Đặc biệt đối với thể loại tùy bút trong chương trình sách giáo khoa Ngữ văn 12, tập 1, Nhà xuất bản NXB Giáo Dục là những tác phẩm đòi hỏi người đọc phải có sự suy ngẫm, phải nhập tâm và
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ
1 Lý do chọn đề tài
Đổi mới phương pháp giảng dạy là một trong những yêu cầu cấp thiết của ngành giáo dục Với mục tiêu dạy học là dạy cách học, tạo môi trường và điều kiện để các em học sinh phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của bản thân
Bộ môn Ngữ văn cũng là một trong những môn học cần đổi mới phương pháp Trước xu thế của thời đại và thực trạng khá buồn học sinh thờ ơ với môn Văn được cảm nhận chung là trầm lắng, thiếu sôi nổi, không có sự say sưa khám phá, tiếp nhận từ phía học sinh
Xuất phát từ thực tế ấy, bộ môn Ngữ văn trong những năm gần đây đã có những chuyển biến trong đổi mới phương pháp dạy học và thu được những kết quả đáng kể: thúc đẩy hoạt động của học sinh trong giờ học, lấy học sinh là chủ thể, là trung tâm, khơi gơi được sự hứng thú, khám phá…song không phải ở tác phẩm nào, bài học nào cũng đạt được thành công Đặc biệt đối với thể loại tùy bút trong chương trình sách giáo khoa Ngữ văn 12, tập 1, Nhà xuất bản (NXB) Giáo Dục là những tác phẩm đòi hỏi người đọc phải có sự suy ngẫm, phải nhập tâm vào dòng tâm tư của nhà văn, lưu tâm đến loại thể nhưng nhiều giáo viên hiện nay dạy tùy bút giống như dạy truyện ngắn nghĩa là vẫn có tính chất truyện nên hiệu quả giảng dạy không cao, Việc giảng dạy như vậy đã làm mất đi sức hấp dẫn riêng của thể văn này
Với những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài: Hướng tiếp cận mới trong giảng dạy tác phẩm “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường nhằm định hướng một cách cụ thể và có hiệu quả khi giảng dạy tác phẩm trên
2 Mục đích nghiên cứu
Tìm hiểu, đánh giá phương pháp và hiệu quả giảng dạy thể loại kí qua tác phẩm “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường ở trường trung học phổ thông
Đề xuất giải pháp nhằm cải tiến phương pháp giảng dạy thiên tùy bút trên
3 Đối tượng nghiên cứu
Tùy bút “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường trong chương trình sách giáo khoa (SGK) Ngữ văn lớp 12, tập 1, NXB Giáo Dục
4 Đối tượng khảo sát, thực nghiệm
- Đối tượng khảo sát: Học sinh khối 12, Trường THPT Lý Thái Tổ, Từ Sơn, Bắc Ninh
Trang 2- Thực nghiệm giáo án tác phẩm “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” cảu Hoàng Phủ Ngọc Tường theo phương pháp dạy học mới
5 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu
- Phương pháp quan sát thực nghiệm
- Phương pháp phỏng vấn
- Phương pháp tiếp cận tâm lý
6 Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu tác phẩm “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường
Trang 3B NỘI DUNG
Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN XÂY DỰNG PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY TÁC PHẨM KÍ “AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG?”
