Dưới sự tác động của một biến cố tiêu cực bất ngờ, đời sống của mộtngười sẽ gặp nhiều xáo trộn với những cảm xúc, tình cảm, thái độ, hành vi khác với nhữngkinh nghiệm thường nhật.. Sau g
Trang 1Chân thành cảm ơn Tổ chức Dịch vụ Gia đình và Cộng đồng Quốc tế (CFSI) đã hỗ trợ Dự án “Nâng cao năng lực cho NVXH cơ sở ở TP.HCM” ấn hành tập tài liệu này.
Trung tâm Nghiên cứu - Tư vấn CTXH & PTCĐ
Dự án “Nâng cao năng lực cho Nhân viên Xã hội Cơ sở ở TP.HCM”
CAN THIỆP KHỦNG HOẢNG
Trang 2MỤC LỤC
MỤC LỤC 2
TÀI LIỆU PHÁT 4
Bài 1: S LƠ ƯỢC V KH NG HO NGỀ Ủ Ả 5
I.KHÁI NI M KH NG HO NGỆ Ủ Ả 5
II.ĐẶC TÍNH C A KH NG HO NGỦ Ủ Ả 5
Không ph i m i c ng th ng đ u là kh ng ho ng Thông th ng, kh ng ho ng có ả ọ ă ẳ ề ủ ả ườ ủ ả nh ng đ c tính sau:ữ ặ 5
III.CÁC GIAI O N C A KH NG HO NGĐ Ạ Ủ Ủ Ả 5
Theo Resnk HLP, Ruben HL (1975) trong quy n Emergency Psychiatric Care, cácể giai đo n c a kh ng ho ng đ c phân chia nh sau:ạ ủ ủ ả ượ ư 5
Tr c khi b kh ng ho ng, cá nhân trong m t tình tr ng th ng b ng, ho t đ ng ướ ị ủ ả ở ộ ạ ă ằ ạ ộ ch c n ng bình th ng D i s tác đ ng c a m t bi n c tiêu c c b t ng , ứ ă ườ ướ ự ộ ủ ộ ế ố ự ấ ờ đ i s ng c a m t ng i s g p nhi u xáo tr n v i nh ng c m xúc, tình c m,ờ ố ủ ộ ườ ẽ ặ ề ộ ớ ữ ả ả thái đ , hành vi khác v i nh ng kinh nghi m th ng nh t Cá nhân trong khi g pộ ớ ữ ệ ườ ậ ặ kh ng ho ng có th th dùng các ph ng án đ i phó khác nhau đ gi i quy t ủ ả ể ử ươ ố ể ả ế v n đ ấ ề 6
Sau giai đo n kh ng ho ng (th ng kho ng t i đa là 6 tu n), ng i đó có th có ạ ủ ả ườ ả ố ầ ườ ể ph n ng theo ba lo i sau:ả ứ ạ 6
IV.C M XÚC, SUY NGH VÀ HÀNH VI C A NGẢ Ĩ Ủ ƯỜI G P KH NG HO NGẶ Ủ Ả 6
Theo Hoff Ann Lee (1978), nh ng ng i b kh ng ho ng th ng có m t s d u ữ ườ ị ủ ả ườ ộ ố ấ hi u chung sau:ệ 6
Nh ng d u hi u này cho ta bi t r ng ng i đó đang b đe d a và r t c n s tr giúp ữ ấ ệ ế ằ ườ ị ọ ấ ầ ự ợ M t cách c th , khi trong tình tr ng nh v y, ng i này thay đ i c m xúc, ộ ụ ể ở ạ ư ậ ườ ổ ả cách ngh và cách làm khác v i bình th ng nh mô t sau:ĩ ớ ườ ư ả 7
Bài 2: CAN THI P KH NG HO NGỆ Ủ Ả 11
I.M C TIÊU C A CAN THI P KH NG HO NGỤ Ủ Ệ Ủ Ả 11
Can thi p kh ng ho ng là m t quá trình ch đ ng tác đ ng lên vi c th c hi n ch c ệ ủ ả ộ ủ ộ ộ ệ ự ệ ứ n ng c a cá nhân trong su t giai đo n ng i đó m t cân b ng Vi c can thi p ă ủ ố ạ ườ ấ ằ ệ ệ kh ng ho ng nh m các m c tiêu c th sau:ủ ả ằ ụ ụ ể 11
II.TIÊU CHÍ ĐỂ CAN THI P KH NG HO NGỆ Ủ Ả 11
có th bi t ch c c n can thi p kh ng ho ng, thông th ng, ng i ta th ng Để ể ế ắ ầ ệ ủ ả ườ ườ ườ d a vào m t s tiêu chí nh sau:ự ộ ố ư 11
III.NH NG NGUYÊN T C C N B N TRONG CAN THI P KH NG HO NGỮ Ắ Ă Ả Ệ Ủ Ả .11
Trang 3IV.CÁC BƯỚC TRONG CAN THI P KH NG HO NGỆ Ủ Ả 12Theo Corwin (2002) và Dixon (1987) ti n trình can thi p kh ng ho ng đ c th c ế ệ ủ ả ượ ự
hi n qua 8 b c nh trình bày bên d i Các b c này có th đ c l ng ghép ệ ướ ư ướ ướ ể ượ ồ
v i nhau và đ c ng d ng chung cho nhi u d ng kh ng ho ng Tuy nhiên, ớ ượ ứ ụ ề ạ ủ ảtùy thu c vào t ng tr ng h p c th , tùy m i cá nhân v i nh ng đ c tính khác ộ ừ ườ ợ ụ ể ỗ ớ ữ ặnhau s c n m t s quan tâm cách riêng, vì th nhân viên công tác xã h i c n linh ẽ ầ ộ ự ế ộ ầ
ho t, uy n chuy n khi v n d ng nh ng b c can thi p này vào th c t ạ ể ể ậ ụ ữ ướ ệ ự ế
