,

xác định nguồn gốc căn bệnh và mặt khác

cố gắng tránh xa căn bệnh đó Cùng với các

bệnh lây truyền từ động vật sang người, vấn

đề này càng đặt ra gay gắt, vì nó dẫn đến khả

năng kết hợp xuyên-chủng loài khủng khiếp

Ở Pháp, các chủ thể phản ứng khác nhau

trước dịch cúm gia cầm xảy ra vào mùa xuân

năm 2006 tại vùng Dombes Những cách

thức mà mọi người hiểu về bệnh cúm gia

cầm đã hình thành nên những mối quan

hệ đặc biệt giữa con người với con người,

giữa con người với các loài động vật và rộng

hơn nữa là với môi trường Loài vật nào và

những người nào người ta muốn bảo vệ, loài

vật nào người ta muốn tránh xa để bảo vệ

sự an toàn cho bản thân? Trong mọi trường

hợp, nguồn gốc vi-rút được xác định xa bản

thân nhất có thể, giống như một hình ảnh

khác của bản thể Đây sẽ là ý tưởng xuyên

suốt trong phần tiếp theo, tôi sẽ phân tích

các logic cũng như phản ứng khác nhau của

hai cộng đồng, cộng đồng người chăn nuôi

nông thôn và cộng đồng người dân đô thị

tham gia vào công việc bảo vệ môi trường

và vật nuôi

Logic của những người chăn nuôi ở nông thôn

Dombes là một vùng có khí hậu ẩm, nằm

ở phía Bắc thành phố Lyon, miền Tây nước

Pháp, không xa biên giới với Thụy Sĩ Vùng này

có nhiều ao hồ, được sử dụng để nuôi cá và

là nơi săn bắn các loài thú hoang sinh sống ở

các vùng đầm lầy, đây cũng là nơi hàng năm

có các đàn chim di trú bay qua Nghề chăn

nuôi gia cầm ở đây chủ yếu là nuôi ở sân nhà,

nhưng mỗi xã cũng đều có một hoặc hai trang trại lớn nằm cách xa các khu dân cư Khi  vi-rút H5N1 xuất hiện ở một trang  trại nuôi gà tây theo hình thức công nghiệp và lây sang các loài chim trời sống ở các vùng đầm lầy lân cận (hàng trăm con ngỗng và vịt trời),

cả vùng đã bị đặt dưới các biện pháp kiểm dịch gắt gao khiến cho vùng phải chịu những thiệt hại kinh tế nghiêm trọng trong khoảng thời gian gần sáu tháng (Xem Bản đồ 2) Toàn bộ các hoạt động trong đời sống địa phương bị ảnh hưởng, hoạt động du lịch giảm sút, các địa điểm săn bắt, thu nhập từ các ao cá và thu nhập từ nông nghiệp cũng đều bị giảm sút sau khi các hàng rào chắn được dựng ra để cách ly ổ dịch, sau khi có lệnh cấm tiếp cận với 2.000 ao hồ, đầm lầy trong vùng, cũng như lệnh tiêu hủy các loài gia cầm và gia súc nuôi ngoài trời, ngoài ra việc buôn bán các sản phẩm từ gia cầm cũng

bị đình trệ (Manceron, 2009)

Người ta e ngại kinh tế vùng có thể bị tê liệt nếu như tình hình cứ tiếp tục kéo dài và điều này dẫn đến làn sóng chỉ trích các biện pháp y tế áp dụng tại địa phương Người ta cho rằng chính các biện pháp đó còn gây ra nhiều tổn hại hơn bản thân dịch cúm, một điều đáng nói hơn nữa là các phương tiện mà chính quyền đưa ra để kiểm soát dịch bệnh

đã không được người dân ủng hộ Vấn đề chủ yếu là các biện pháp vệ sinh dịch tễ, vì không

áp dụng được đối với từng cá nhân nên được

áp dụng trên quy mô không gian và cộng đồng rộng hơn

Phương thức quản lý bao quát trên quy mô rộng này làm mờ đi khái niệm con người, trong khi đó, đây lại là yếu tố được huy động đầu tiên, ngay khi người ta phải đối mặt với dịch bệnh xuất hiện Cách quản lý như vậy cũng khiến cho cơ thể con người và động vật

được đối xử như nhau, không có sự phân biệt,

đều được coi là yếu tố tiếp nhận và có thể lan

truyền vi-rút Ranh giới giữa các loài bị vi-rút

lây lan và những e ngại đối với sức khỏe bản

thân mỗi cá nhân dường như đã bị làm tan

loãng đi trước tính duy lý về mặt khoa học

sinh học của các biện pháp được đưa ra áp

dụng

Điểm gây tranh cãi thứ hai liên quan đến việc

phân định không rõ ràng giữa vùng có nguy

cơ (cần phải được phòng dịch) và vùng nguy

hiểm (cần phải được cách ly) Đương nhiên,

ranh giới được đặt ra là để phân cách các

không gian, nhưng ranh giới đó cũng mặc định không gian đó được xếp vào loại nào Trong thực tế, nó tạo ra sự đối lập giữa một bên là người bệnh (ở phía trong đường ranh)

và người lành (ở phía ngoài đường ranh) Trong tưởng tượng của những người ở phía trong đường ranh, điều này dẫn tới nhiều hình thức kỳ thị từ phía ngoài Việc xác định các khu vực độ ẩm cao, nhiều đầm lầy là các khu vực có nguy cơ hoặc việc sử dụng cách nói vùng bị nhiễm thay vì nói là vùng có nguy

cơ để bảo vệ các không gian và cộng đồng nằm ngoài đường ranh, tức là vẫn chưa bị nhiễm vi-rút, đã khiến những người ở trong

Vùng Dombes bị ảnh hưởng bởi dịch cúm gia cầm (h5n1) năm 2006 : phân vùng kiểm dịch và chống lây lan

Nguồn: Báo « Le Parisien » ngày 18 tháng 2 năm 2006.