CỦA HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG
1.1 Đặc trưng thể loại kí/tùy bút
1.1.1 Kí
Trong lịch sử Văn học Việt Nam, thể kí không vắng mặt ở bất kỳ thời kì văn học nào và đã làm nên những gương mặt tiêu biểu , những đại diện xuất sắc cho văn học dân tộc như: Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác với Thượng kinh
kí sự, Phạm Đình Hổ với Vũ trung tùy bút, Vũ Phương Đề với Công dư tiệp kí… đến sự nối tiếp đầy tự hào của những kí giả hiện đại và đương đại như Nguyễn Tuân, Vũ Bằng, Thép Mới, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Hoàng Minh Thắng …
Trong nhà trường phổ thông, việc học thể kí vừa cung cấp cho học sinh hệ thống rất phong phú những tri thức về mọi lĩnh vực của đời sống, vừa bồi dưỡng năng lực thẩm mỹ, đồng thời rèn luyện những kỹ năng viết cần thiết, nhất là văn biểu cảm Việc giảng dạy kí phải đảm bảo cung cấp đầy đủ nhất, trong khả năng
có thể, những kiến thức loại hình và kỹ năng kỹ xảo cần thiết để giúp học sinh không chỉ cảm thụ được vẻ đẹp văn học của tác phẩm kí mà còn có khả năng viết kí ở những yêu cầu tối thiểu
1.1.2 Tùy bút
Tùy bút là một tiểu loại giàu tính chất trữ tình nhất của kí văn học Chất trữ tình của tùy bút thể hiện ở sự xuất hiện khá cao nồng độ cảm xúc của người viết Tùy bút vừa có khả năng cung cấp cho bạn đọc một lượng tri thức phong phú và sát thực về đối tượng, vừa giúp họ khám phá được chiều sâu của hiện thực đó Người viết tùy bút là người có vốn tri thức uyên thâm về cuộc sống và một năng lực nội cảm mạnh mẽ, một trí tuệ sắc sảo và tư duy triết luận sâu sắc Đọc tác phẩm tùy bút, có thể dễ dàng nhận ra nghệ thuật trần thuật, vốn là đặc trưng của tự sự, rất gần với trữ tình như một áng thơ văn xuôi với những hình ảnh gợi cảm, rõ nét sắc màu cảm xúc, lối ví von so sánh độc đáo thiên về phương diện tâm lý Hình thức tự sự với những liên tưởng bất ngờ và phong phú
đã làm nên tính chất trữ tình và màu sắc triết lí trong sáng tác của các kí giả hiện đại
Trang 41.2 Đặc sắc phong cách nghệ thuật nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường
Hoàng Phủ Ngọc Tường là nhà văn tài hoa, có sở trường thể loại bút kí với một phong cách viết độc đáo, ông đã khẳng định mình bằng một lối đi riêng trong lòng người đọc yêu mếm kí Sinh ra và lớn lên ở Huế nên chất Huế thể hiện đậm nét trong các sáng tác của ông, bài kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường tiêu biểu viết về Huế cũng như phong cách nghệ thuật của nhà văn
1.2.1 Phong cách viết tài hoa, uyên bác, giàu chất trí tuệ và trữ tình
Không thể kể ra hết những câu, những chữ, những lóng lánh tài hoa trên những trang kí viết về sông nước, thiên nhiên của Hoàng Phủ Ngọc Tường Đọc những trang kí của ông, người đọc cảm nhận về thể kí có sự đổi thay thú vị, thể loại chuyên ghi chép các sự kiện chân thực này qua ngòi bút Hoàng Phủ Ngọc Tường lại thẫm đẫm suy tư đa chiều được tổng hợp từ vốn kiến thức sâu rộng về triết học, văn hóa, lịch sử, địa lý…, chất trữ tình kết hợp với trí tuệ, nghị luận sắc bén, súc tích, ngòi bút hướng nội đã giúp nhà văn có những liên tưởng rất độc đáo Trường liên tưởng rộng và khả năng sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu nhạc tính… tạo nên sự cuốn hút trên mỗi trang viết đầy mê đắm của ông Thiên về đời sống tâm linh, về những cảm nhận trực giác nên những hình ảnh, những thủ pháp nghệ thuật trong kí Hoàng Phủ Ngọc Tường thường thiên