C ng c n l u ý là nên ghi chép c n th n m i b c đ có th th ng xuyên ũ ầ ư ẩ ậ ở ỗ ướ ể ể ườtheo dõi, đi u ch nh và l ng giá ti n trình can thi p c ng nh vi t báo cáo ca ề ỉ ượ ế ệ ũ ư ếsau này 12Bài 3: CAN THI P KH NG HO NG CHO THÂN CH CÓ THÂN NHÂN V A M IỆ Ủ Ả Ủ Ừ Ớ
QUA ĐỜ 17II.CÁC GIAI O N PH N NG TRĐ Ạ Ả Ứ ƯỚC CÁI CH TẾ 17Trong cu c đ i m i ng i, đôi khi ta ph i đ i di n v i nh ng cái ch t báo tr c ộ ờ ỗ ườ ả ố ệ ớ ữ ế ướCái ch t này có th là c a b n thân mình ho c có th c a ng i thân nào đó Lý ế ể ủ ả ặ ể ủ ườthuy t c a Elisabeth Kubler-Ross v s h p h i và cái ch t (1969) giúp ta ế ủ ề ự ấ ố ế
hi u rõ h n quá trình con ng i đ i di n tr c nh ng cái ch t báo tr c:ể ơ ườ ố ệ ướ ữ ế ướ 17
II CÁC Y U T QUY T NH M C Ế Ố Ế ĐỊ Ứ ĐỘ Đ AU BU N, KH NG HO NG VÌ Ồ Ủ Ả
M T NGẤ ƯỜI THÂN 18Sau đây là nh ng y u t nhân viên công tác xã h i c n xem xét tr c khi can thi p, đ ữ ế ố ộ ầ ướ ệ ểđáng giá m c đ đau bu n hay kh ng ho ng vì m t ng i thân c a thân ch :ứ ộ ồ ủ ả ấ ườ ủ ủ 18III.NH NG BI U HI N C A S AU BU N VÌ M T NGỮ Ể Ệ Ủ Ự Đ Ồ Ấ ƯỜI THÂN 18IV.TR LI U CHO THÂN CH CÓ NGỊ Ệ Ủ ƯỜI THÂN QUA ĐỜ 19IBài 4: CAN THI P KH NG HO NGỆ Ủ Ả 23CHO C NG Ộ ĐỒNG 23I.CAN THI P KH NG HO NG CHO C NG Ệ Ủ Ả Ộ ĐỒNG ANG G P NH NG Đ Ặ Ữ
B C XÚC LIÊN QUAN Ứ ĐẾN TRANH CH P, B T Ấ Ấ ĐỒNG 23
II THAM V N GI I T A C NG TH NG KHI C NG Ấ Ả Ỏ Ă Ẳ Ộ ĐỒNG V A TR I Ừ ẢQUA BI N C NGUY KH NẾ Ố Ố 24
Th c ra k thu t này là m t d ng can thi p kh n c p, m t cu c trò chuy n c a nhàự ỹ ậ ộ ạ ệ ẩ ấ ộ ộ ệ ủtham v n v i nh ng ng i v a m i tr i nghi m nh ng kh đau và m t mát ấ ớ ữ ườ ừ ớ ả ệ ữ ổ ấ
l n, ví d , do núi l a, đ ng đ t, sóng th n, b n t a, kh ng b và nh ng bi n ớ ụ ử ộ ấ ầ ắ ỉ ủ ố ữ ế
c nguy kh n khác gây ra Nh ng bi n c này gây nên s hãi, th ng t t, m t mátố ố ữ ế ố ợ ươ ậ ấtài s n, b n bè và ng i thân.ả ạ ườ 24TÀI LIỆU THAM KHẢO 29
Trang 4TÀI LIỆU PHÁT
Trang 5Bài 1: SƠ LƯỢC VỀ KHỦNG HOẢNG
Ngày nay, từ “khủng hoảng” được sử dụng trong nhiều lãnh vực khác nhau như: khủng
hoảng kinh tế, khủng hoảng tài chánh, khủng hoảng chính trị, khủng hoảng tinh thần… Tuyvậy, không phải ai cũng hiểu rõ khủng hoảng tinh thần là gì, đặc tính và những biểu hiện của
nó ra sao Nhiều người nhầm lẫn khủng hoảng với chứng rối nhiễu tâm lý; hay một bệnh lý
về tinh thần Song thực tế khủng hoảng tinh thần chỉ là một trạng thái tâm lý có mở đầu, diễntiến và kết thúc
I KHÁI NIỆM KHỦNG HOẢNG
- Khủng hoảng là một một tình trạng mất cân bằng hay một sự đảo lộn các hoạt độngcủa cảm xúc và lý trí do một biến cố bất ngờ hay một sự kiện bất thường gây nên
Sự kiện hay biến cố này ảnh hưởng tiêu cực trầm trọng tới cá nhân, nhóm hay cộngđồng
- Khủng hoảng là một giai đoạn hay một trạng thái không ổn định, đặc biệt trước
những thay đổi nghiêm trọng ngoài mong đợi hay những tình huống nguy kịch
II ĐẶC TÍNH CỦA KHỦNG HOẢNG
Không phải mọi căng thẳng đều là khủng hoảng Thông thường, khủng hoảng có nhữngđặc tính sau:
- Thời gian khủng hoảng thường giới hạn - kéo dài khoảng từ vài giờ đến vài tuần.Trạng thái cân bằng mới sẽ được thiết lập trong khoảng từ 4 - 6 tuần Đôi khi khủnghoảng diễn ra theo từng cơn, trong khoảng thời gian ngắn Cũng có trường hợp, dokhông được hỗ trợ, hoặc không có chiến lược ứng phó phù hợp, khủng hoảng có thểquay trở lại mỗi khi có sự kiện gợi nhớ về nỗi tổn thương cũ; hoặc diễn ra triềnmiên trong cuộc sống của một người Song có một điều chắc chắn rằng khủnghoảng không tồn tại mãi nếu chúng ta biết cách đương đầu với nó