2 bản đồ

Joyeux (Ain) : trường hợp

cúm gia cầm đầu tiên ở Pháp

đường ranh có cảm giác bị mất giá, bị tẩy

chay (Manceron, 2008)

Điểm gây tranh cãi thứ ba liên quan đến cách

đối xử khác nhau đối với gia cầm nuôi nhốt

và các loài chim hoang dã Trong khi các đàn

gà nuôi bị cách ly, hoặc tiêu hủy, kể cả những

con lành, chưa nhiễm vi-rút, không có một

biện pháp nào được áp dụng đối với các

loài chim hoang dã có mang dịch, và chúng

vẫn tự do bay lượn, vượt qua các vùng cách

ly, phân của chúng vẫn tiếp tục reo rắc vi-rút

tới những nơi chúng bay qua Theo ý kiến

của người chăn nuôi, các biện pháp kiểm

dịch được đem áp dụng đã đảo ngược trật

tự lợi ích, tập trung quan tâm nhiều đến môi

trường hơn là đến con người

Những người hiểu theo cách này công khai

cho rằng chính các loài chim hoang dã mới là

nơi phát ra ổ dịch Cách thức quy trách nhiệm

này chỉ nên hiểu một cách tương đối trong

bối cảnh hệ thống xã hội ở một giai đoạn

nhất định nào đó Trong trường hợp dịch

cúm gia cầm xảy ra ở Dombes trong những

năm 50, người ta cho rằng nguyên nhân phát

tán dịch là do chu trình buôn bán gà con một

ngày tuổi từ xã này sang xã khác Trong đợt

dịch lần này, nguyên nhân lại không phải như

vậy Việc lây lan bệnh giữa gia cầm nuôi nhốt

và các loài chim trời đã dẫn đến việc người

ta có thêm một khả năng nữa trong việc tìm

kiếm nguyên nhân giải thích phù hợp Và

nguyên nhân này được người ta công nhận,

là bởi nó hiện thực hóa các vấn đề xã hội-môi

trường và phù hợp với cách nghĩ trong các xã

hội nông thôn đương đại

Ở Dombes, việc phân biệt gia cầm hoang/gia

cầm nuôi xuất hiện ngay trong những câu

chuyện lịch sử hình thành của địa phương

và là một trong những chất nền cho sự hình

thành và phát triển của xã hội tại đây « Văn

hóa » ở đây là khai thác môi trường tự nhiên một cách duy ý chí, đặc biệt là nuôi trồng ở các khu vực ao hồ đầm nước để tránh tình trạng nước đọng ao tù, cây cỏ mọc tự nhiên hoang dã và các loài vật có hại phát triển,

vì tình trạng này có thể dẫn tới sự phát triển của dịch bệnh và gây rối loạn xã hội Ý muốn bảo vệ đa dạng sinh học ở các vùng ngập nước như vậy đã bị coi là gây rối loạn nghiêm trọng môi trường sinh thái tại địa phương Trong bối cảnh đó, dịch cúm gia cầm xảy ra vài tháng sau khi một chương trình bảo vệ môi trường khắt khe được khởi động không thể coi là một việc ngẫu nhiên Môi trường tự nhiên mang đầy những độc hại, và các loài vật gây hại, có thể truyền bệnh như thiên nga đã phát triển nhanh chóng, vượt quá khả năng kiểm soát của con người

Nói cách khác, thiên nga là loài vật được đặt dưới sự bảo vệ của các quy định bảo vệ môi trường lại cũng là loài mang vi-rút cúm gia cầm, trong khi những người nông dân chăm sóc các loại gia cầm nuôi và đảm bảo khai thác được lợi ích của môi trường tự nhiên thông qua hoạt động nuôi trồng lại bị nhìn nhận một cách tiêu cực, thậm chí còn bị đánh giá xấu trong công việc nhân bản hóa và xã hội hóa thế giới của mình

H5N1 là một thực thể có ý nghĩa trong một

hệ thống các tham chiếu xã hội đặc thù Trước logic là dịch bệnh có thể lây lan, người

ta thực hiện sắp xếp và lập lại trật tự cho các phân loại vốn trước đó đã bị phá vỡ ở địa phương Người ta tiến hành phân biệt các loài thuộc họ lông vũ, tùy theo dạng quan hệ cũng như khoảng cách với từng loài Chẳng hạn, thiên nga là một loài vật mang tính trang trí ở thành phố được xếp giống như gà nhà

ở nông thôn hoặc được coi là một loại thủy cầm vốn cũng rất quen thuộc mặc dù sống