về chất thơ, chất họa Nhịp văn, mạch văn trùng điệp, truyền tài được nguồn xúc cảm dạt dào của nhà văn
1.2.2 Nhà văn của Huế
Hoàng Phủ Ngọc Tường là nhà văn của Huế - mảnh đất từng là chốn kinh
kỳ với sông Hương, núi Ngự hữu tình, với những đền đài, lăng tẩm thấm bao máu, nước mắt và là nơi kết tinh tâm hồn, trí tuệ dân tộc đã nuôi dưỡng tâm hồn người nghệ sĩ Chất văn hóc dân tộc, tình yêu quê hương đất nước thấm sâu trong tính cách đã tạo nên ở Hoàng Phủ Ngọc Tường một khả năng văn chương đặc biệt
Trong mọi không gian và thời gian, dưới ngòi bút tài hoa của Hoàng Phủ Ngọc Tường, Huế hiện ra quen thuộc mà lạ lẫm đến bất ngờ Bằng những con chữ có hồn ông đã góp phần làm nổi rõ bản sắc thiên nhiên Huế và con người Huế, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã góp cho kí Việt một tiếng nói riêng của một nhà văn rất Huế, trầm lắng, sâu đằm mà lúc nào cũng tha thiết trước những điều mình nghĩ, mình viết
1.3 Yêu cầu đổi mới phương pháp giảng dạy
Trang 5Xã hội càng văn minh, hiện đại thì những yêu cầu, đòi hỏi của con người càng trở nên khắt khe hơn, cần được đáp ứng nhiều hơn Sản phẩm của quá trình dạy học là khả năng nhận biết, tư duy và giải quyết vấn đề của học trò
Học sinh ở cấp trung học phổ thông cần phải được trang bị thật kĩ lưỡng những kĩ năng quan trọng, cần thiết; các em cần được giáo dục để trở thành những thanh niên mạnh dạn, tự tin, chủ động và sáng tạo trong giao tiếp và công việc; có khả năng giải quyết vấn đề một cách độc lập trong nhiều tình huống Đổi mới phương pháp dạy học là việc áp dụng một cách có hiệu quả các phương pháp dạy học hiện có theo quan điểm dạy học tích cực kết hợp với các phương pháp dạy học hiện đại Dạy học phải thể hiện được mối quan hệ tích cực giữa giáo viên và học sinh, giữa học sinh với học sinh và yêu cầu quá trình dạy học phải trú trọng đến việc rèn luyện kĩ năng, năng lực hành động, vận dụng kiến thức, tăng cường thực hành và gắn nội dung bài học với thực tiễn cuộc sống Dưới đây là một số phương pháp dạy học theo hướng tích cực trong tác phẩm “Ai đã đặt tên cho dòng sông?”, bao gồm:
- Phương pháp lược đồ tư duy
- Phương pháp tình huống
- Phương pháp thảo luận nhóm
- Phương pháp phát vấn, gợi mở
- Phương pháp phân tích, giảng bình
Trang 6Chương 2 THỰC TRẠNG GIẢNG DẠY TÁC PHẨM “AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO
DÒNG SÔNG?” CỦA HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG
Tìm hiểu thực trạng giảng dạy tác phẩm “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường ở trường trung học phổ thông hiện nay, người viết gặp một số thuận lợi và khó khăn sau đây:
2.1 Thuận lợi
Đối tượng tiếp nhận tác phẩm tùy bút là các em học sinh lớp 12, các em
đã được cung cấp khá đầy đủ những kĩ năng và tri thức cần thiết cho việc tiếp nhận văn bản văn học thể kí Với sự nhạy cảm của tuổi thanh niên và những tri thức được trang bị trong nhà trường, học sinh có thể tiếp cần với những giá trị độc đáo của tác phẩm
Tùy bút là một trong những thể loại văn học gần gũi với đời sông, lối viết chân thực, giản dị, cách bộc lộ tình cảm chân thành, giàu cảm xúc, sâu lắng, mượt mà có khả năng lôi cuốn học sinh
Điều kiện cơ sở vật chất, kỹ thuật, công nghệ thông tin (máy tính, máy chiếu) đã và đang được nhà trường cùng các thầy cô nâng cấp, cập nhật để tiết học trở lên phong phú, sinh động, đồng thời áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại, tích cực để đạt hiệu quả cao