- Khi bị khủng hoảng, các phương án đối phó thường ngày tỏ ra không còn hữu hiệunữa Thiền, lời khuyên của bạn bè hay người thân… không còn tác dụng gì
- Những vấn đề cũ chưa được giải quyết có nguy cơ tái bùng phát
- Khủng hoảng là mối nguy hiểm có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng kể cả
tự tử, nhưng đồng thời cũng là cơ hội vì nó buộc con người phải cố gắng nỗ lực giảiquyết hay tìm sự giúp đỡ để sống còn
- Khủng hoảng trải qua những giai đoạn có thể đoán trước được
III CÁC GIAI ĐOẠN CỦA KHỦNG HOẢNG
Theo Resnk HLP, Ruben HL (1975) trong quyển Emergency Psychiatric Care, các giai
đoạn của khủng hoảng được phân chia như sau:
Trang 6Trước khi bị khủng hoảng, cá nhân ở trong một tình trạng thăng bằng, hoạt động chứcnăng bình thường Dưới sự tác động của một biến cố tiêu cực bất ngờ, đời sống của mộtngười sẽ gặp nhiều xáo trộn với những cảm xúc, tình cảm, thái độ, hành vi khác với nhữngkinh nghiệm thường nhật Cá nhân trong khi gặp khủng hoảng có thể thử dùng các phương
án đối phó khác nhau để giải quyết vấn đề
Sau giai đoạn khủng hoảng (thường khoảng tối đa là 6 tuần), người đó có thể có phảnứng theo ba loại sau:
- Loại phát triển: thân chủ vực dậy từ biến cố và sau đó, với sự trợ giúp của chuyêngia, học những kỹ năng mới và phát triển các điểm mạnh
- Loại quân bình: thân chủ trở lại mức độ tiền/trước khủng hoảng nhưng không pháttriển thêm các chức năng xã hội mới
- Loại đóng băng khủng hoảng: thân chủ không cải thiện nhưng tập thích nghi bằngcách dính vào các thứ độc hại như sử dụng chất gây nghiện là rượu, ma túy, tìnhdục Điều này làm cho thân chủ ở trong tình trạng có vấn đề kinh niên
IV CẢM XÚC, SUY NGHĨ VÀ HÀNH VI CỦA NGƯỜI GẶP KHỦNG HOẢNG
Theo Hoff Ann Lee (1978), những người bị khủng hoảng thường có một số dấu hiệuchung sau:
- Khó quản lý cảm xúc
- Có khuynh hướng tự vẫn hoặc giết người
- Uống rượu hoặc làm dụng chất gây nghiện
- Phạm pháp
- Không có khả năng sử dụng hiệu quả những nguồn hỗ trợ sẵn có
Giai đoạnxáo trộn
a Mức độ thực hiện chức năng cao hơn
b Trở lại mức độ thực hiện chức năng như trước khi bị khủng hoảng
* Cộng đồng Chấp nhận
* Gia đình Hi vọng mới
* Bản thân Ổn định(Bắt đầu hồi phục)
c Ở lại trong khủng hoảng, giảm sút chức năng
Tức giận / thất vọngTrầm uất / buồn sầuChấp nhận / cam chịu
Giai đoạngiải quyết
Thử nghiệm
và mắc lỗi
Trang 7Những dấu hiệu này cho ta biết rằng người đó đang bị đe dọa và rất cần sự trợ giúp.Một cách cụ thể, khi ở trong tình trạng như vậy, người này thay đổi cảm xúc, cách nghĩ vàcách làm khác với bình thường như mô tả sau:
1 Cảm xúc
Căng thẳng là một phần tất yếu của cuộc sống Nó giúp ta lập ra những kế hoạchphù hợp và có những hành động thiết thực Thế nhưng ở mức độ trầm trọng hơn,người gặp khủng hoảng thường lo lắng và căng thẳng cao độ Có thể họ cũng cảmthấy sợ hãi, giận dữ, tội lỗi hoặc bồn chồn Lo sợ thái quá thì sẽ để lại những hậuquả tiêu cực Lo sợ được thể hiện bằng nhiều cách như:
- Cảm giác kinh hãi, sốc, trầm uất/ buồn sầu
- Sợ mất sự kiểm soát
- Không có khả năng tập trung vào việc gì hết
- Cảm giác vô vọng, không nơi nương tựa
- Tủi hổ - chủ yếu là do thấy mình bất tài, kém cõi và cần cậy dựa vào người khác
