TTC học tập biểu hiện ở những dấu hiệu như: hăng hái trả lời các câuhỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn, thích phát biểu ý kiến củamình trước vấn đề nêu ra; hay nêu thắc m
Trang 1CHUYÊN ĐỀ THỰC HIỆN ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY
đề
Căn cứ vào định hướng đổi mới phương pháp dạy học: Cùng với các mônhọc khác như Toán, Lý, Sinh, Môn Hoá là một trong những môn khoa học tựnhiên nhằm phát triển trí tuệ học sinh một cách toàn diện Hoá học là môn họcthực nghiệm có nhiều ứng dụng trong thực tế cuộc sống Nhờ đó học sinh nhậnthức được các kiến thức xung quanh mình Hoá học giúp các em phát triển tưduy logic, bồi dưỡng phát huy tính nằng động, chủ động, sáng tạo, phong cáchlàm việc khoa học Ngoài ra nó còn góp phần rèn luyện cho học sinh phươngpháp suy luận, tổng hợp giải quyết vấn đề, từ đó phát triển trí thông minh, linhhoạt xử lí các vấn đề đặt ra, tạo cho các em tính cần cù, sáng tạo, yêu thích say
mê nghiên cứu khoa học
Trang 2Để góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy môn hoá học ở trường THCS có nhiều giáo viên đã tích cực đổi mới phương pháp trong giảng dạy có nhiều những kinh nghiệm hay Nhưng tập chung chủ yếu trong các giờ nghiên cứu kiến thức mới Trong đó giờ luyện tập đòi hỏi khái quát, củng cố kiến thức, phát triển tư duy tổng hợp, rèn kĩ năng kĩ xảo cho học sinh thì ít được giáo viên quan tâm Tổ KHTN-Nhóm Sinh – Hóa trường THCS Liên Châu xây dựng
CHUYÊN ĐỀ:THỰC HIỆN ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY TIẾT LUYỆN TẬP-MÔN HÓA HỌC
II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU.
- Nghiên cứu nội dung bài luyện tập Hoá 8
- Xây dựng nội dung, hình thức tổ chức một giờ luyện tập nhằm nâng caokhả năng ghi nhớ, kĩ năng tổng hợp, khái quát hoá, làm bài tập Hóa học, … cho học sinh lớp 8
- Tạo hứng thú học tập, tăng khả năng hoạt động độc lập, kỹ năng hoạt độnghợp tác theo nhóm ở học sinh
- Áp dụng vào thực tế giảng dạy
- Đúc rút kinh nghiệm cho việc giảng dạy sau này
- Xây dựng được một hệ thống phương pháp, hình thức tổ chức hoạt độngcho tiết luyện tập một cách hợp lí nâng cao chất lượng bộ môn
- Giúp học sinh có tư duy khái quát tổng hợp các đơn vị kiến thức đã học, có
kĩ năng tự học, tự xây dựng Grap nội dung kiến thức, áp dụng kiến thức đã học
để giải các bài tập, giải thích các hiện tượng trong đời sống
III ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ KẾ HOẠCH NGHIÊN CỨU.
- Đối tượng: Học sinh lớp 8
Trang 3- Phạm vi: Vận dụng trực tiếp trong các bài dạy tiết luyện tập trong chươngtrình Hóa học 8: Chất, Nguyên tử, Phân tử; Phản ứng hoá học; Mol và tính toánhoá học; Oxi, không khí; Hiđro, nước; Dung dịch
- Chuyên đề này viết theo hướng mở, nghiên cứu trong phạm vi các tiết luyệntập trong chương trình môn Hóa lớp 8 Kế hoạch sẽ bổ sung việc nghiên cứu xâydựng nội dung phương pháp dạy tiết luyện tập ở lớp 9
PHẦN II NỘI DUNG ĐỀ TÀI.