2.2 Khó khăn
2.2.1 Về thể loại và phong cách tác giả
2.2.1.1 Thể loại tùy bút
Tùy bút không có sự hấp dẫn của cốt truyện như ở tác phẩm truyện hoặc kịch, không ngắn và dễ đọc như thơ; sự hấp dẫn của tùy bút thuộc về nội dung tri thức phong phú và nghệ thuật trần thuật giàu cảm xúc của nhà văn Ở thể tùy bút đòi hỏi người đọc phải kiên trì, tập trung và nhập tâm cùng dòng tâm tư của nhà văn
Nội dung hiện thực trong tùy bút thường tản mạn, hòa lẫn với mạch xúc cảm của người viết nên đòi hỏi khả năng tổng hợp của học sinh Mặt khác, tùy bút có lối diễn đạt tinh tế, thiên nhiều về những cảm nhận trực giác nên nó đòi hỏi ở người đọc sự nhạy cảm tinh tế, khả năng liên tưởng, tưởng tượng phong phú
2.2.1.2 Phong cách tác giả
Trang 7Hoàng Phủ Ngọc Tường có một giọng văn say nồng chất men Huế, một tình yêu thắm thiết dành cho lịch sử, văn hóa, thiên nhiên và con người xứ Huế thì việc giảng dạy tác phẩm tùy bút của ông cũng gặp không ít gian nan, thử thách Để truyền tải được vẻ đẹp cổ kính, trầm mặc, lãng mạn bay bổng mà nàh văn Hoàng Phủ Ngọc Tường đã dày công xây cất ấy đến một cách giản dị và thấm thía với đối tượng tiếp nhận là học sinh trung học phổ thông là điều không đơn giản; sự sâu lắng trong những rung cảm và bề dày của sự trải nghiệm không
dễ để học sinh có thể cảm nhận và hiểu được một cách đầy đủ
2.2.2 Về phương pháp giảng dạy
Thiết kế và giảng dạy tác phẩm văn học, đặc biệt là tác phẩm thuộc thể loại tùy bút, thể loại được coi là tương đối khó xác định ranh giới giữa tự sự và trữ tình thì việc lựa chọn phương pháp dạy học sao cho hiệu quả vẫn được xem như một vấn đề khó khăn Việc tìm kiếm và áp dụng phương pháp dạy học phù hợp với đặc trưng thể loại tùy bút, phong cách tác giả và phát huy tối đa năng lực tư duy sáng tạo, chủ động của học sinh là một điều trăn trở lớn đối với các thầy cô giáo
Với những khó khăn và thuận lợi nêu trên, cùng với kiến thức, kinh nghiệm, nghệ thuật sư phạm của người giáo viên sẽ giúp học sinh đến được với giá trị đích thực của tác phẩm Thiết kế của người viết nhằm khắc phục khó khăn và phát huy thuận lợi, hướng đến mục đích phát triển tri thức, bồi dưỡng tâm hồn, tình cảm và rèn luyện kỹ năng đọc hiểu tác phẩm tùy bút “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” cho học sinh
Trang 8Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
Từ những cơ sở lý luận căn bản về thể loại, phong cách tác giả, yêu cầu đổi mới phương pháp giảng dạy ở Chương 1 và những thuận lợi, khó khăn đã được đề cập trong Chương 2, chúng tôi đề xuất phương hướng thiết kế thử nghiệm giáo án giảng dạy tác phẩm tùy bút “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường theo hướng tiếp cận mới trong giảng dạy
3.1 Định hướng thiết kế
Thiết kế này hướng đến mục tiêu cơ bản là rèn luyện kĩ năng đọc hiểu tác phẩm tùy bút theo đặc trưng thể loại với tinh thần cơ bản là kết hợp giữa cảm và hiểu để đọc hiểu tác phẩm và rèn luyện kĩ năng tạo lập văn bản Trong thiết kế, chúng tôi đã vận dụng kết hợp các phương pháp dạy học một cách hợp lý với từng đơn vị kiến thức như đọc sáng tạo, gợi tìm, nêu vấn đề giảng bình, thảo luận nhóm… Mọi hoạt động đều hướng đến mục tiêu phát huy tính tích cực, chủ động suy nghĩ của học sinh Do đối tượng dạy học là học sinh lớp 12, các em đã được cung cấp tương đối đầy đủ các tri thức, công cụ cần thiết để đọc hiểu một văn bản nên việc giảng dạy chủ yếu là gợi dẫn để các em tự đọc hiểu tác phẩm