- Tức giận - cơ chế “giận cá chém thớt” (trút những cảm xúc tiêu cực lênngười khác)
- Lòng tự trọng giảm = sự tự tin giảm, có hình ảnh bản thân rất thấp, thấy mìnhkhông có giá trị hay năng lực gì
- Các biểu hiện thể lý cho thấy sự lo sợ cao độ gồm xuất mồ hôi hột, mắc tiểuhoài, tiêu chảy, buồn nôn, ói mửa, tim mạch đập nhanh, đau đầu, tức ngực, đaubụng, nổi ban, chu kỳ kinh nguyệt bất thường, không thiết tha với chuyện quan
hệ tình dục
2 Suy nghĩ và nhận thức
- Cảm xúc - đặc biệt là lo lắng cực độ - sẽ có ảnh hưởng rất lớn đến nhận thức vàtiến trình suy tư của con người Trong lúc gặp khủng hoảng, một người sẽ tậptrung mọi sự chú ý của mình vào nỗi đau đớn hiện tại và suy nghĩ mãi biến cốgây nên khủng hoảng Hậu quả là trí nhớ, và cách họ nhận thức đã bị biến đổi
Họ khó có thể phân loại các sự vật, sự việc; khó xâu chuỗi lại các biến cố trước
đó Họ chỉ nhìn mọi sự theo quan điểm lệch lạc của mình; họ bị rơi vào mêcung không lối thoát Họ còn không biết được mình là ai và mình có những kỹnăng gì nữa Tình trạng đau khổ và rối loạn có thể làm hao hụt hoặc biến mấtkhả năng ra quyết định, năng lực giải quyết vấn đề và những kỹ năng cần thiết
để vượt qua khủng hoảng của họ Sự xáo trộn trong tiến trình nhận thức vànăng lực giải quyết vấn đề này làm gia tăng nỗi lo âu vốn có của người bịkhủng hoảng Đôi khi, có những người khi rơi vào tình trạng này e sợ rằngmình phát điên lên mất
- Cần lưu ý rằng, quá trình nhận thức bị trục trặc trong giai đoạn khủng hoảngkhông phải là một dạng bệnh tâm thần Nhận thức của người bệnh tâm thầnluôn có vấn đề Còn đối với người bị khủng hoảng, sự rối loạn nhận thức chỉdiễn ra trong một thời gian khủng hoảng và sẽ nhang chóng trở lại bình thườngmột khi khủng hoảng được giải quyết
- Mitchell và Resnik (1981) đưa ra một biểu đồ so sánh sự khác nhau giữa khảnăng suy nghĩ và cảm xúc của một người trong lúc bình thường với trong lúckhủng hoảng như sau:
Trang 8- Lúc bình thường, khả năng suy nghĩ ở mức cao hơn cảm xúc Trái lại, khi gặpkhủng hoảng, khả năng suy nghĩ giảm sút và cảm xúc lại trào dâng rất cao, lấn
án lý trí của ta Tuy vậy, ta luôn có hy vọng rằng ta có thể hồi phục lại trạngthái bình thường sau khi khủng hoảng qua đi
3 Hành vi
TỈ LỆ GIỮA LÝ TRÍ VÀ TÌNH CẢM
LÝ TRÍ
LÝ TRÍ TÌNH CẢM
KHI KHỦNG HOẢNG LÚC BÌNH THƯỜNG
TÌNH CẢM
Trang 9- Thông thường, hành vi thường tương ứng với những gì người ta nghĩ và cảmnhận Nếu một người đang lo lắng quá mức và có những nhận thức sai lệch vềnhững việc đang xảy ra thì người ấy sẽ có những hành vi khác thường Dấuhiệu hành vi rõ rệt cho thấy một người đang gặp khủng hoảng đó là mất khảnăng thực hiện những công việc hàng ngày theo cách thông thường Ví dụ họkhông thể làm những công việc nội trợ như mọi khi, không tập trung học tậpđược, làm những việc vớ vẩn, vô nghĩa nào đó một cách không có ý thức…
- Bên cạnh đó, những hành vi xã hội cũng thay đổi Họ có thể rút lui, co cụm lại,cắt đứt những liên lạc xã hội đã có trước đó hoặc giữ khoảng cách với ngườikhác, kể cả người thân hay bạn bè Hoặc trái lại, họ làm mọi cách để không ởmột mình, họ tỏ ra lệ thuộc, bám chặt vào ai đó hay đòi hỏi người khác phảilàm chuyện này, chuyện nọ chọ họ