I CƠ SỞ LÍ LUẬN
1 Vị trí của phương pháp dạy học trong quá trình dạy học.
Dạy học là hoạt động chủ yếu và đặc trưng nhất của nhà trường phổ thông
Vì vậy chất lượng giáo dục phụ thuộc trước hết và trực tiếp vào chất lượng dạyhọc.Trong dạy học thì phương pháp dạy học có tầm quan trọng đặc biệt Do đóviệc lựa chọn phương pháp phù hợp với nội dung bài dạy chắc chắn sẽ đem lạikết quả cao trong công tác giáo dục
Một số quan điểm về phương pháp dạy học:
+ Phương pháp dạy học là công việc có tổ chức, có trật tự, có hệ thống, có
kế hoạch nhằm giúp học sinh học tập thuận lợi và có kết quả
+ Phương pháp dạy học là những hoạt động thực hiện theo những quy luậttâm lý nhất định (năng lực, nhu cầu, hứng thú của người học)
+ Phương pháp dạy học là cách làm đạt được mục tiêu đã xác định của dạyhọc Nó được coi như công cụ hữu hiệu để việc dạy học trở nên thuận lợi và cóhiệu quả thực sự
+ Phương pháp dạy học nhằm đạt được kết quả to lớn về dạy và học màtiết kiệm thời gian, sức lực, tiền của
Trang 4+ Phương pháp dạy học hướng dẫn học sinh và giáo viên thực hiện cáchoạt động của bài học.
2 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học:
Có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tậpchủ động, chống lại thói quen học tập thụ động
Tính tích cực(TTC) học tập - về thực chất là TTC nhận thức, đặc trưng ở khátvọng hiểu biết, cố gắng trí lực và có nghị lực cao trong qúa trình chiếm lĩnh tri
thức TTC nhận thức trong hoạt động học tập liên quan trước hết với động
cơ học tập Động cơ đúng tạo ra hứng thú Hứng thú là tiền đề của tự giác Hứng
thú và tự giác là hai yếu tố tạo nên tính tích cực Tính tích cực sản sinh nếp tưduy độc lập Suy nghĩ độc lập là mầm mống của sáng tạo Ngược lại, phong cáchhọc tập tích cực độc lập sáng tạo sẽ phát triển tự giác, hứng thú, bồi dưỡng động
cơ học tập TTC học tập biểu hiện ở những dấu hiệu như: hăng hái trả lời các câuhỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn, thích phát biểu ý kiến củamình trước vấn đề nêu ra; hay nêu thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn
đề chưa đủ rõ; chủ động vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học để nhận thức vấn đềmới; tập trung chú ý vào vấn đề đang học; kiên trì hoàn thành các bài tập, khôngnản trước những tình huống khó khăn…
TTC học tập thể hiện qua các cấp độ từ thấp lên cao như:
- Bắt chước: gắng sức làm theo mẫu hành động của thầy, của bạn…
- Tìm tòi: độc lập giải quyết vấn đề nêu ra, tìm kiếm cách giải quyết khác nhau
về một số vấn đề…
- Sáng tạo: tìm ra cách giải quyết mới, độc đáo, hữu hiệu
Trang 5Phương pháp dạy học tích cực (PPDH tích cực) là để chỉ những phươngpháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạocủa người học.