- Một số người trong khi khủng hoảng lại có những hành động bốc đồng gây hạicho bản thân và cho người khác như lái xe bạt mạng, rạch tay, tìm cách tự tử,tấn công người khác … để giải tỏa căng thẳng, ức chế Một số khác thì khước
từ sự giúp đỡ của bạn bè vì cảm thấy tuyệt vọng, không còn là mình nữa, khôngmuốn đương đầu nữa, và không chấp nhận rằng mình bất lực
- Để né tránh những đau khổ hiện tại, nhiều người bắt đầu sử dụng và ngày càngtrở nên phụ thuộc vào các chất kích thích như rượu, ma túy, thuốc lắc; hoặc cáchành vi khác như hành vi tình dục, chơi game … Song, càng về sau lượng chấtkích thích họ sử dụng tăng lên, sự phụ thuộc của họ càng lớn và nỗi đau khổcàng trở nên bế tắc hơn
- Tuy nhiên cũng cần lưu ý rằng cảm xúc, suy nghĩ và hành vi của mỗi người sẽkhác nhau, không ai giống ai hoàn toàn Cũng vậy, phản ứng của một ngườikhông phải lúc nào cũng thống nhất Ở mỗi thời điểm, hoặc mỗi sự kiện, người
ấy sẽ có những phản ứng riêng Vì lẽ đó, nhân viên công tác xã hội cần khámphá ra những phản ứng của từng người ở thời điểm hiện tại với những biến cốlúc này đây Cách đơn giản nhất để tiếp cận được tình trạng tổn thương của
thân chủ là đặt câu hỏi như: “Anh/chị cảm nhận thế nào về những chuyện đã
hoặc đang xảy ra? Anh chị đã và đang làm gì để đối phó với những gì đang đánh động mình? ”
- Các giai đoạn của khủng hoảng: Tiền khủng hoảng (hoạt động chức năng bìnhthường), khủng hoảng (nhiều rối loạn) và hậu khủng hoảng (hoặc phát triển, hoặc trởlại bình thường hoặc đóng băng)
- Cảm xúc, suy nghĩ và hành vi của người gặp khủng hoảng thường mang tính tiêu cực,không giống với khi bình thường trong đó mức độ nhận thức suy giảm và mức độ cảmxúc leo thang
Trang 11Bài 2: CAN THIỆP KHỦNG HOẢNG
I MỤC TIÊU CỦA CAN THIỆP KHỦNG HOẢNG
Can thiệp khủng hoảng là một quá trình chủ động tác động lên việc thực hiện chức năngcủa cá nhân trong suốt giai đoạn người đó mất cân bằng Việc can thiệp khủng hoảng nhằmcác mục tiêu cụ thể sau:
- Làm giảm bớt tác động tức thời của biến cố bất ngờ gây khủng hoảng
- Huy động mọi năng lực và tài nguyên xã hội của thân chủ và của những ai có ảnhhưởng trực tiếp đến thân chủ để giúp thân chủ đối phó với những tác hại củakhủng hoảng
- Cung cấp sự bảo vệ cho những người liên quan
- Giúp những người bị ảnh hưởng sớm trở lại mức độ thực hiện chức năng trước khi
bị khủng hoảng
II TIÊU CHÍ ĐỂ CAN THIỆP KHỦNG HOẢNG
Để có thể biết chắc cần can thiệp khủng hoảng, thông thường, người ta thường dựa vàomột số tiêu chí như sau:
- Hoàn cảnh đặc biệt hiểm nghèo gây ra lo lắng, xáo trộn đời sống hiện tại của thânchủ cách trầm trọng
- Một biến cố nguy hiểm làm tăng thêm sự lo lắng đã có nơi thân chủ
- Một bằng chứng rõ ràng cho thấy thân chủ đang trong cơn khủng hoảng tâm lý
- Thân chủ có động cơ mạnh mẽ và ước muốn vượt qua khủng hoảng
- Thân chủ có tiềm năng điều chỉnh tâm lý trở lại như trước hoặc vượt mức so vớigiai đoạn trước khi bị khủng hoảng
- Khả năng nhận ra những nguyên nhân tâm lý nào đã dẫn đến hoàn cảnh hiện tại
III NHỮNG NGUYÊN TẮC CĂN BẢN TRONG CAN THIỆP KHỦNG HOẢNG
- Can thiệp tức thời và nhanh chóng: Khủng hoảng là lúc thân chủ gặp hiểm nguy
(vì có nguy cơ tự vẫn) trong đó thời gian can thiệp rất giới hạn Khi ai đó yêu cầugiúp đỡ, nhân viên công tác xã hội sẽ nhận định xem thân chủ có gặp khủng hoảngkhông Nếu xét rằng có, ta cần đến gặp họ ngay, càng sớm càng tốt
- Hành động: Trong can thiệp khủng hoảng, nhân viên công tác xã hội chủ động
tham gia và hướng dẫn quá trình đánh giá hoàn cảnh cũng như cùng với thân chủlập kế hoạch hành động để thân chủ thực hiện
- Giới hạn mục đích: Mục đích tối thiểu của can thiệp khủng hoảng là đẩy lùi tác
động tiêu cực của thảm họa, giúp thân chủ phục hồi lại trạng thái cân bằng, đồngthời hy vọng rằng sẽ có một sự tiến triển hơn nào đó nơi thân chủ
- Hy vọng và mong chờ: Nhân viên công tác xã hội trước tiên phải đầy tràn hy vọng
rằng thân chủ sẽ vượt qua khó khăn, và sẽ phát triển Niềm hy vọng này sẽ thể hiện
Trang 12trong phương cách tiếp cận, thái độ và sự tin tưởng rằng sẽ có những thay đổi đáng
kể nơi thân chủ và hoàn cảnh hiện tại
- Nâng đỡ: Nhân viên công tác xã hội phải là người đầu tiên nâng đỡ thân chủ thật
nhiều, luôn hiện diện cùng với thân chủ trong suốt quá trình can thiệp Cần thậntrọng khi nâng đỡ thân chủ sao cho vừa đủ mà không quá dư thừa, không cần thiết
- Tập trung vào giải quyết vấn đề: Đây là cột trụ của can thiệp khủng hoảng; nó
định hình và hỗ trợ toàn bộ tiến trình can thiệp Ta sẽ xác định vấn đề đã dẫn đếnkhủng hoảng và sau đó hỗ trợ thân chủ trong việc lập kế hoạch, thực hiện các bướcnhằm giải quyết vấn đề Ta và thân chủ sẽ quy hướng vào vấn đề và vào tiến trìnhgiải quyết vấn đề, tránh lệch hướng và lạc lối
- Tự nhận thức bản thân: Nhân viên công tác xã hội cần thường xuyên đánh giá và
tìm hiểu sự tự nhận thức về bản thân của thân chủ, để xem xét cẩn thận những tácđộng do việc can thiệp tạo ra và để bảo đảm cũng như gia tăng những tác động đó
Ta có thể thực hiện công việc này bằng nhiều cách như gia tăng tương quan tốt đẹpvới thân chủ, giảm sự phòng thủ với thân chủ, huy động năng lực và điểm mạnh củathân chủ để giải quyết vấn đề
- Tự lực: Từ ban đầu, cần để ý nuôi dưỡng sự tự lực và chống lại sự lệ thuộc Điều
này đòi hỏi ta biết cân bằng giữa sự tự lực và nhu cầu hỗ trợ của thân chủ
IV CÁC BƯỚC TRONG CAN THIỆP KHỦNG HOẢNG
Theo Corwin (2002) và Dixon (1987) tiến trình can thiệp khủng hoảng được thực hiệnqua 8 bước như trình bày bên dưới Các bước này có thể được lồng ghép với nhau vàđược ứng dụng chung cho nhiều dạng khủng hoảng Tuy nhiên, tùy thuộc vào từngtrường hợp cụ thể, tùy mỗi cá nhân với những đặc tính khác nhau sẽ cần một sự quan tâmcách riêng, vì thế nhân viên công tác xã hội cần linh hoạt, uyển chuyển khi vận dụngnhững bước can thiệp này vào thực tế Cũng cần lưu ý là nên ghi chép cẩn thận ở mỗibước để có thể thường xuyên theo dõi, điều chỉnh và lượng giá tiến trình can thiệp cũngnhư viết báo cáo ca sau này
1 Bước 1: Nhanh chóng thiết lập tương quan tích cực
Khủng hoảng được xem là nguy hiểm, đe dọa an sinh của những cá nhân có liênquan, vì thế:
- Cần can thiệp nhanh chóng, tức thời, gặp thân chủ càng sớm càng tốt
- Ân cần đón tiếp thân chủ, với lòng kính trọng, sự nhiệt tình và chấp nhận thânchủ vô điều kiện
- Giới thiệu bản thân mình là một người trợ giúp thân chủ
- Quan tâm đến cảm xúc của thân chủ
Tiến trình can thiệp tùy thuộc vào tương quan giữa nhân viên công tác xã hội vàthân chủ ngay cuộc gặp gỡ đầu tiên Nhân viên công tác xã hội cần cố gắng tạo rabầu khí dễ dàng, thoải mái để thân chủ có thể nói chuyện được Tuy nhiên, đâykhông chỉ là một cuộc nói chuyện thông thường nhưng phải là một cuộc nói chuyệnhữu ích Muốn thế, ta cần quan tâm đến chất lượng giao tiếp với thân chủ Sau đây