"Tích cực" trong PPDH được dùng với nghĩa là hoạt động, chủ động, trái nghĩa
với không hoạt động, thụ động chứ không dùng theo nghĩa trái với tiêu cực.PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thứccủa người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứkhông phải là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên đểdạy học theo phương pháp tích cực thì giáo viên phải nỗ lực nhiều so với dạytheo phương pháp thụ động
Muốn đổi mới cách học phải đổi mới cách dạy Cách dạy chỉ đạo cáchhọc, nhưng ngược lại thói quen học tập của trò cũng ảnh hưởng tới cách dạy củathầy Chẳng hạn, có trường hợp học sinh đòi hỏi cách dạy tích cực hoạt độngnhưng giáo viên chưa đáp ứng được, hoặc có trường hợp giáo viên hăng hái ápdụng PPDH tích cực nhưng không thành công vì học sinh chưa thích ứng, vẫnquen với lối học tập thụ động Vì vậy, giáo viên phải kiên trì dùng cách dạy hoạtđộng để dần dần xây dựng cho học sinh phương pháp học tập chủ động một cáchvừa sức, từ thấp lên cao Trong đổi mới phương pháp dạy học phải có sự hợp tác
cả của thầy và trò, sự phối hợp nhịp nhàng hoạt động dạy với hoạt động học thìmới thành công Như vậy, việc dùng thuật ngữ "Dạy và học tích cực" để phânbiệt với "Dạy và học thụ động"
Trên thực tế, trong qúa trình dạy học người học vừa là đối tượng của hoạtđộng dạy, lại vừa là chủ thể của hoạt động học Thông qua hoạt động học, dưới
sự chỉ đạo của thầy, người học phải tích cực chủ động cải biến chính mình vềkiến thức, kĩ năng, thái độ, hoàn thiện nhân cách, không ai làm thay cho mình
Trang 6được Vì vậy, nếu người học không tự giác chủ động, không chịu học, không cóphương pháp học tốt thì hiệu quả của việc dạy sẽ rất hạn chế.
Như vậy, khi đã coi trọng vị trí hoạt động và vai trò của người học thì
đương nhiên phải phát huy tính tích cực chủ động của người học Tuy nhiên, dạy
học lấy học sinh làm trung tâm không phải là một phương pháp dạy học cụ thể.
Đó là một tư tưởng, quan điểm giáo dục, một cách tiếp cận quátrình dạy học chiphối tất cả qúa trình dạy học về mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện,
tổ chức, đánh giá… chứ không phải chỉ liên quan đến phương pháp dạy và học
3 Đặc trưng của các phương pháp dạy học tích cực:
3.1: Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh.
Trong phương pháp dạy học tích cực, người học - đối tượng của hoạt động
"dạy", đồng thời là chủ thể của hoạt động "học" - được cuốn hút vào các hoạtđộng học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phánhững điều mình chưa rõ chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đãđược giáo viên sắp đặt Được đặt vào những tình huống của đời sống thực tế,người học trực tiếp quan sát, thảo luận, làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ratheo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắm được kiến thức kĩ năng mới, vừa nắmđược phương pháp "làm ra" kiến thức, kĩ năng đó, không rập theo những khuônmâu sẵn có, được bộc lộ và phát huy tiềm năng sáng tạo
Dạy theo cách này thì giáo viên không chỉ giản đơn truyền đạt tri thức màcòn hướng dẫn hành động Chương trình dạy học phải giúp cho từng học sinhbiết hành động và tích cực tham gia các chương trình hành động của cộng đồng
3.2: Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học.
Phương pháp tích cực xem việc rèn luyện phương pháp học tập cho họcsinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là một mụctiêu dạy học
Trang 7Trong các phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học Nếu rèn
luyện cho người học có được phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ
tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con người, kết quảhọc tập sẽ được nhân lên gấp bội Vì vậy, ngày nay người ta nhấn mạnh mặt hoạt
động học trong qúa trình dạy học, nỗ lực tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ
động sang tự học chủ động, đặt vấn đề phát triển tự học ngay trong trường phổ
thông, không chỉ tự học ở nhà sau bài lên lớp mà tự học cả trong tiết học có sựhướng dẫn của giáo viên
3.3: Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác.