là một số nguyên tắc giúp hai bên giao tiếp tốt với nhau:
- Từng người một nói Người nghe phải chú tâm nghe, để hiểu được quan điểmcủa người kia Thỉnh thoảng đưa ra những câu hỏi phản hồi để kiểm tra xemmình có hiểu đúng đối phương không
Trang 13- Mỗi người nói cho chính mình chứ không nói thay cho người khác.
- Phân biệt rõ ràng giữa tư tưởng và cảm xúc, giữa sự kiện và quan điểm
- Không nên bỏ qua những gì còn mơ hồ hoặc chung chung, cần phải nói cụ thể,
rõ ràng để mọi người cùng hiểu như nhau
- Giải thích và làm sáng tỏ, chứ không tranh cãi khi khác biệt ý kiến và quanđiểm Nếu không thể giải quyết được những khác biệt này thì nên ghi chép lại
và đôi khi có thể gác qua một bên
- Mỗi người có thể nói hết ý của mình mà không bị người khác cắt ngang, nhưngcần đối thoại chứ không phải độc thoại
- Mọi người đều tham gia đàm luận và ai cũng có cơ hội lên tiếng
Bên cạnh đó, khi giao tiếp với thân chủ là một nhóm, một gia đình, ta cần quantâm đến một số điểm khác:
- Chịu trách nhiệm - nhân viên công tác xã hội cần kiểm soát buổi gặp gỡ, duy trìviệc giao tiếp tốt, kiểm soát mức độ và những biểu hiện thù địch, ngăn ngừa áplực hoặc tổn thương cho cá nhân, và kiểm soát mức độ lo lắng của từng cá nhânlẫn của những người khác
- Giám sát âu lo - nhân viên công tác xã hội nên ý thức mức độ lo âu trong cảnhóm và ở mỗi cá nhân và điều chỉnh mức độ đó
- Tạo bầu khí - nhân viên công tác xã hội nên lưu ý đến bầu khí cuộc trao đổi vàliên tục hướng nó đến trạng thái mình mong muốn Bầu khí bao gồm cảm xúc,cảm nhận trong cuộc trao đổi như căng thẳng, ước muốn, sự thù địch, tính hàihước Có hai kỹ thuật đặc biệt giúp duy trì bầu khí tích cực
Đổ thêm vào - đây là kỹ thuật làm gia tăng bầu khí tích cực, giảm thiểu sựthù nghịch, và giúp nâng cao lòng tự trọng Kỹ thuật này dựa trên giảthuyết cho rằng, con người vốn dĩ ai cũng đều tốt lành (nhân chi sơ tínhbản thiện) và mọi hành động đều có ít nhất một động cơ tích cực và vị tha.Nếu thấy bầu khí đang thuận lợi, nhân viên công tác xã hội có thể độngviên, thúc đẩy mọi người duy trì hoặc gia tăng sự tin tưởng và thân thiệnvới nhau
Nghịch lý - đây là kỹ thuật mà trong đó các thân chủ, đặc biệt là gia đình
bị đặt vào những vị trí xung đột nhau và buộc mọi người phải nỗ lực đểthay đổi sao cho tương quan giữa họ trở nên tốt hơn
2 Bước 2: Gợi mở và khuyến khích thân chủ bộc lộ cảm xúc, tình cảm đau buồn
- Hầu như những người gặp khủng hoảng đều bộc lộ rõ ràng một số cảm xúcđau khổ và bối rối Nhân viên công tác xã hội khéo léo giúp thân chủ giải tỏađược những cảm xúc đang chất chứa trong lòng họ, và khai thông những ưusầu Nhân viên công tác xã hội tỏ ra đồng cảm, chăm chú lắng nghe, trấn anthân chủ rằng, những xúc động mạnh nơi họ là những phản ứng hết sức bìnhthường trong tình huống khó khăn này Bên cạnh đó, nhân viên công tác xãhội có thể hướng dẫn thân chủ một số kỹ thuật thư giãn cơ bản, để giúp họgiảm căng thẳng
- Các câu hỏi có thể sử dụng: Xin nói cho tôi biết cảm xúc của anh/chị thế nào?Anh/ chị cảm thấy ra sao? Điều gì đã khiến anh /chị cảm nhận như vậy? Xinanh chị mô tả anh chị cảm thấy thế nào?