Trong một lớp học mà trình độ kiến thức, tư duy của học sinh không thểđồng đều tuyệt đối thì khi áp dụng phương pháp tích cực buộc phải chấp nhận sựphân hóa về cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập, nhất là khi bài họcđược thiết kế thành một chuỗi công tác độc lập, áp dụng phương pháp tích cực ởtrình độ càng cao thì sự phân hóa này càng lớn Việc sử dụng các phương tiệncông nghệ thông tin trong nhà trường sẽ đáp ứng yêu cầu cá thể hóa hoạt độnghọc tập theo nhu cầu và khả năng của mỗi học sinh
Tuy nhiên, trong học tập, không phải mọi tri thức, kĩ năng, thái độ đềuđược hình thành bằng những hoạt động độc lập cá nhân Lớp học là môi trườnggiao tiếp thầy - trò, trò - trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trêncon đường chiếm lĩnh nội dung học tập Thông qua thảo luận, tranh luận trongtập thể, ý kiến mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua đó ngườihọc nâng mình lên một trình độ mới Bài học vận dụng được vốn hiểu biết vàkinh nghiệm sống của người thầy giáo
Trong thực tế nhà trường, phương pháp học tập hợp tác trên lớp được tổchức ở cấp nhóm, tổ Được sử dụng phổ biến trong dạy học là hoạt động hợp táctrong nhóm từ 4 đến 8 người Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả học tập, nhất là
Trang 8lúc phải giải quyết những vấn đề gay cấn, lúc xuát hiện thực sự nhu cầu phối hợpgiữa các cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung Trong hoạt động theo nhómnhỏ tính cách năng lực của mỗi thành viên được bộc lộ; uốn nắn, phát triển tìnhbạn, ý thức tổ chức, tinh thần tương trợ Mô hình hợp tác trong xã hội đưa vàođời sống học đường sẽ làm cho các thành viên quen dần với sự phân công hợptác trong lao động xã hội.
3.4: Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò.
Trong dạy học, việc đánh giá học sinh không chỉ nhằm mục đích nhậnđịnh thực trạng và điều chỉnh hoạt động học của trò mà còn đồng thời tạo điềukiện nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy
Trước đây giáo viên giữ độc quyền đánh giá học sinh Trong phương pháptích cực, giáo viên phải hướng dẫn học sinh phát triển kĩ năng tự đánh giá để tựđiều chỉnh cách học Liên quan với điều này, giáo viên cần tạo điều kiện thuậnlợi để học sinh được tham gia đánh giá lẫn nhau Tự đánh giá đúng và điều chỉnhhoạt động kịp thời là năng lực rất cần cho sự thành đạt trong cuộc sống mà nhàtrường phải trang bị cho học sinh
Theo hướng phát triển các phương pháp tích cực để đào tạo những conngười năng động, sớm thích nghi với đời sống xã hội, thì việc kiểm tra, đánh giákhông thể dừng lại ở yêu cầu tái hiện các kiến thức, lặp lại các kĩ năng đã học màphải khuyến khích trí thông minh, óc sáng tạo trong việc giải quyết những tìnhhuống thực tế
Với sự trợ giúp của các thiết bị kĩ thuật, kiểm tra đánh giá sẽ không còn làmột công việc nặng nhọc đối với giáo viên, mà lại cho nhiều thông tin kịp thờihơn để linh hoạt điều chỉnh hoạt động dạy, chỉ đạo hoạt động học
Từ dạy và học thụ động sang dạy và học tích cực, giáo viên không cònđóng vai trò đơn thuần là người truyền đạt kiến thức, giáo viên trở thành
Trang 9người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động độc lập hoặc theo nhóm nhỏ để
học sinh tự lực chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ động đạt các mục tiêu kiếnthức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chương trình Trên lớp, học sinh hoạtđộng là chính, giáo viên có vẻ nhàn nhã hơn nhưng trước đó, khi soạn giáo án,giáo viên đã phải đầu tư công sức, thời gian rất nhiều so với kiểu dạy và học thụ
động mới có thể thực hiện bài lên lớp với vai trò là người gợi mở, xúc tác, động
viên, cố vấn, trọng tài trong các hoạt động tìm tòi hào hứng, tranh luận sôi nổi
của học sinh Giáo viên phải có trình độ chuyên môn sâu rộng, có trình độ sưphạm lành nghề mới có thể tổ chức, hướng dẫn các hoạt động của học sinh mànhiều khi diễn biến ngoài tầm dự kiến của giáo viên
II THỰC TRẠNG DẠY HOÁ HỌC Ở TRƯỜNG THCS HIỆN NAY.
1 Ưu điểm:
- Việc đổi mới phương pháp dạy học cùng với nội dung chương trình SGKmới tác động nhiều đến giáo viên Nhiều giáo viên đã đầu tư thời gian nghiêncứu xây dựng phương pháp dạy học, làm đồ dùng, ứng dụng công nghệ hiện đạivào các giờ dạy Vì vậy có nhiều giờ dạy tốt, nhiều giáo viên được công nhậngiáo viên giỏi các cấp Kết quả học tập môn hoá ngày càng cao, có nhiều họcsinh đạt giải học sinh giỏi các cấp Điều đó phản ánh rõ ưu điểm của việc đổimới phương pháp dạy học trong nhà trường
- Điều kiện cơ sở vật chất trong các nhà trường được trang bị đầy đủ ,điềunày giúp giáo viên tổ chức được nhiều hoạt động học tập đa dạng và phong phú
Lí luận học đi đôi với hành ngày càng được phát huy Học sinh hứng thú say mêvới bộ môn
2 Hạn chế.
1.1: Giáo viên:
Trang 10- Trong một số tiết học giáo viên còn truyền thu kiến thức có sẵn trong sáchgiáo khoa cho học sinh bằng cách thuyết trình, giảng giải,làm mẫu Học sinh chủyếu thụ động nghe ghi chép trả lời câu hỏi của giáo viên nếu được gọi Việc tổchức hoạt động gây hứng thú cho học sinh ít được chú ý đến Việc liên hệ thực
tế, tích hợp các vấn đề về sản xuất, các hiện tượng trong tự nhiên ở giờ luyện tậpchưa nhiều, chưa phát huy hết tư duy khái quát, tổng hợp sáng tạo của học sinh
- Hầu hết các dụng cụ hoá chất , phục vụ cho giảng dạy môn Hoá đều cồngkềnh, có cả hoá chất độc gây tâm lí ngại chuẩn bị và sử dụng thí nghiệm Tìnhtrạng dạy “Chay” vẫn còn tồn tại
1.2: Học sinh:
Nhiều học sinh có tư tưởng sợ môn này coi là môn phụ ít đầu tư học tập, cóhọc sinh chỉ học đói phó cho những đợt kiểm tra
Các hạn chế trên đã ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng giảng dạy bộ môn
III CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN.
A NHẬN XÉT CHUNG:
Trong chương trình sách giáo khoa Hoá học có 6 chương và 8 bài luyện tập.Chương I và chương V mỗi chương có 2 bài còn lại mỗi chương có một bài ởcuối chương Do đó khối lượng kiến thức trong một bài luyện tập cần củng cố vàcác kĩ năng cần rèn nhiều nó mang tính chất như bài ôn tập chương
B BIỆN PHÁP.
Để dạy tốt giờ luyện tập trong đó học sinh được làm việc một cách tích cực tựgiác thể hiện tính sáng tạo thì người giáo viên thì phải xác dịnh rõ mục tiêu củabài.Trên cơ sở mục tiêu của từng bài đã được xây dựng trong sách giáo viên tôinhận thấy một giờ luyện tập cần đạt được các mục tiêu khái quát sau:
Trang 11- Củng cố và phát triển kiến thức cũ, phát triển tư duy phân tích khái quát, sosánh, tổng hợp.