Trang 14- Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây không phải là thời điểm để điền vào bảng câuhỏi, hay thực hiện trắc nghiệm nhân cách… Trong thời gian này, ta cần độngviên, khuyến khích cá nhân bộc lộ cảm xúc thật của mình Thỉnh thoảng trongtình trạng khủng hoảng, thân chủ có thể gặp khó khăn trong việc trình bàymột cách rõ ràng những điều mình muốn nói Khi gặp phải những trường hợpnhư thế, nhân viên công tác xã hội cần kiên nhẫn chờ đợi Bất kỳ những dấuhiệu khó chịu, hối thúc, mất kiên nhẫn của nhân viên công tác xã hội sẽ có thểgây bất lợi cho việc bộc lộ của thân chủ và làm hỏng tiến trình can thiệpkhủng hoảng.
3 Bước 3: Trao đổi với nhau về biến cố tạo nên khủng hoảng
- Việc thảo luận với nhau về biến cố tạo nên khủng hoảng chỉ có thể bắt đầu saukhi thân chủ đã nói ra được hết những cảm xúc đớn đau trong lòng Trong khitrao đổi với nhau, cần chú ý đến cách thức thân chủ giải thích và bộc lộ nhữngkhó khăn Nếu thân chủ thiếu nhất quán và logic, nhân viên công tác xã hội nên
sử dụng những kỹ thuật vấn đàm để giúp thân chủ làm sáng tỏ những suy nghĩ,những nhận định và những cảm xúc của mình Nhân viên công tác xã hội cầnchủ động, tích cực tham dự vào, và hướng dẫn trong buổi làm việc đầu tiên Lắng nghe, thu thập và làm sáng tỏ thông tin là rất quan trọng ở bước này
4 Bước 4: Đánh giá các vấn đề, tài nguyên và điểm mạnh
- Một khi các bước trên tiến triển tốt đẹp, nhân viên công tác xã hội chuyểnsang đánh giá vấn đề, tài nguyên, điểm mạnh và những thứ khác Nhân viêncông tác xã hội phải bảo đảm được ít nhất ba điểm sau Thứ nhất, họ phảinhanh chóng nắm bắt được hoàn cảnh của gia đình thân chủ, những suy nghĩcủa họ về hoàn cảnh hiện tại, hệ thống gia đình họ Thứ hai, họ phải biết đượctiến trình khủng hoảng, chuỗi các sự kiện nào đã dẫn đến khủng hoảng Thứ
ba, họ phải xác định vấn đề nào đã khơi mào cho chuỗi các sự kiện này Cónhư thế, nhân viên công tác xã hội mới xác định được nguyên nhân nào tạo ratình trạng khủng hoảng, quan điểm của thân chủ về hoàn cảnh hiện tại, mức
độ thực hiện các chức năng nhận thức, hành vi của họ
- Bên cạnh đó, ngay từ đầu nhân viên công tác xã hội cần phải nhìn thấyđược, khám phá và ghi nhận mọi nỗ lực giải quyết vấn đề, cơ chế ứng phó
và thích nghi, tài nguyên và mọi điểm mạnh của thân chủ Một cách cụ thể,kết thúc bước này, nhân viên công tác xã hội phải có thể trả lời rõ ràng cáccâu hỏi sau đây:
Chuyện gì đã xảy ra?
Vấn đề ở đây là gì?
Việc đó xảy ra khi nào?
Việc đó xảy ra ở đâu?
Tại sao việc đó lại xảy ra?
Ai là những người liên quan?
Thân chủ nhìn nhận vấn đề thế nào?
Đã từng trải qua sự kiện tương tự trước đó?
Thân chủ có tài nguyên, kỹ năng, điểm mạnh, điểm yếu gì?
Có những giải pháp, những chọn lựa, hành động gì để giải quyết vấn đề?
Những hành động đó có thể đem lại những kết quả gì?