- Rèn kỹ năng hoạt động ,vận dụng kiến thức
- Khơi nguồn kiến thức mới cho bài sau
- Giáo dục lòng yêu thích bộ môn, niềm tin vào khoa học
Củng cố kiến thức cũ không phải giáo viên dạy lại các kiến thức cho họcsinh nhớ mà người giáo viên tổ chức điều khiển hoạt động của học sinh để các
em tìm ra mối liên hệ giữa các kiến thức đã học, có kĩ năng ghi nhớ kiến thứcmột cách logic khoa học, biết vận dụng các kiến thức đó để giải các bài tập vàgiải thích các hiện tượng thực tế
Như vậy để đạt được mục tiêu trên ta phải xây dựng nội dung, phươngpháp, hình thức tổ chức cụ thể cho một giờ luyện tập Tức phải trả lời được câuhỏi: Luyện cái gì ? Bằng cách nào ? Hình thức tổ chức ra sao?
1 Về nội dung:
Nội dung bài phải bám sát nội dung sách giáo khoa và mục tiêu của bài Nội dung được xây dựng dưới dạng các bài tập (bài tập định tính, bài tập trắcnghiệm) vì bài tập là công cụ hữu hiệu nhất để luyện tập củng cố kiến thức Dolượng kiến thức trong một giờ luyện tập tương đối lớn,nhiều bài tập nên giáoviên cần biết chọn lọc các bài tập tiêu biểu,đặc trưng trong sách giáo khoa để đưavào giờ luyện Sao cho sau khi làm xong bài tập đó học sinh được củng cố lượngkiến thức nhiều nhất Bên cạnh đó giáo viên phải chủ động xây dựng các bài tậpmới phù hợp Chú trọng đến các bài tập mang tính khái quát cao, tức nó phảiđảm bảo đầy đủ các kiến thức cơ bản đã học ở những bài trước và nội dung cóliên quan đến các kiến thức tiếp theo (kiến thức xuyên suốt chương trình), kiếnthức thực tiễn Theo tôi tuỳ theo mục tiêu giờ luyện tâp cần củng cố kiến thứcrèn luyện kĩ năng gì mà giáo viên đưa ra bài tập thích hợp
Trang 12Những yêu cầu của bài tập trong giờ luyện tập.
- Phù hợp với mục tiêu đã đề ra
- Đảm bảo tính vừa sức với học sinh: Bài tập được phân loại theo các đốitượng học sinh: Khá+ Giỏi ; TB ; Yếu
- Có tính khái quát cao: Qua bài tập đó học sinh rút ra được mối liên hệ giữacác kiến thức hoặc làm được các bài tập tương tự
- Đảm bảo tính khoa học: Số lượng bài tập trong giờ dạy phải phù hợp với thờigian học sinh làm việc Các bài tập đưa ra theo một trình tự logic
Để tăng khối lượng kiến thức trong một giờ luyện tập mà vẫn đảm bảomục tiêu của bài Trong bài dạy tôi đã kết hợp các bài tập trong sách giáo khoa
với việc xây dựng các Gráp kiến thức để tạo mối liên hệ giữa các kiến thức và
sử dụng các bài tập trắc nghiệm khách quan
Khi đưa ra Grap, giáo viên chỉ cung cấp 1 hoặc một số thông tin trong các
ô, còn lại học sinh dựa vào mối liên hệ giữa các kiến thức để hoàn thành tiếp.Sau đó giáo viên đàm thoại phát triển các kiến thức trong từng ô Học sinh rút ramối liên hệ giữa các kiến thức
1 Một số dạng bài tập tắc nghiệm khách quan được sử dụng khi luyện tập.
1.1: Câu điền khuyết.
- Học sinh phải nhớ lại và trả lời bằng một hay một nhóm từ do một câu hỏi haymột câu nhận định chưa đầy đủ Hoặc điền những CTHH thích hợp để hoànthành phương trình phản ứng
- Loại câu hỏi này ưu thế hơn các câu hỏi khách quan khác ở chỗ đồi hỏi họcsinh phải tìm kiếm câu trả lời đúng hơn là nhận ra câu trả lời đúng từ thông tin
đã cho