và rèn luyện kĩ năng đọc hiểu văn bản Hệ thống câu hỏi gợi dẫn sẽ hướng đến các nội dung cơ bản sau:
- Nội dung tri thức về đối tượng sông Hương trong tác phẩm
- Năng lực cảm thụ nghệ thuật, bồi dưỡng tâm hồn để các em biết rung động trước vẻ đẹp cuộc sống
- Tiếp cận tác phẩm kí đúng đặc trưng thể loại, phong cách tác giả vào việc đọc hiểu văn bản
- Thảo luận nhóm để học sinh phát triển năng lực giao tiếp, bày tỏ những cảm nhận của mình về tác phẩm, về đối tượng được trần thuật trong tác phẩm và tài năng của nhà văn
Để học sinh có thêm thời gian và điều kiện rèn kĩ năng đọc hiểu văn bản với nguyên tắc kết hợp giữa tri thức và tình cảm trong đọc và viết tùy bút, chúng tôi đề xuất thêm kế hoạch tổ chức hoạt động ngoại khóa cho học sinh nếu có điều kiện Mục đích, phạm vi và nội dung của hoạt động ngoại khóa nhằm giúp học sinh cảm nhận từ vẻ đẹp dòng sông Hương ở nhiều góc độ để có sự liên hệ gắn kế với thực tế cuộc sống, dòng sông Hương là một trong những địa điểm du lịch của xứ Huế Hoạt động ngoại khoa này dự kiến tổ chức sau khi đã học bài đọc hiểu văn bản “Ai đã đặt tên cho dòng sông?”
Trang 93.2 Thực nghiệm
Đọc văn:
Ai đã đặt tên cho dòng sông?
(Trích “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” – Hoàng Phủ Ngọc Tường)
A Mục đích - Yêu cầu
- Hiểu được tình yêu, niềm tự hào tha thiết, sâu lẵng mà Hoàng Phủ Ngọc Tường đã dành cho dòng sông quê hương, cho xứ Huế thân yêu nói riêng và cho đất nước nói chung
- Nhận biết đặc trưng của thể loại bút kí và nghệ thuật viết bút kí trong bài
“Ai đã đặt tên cho dòng sông?”
B Phương pháp - Phương tiện
- Phương pháp: Gợi mở, nêu vấn đề, tình huống, thảo luận nhóm, giảng bình…
- Phương tiện: SGK, sách giáo viên, tài liệu tham khảo, sử dụng máy chiếu minh họa về phong cảnh Huế, sơ đồ dòng chảy sông Hương, phiếu học tập
C Tiến trình dạy học
- Ổn định lớp
- Kiểm tra bài cũ:
Câu hỏi 1: Trình bày những đặc trưng cơ bản của thể tùy bút? Biểu hiện của nó trong tác phẩm Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân?
Câu hỏi 2: Sau khi đọc tác phẩm kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” em có cảm nhận gì? Vì sao?
- Bài mới
Hoạt động 1: Khởi động, định hướng, tạo tâm thế cho học sinh
Giáo viên giới thiệu hình tượng Huế và dòng sông Hương Huế là di sản văn hóa của Việt Nam đã được UNESCO công nhận và kêu gọi bảo vệ Đây là mảnh đất cố đô có nhiều đặc điểm đặc biết về địa lý tự nhiên, văn hóa, lịch sử… Nhắc đến Huế là nhắc đến dòng sông Hương thơ mộng, khơi nguồn cảm hứng cho biết bao thi nhân mà nhà thơ Thu Bồn đã viết
Con sông dùng dăng côn sông không chảy Sông chảy vào lòng nên Huế rất sâu Đại thi hào dân tộc Nguyễn Du từng viết:
Trang 10Hương giang nhất phiếm nguyệt Kim cổ hứa đa sầu
Vẻ đẹp và sức hấp dẫn của Huế lại một ần nữa được khẳng định và ngợi
ca trong tác phẩm cảu một nhà văn xứ Huế, mang tính cách Huế đó là nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường với rất nhiều tác phẩm hay về Huế Một trong số đó là tùy bút “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” mà hôm nay chúng ta sẽ học (Giáo viên trình chiếu về cảnh xứ Huế với dòng sông Hương để học sinh cảm nhận)
Hoạt động 2: Hướng dẫn học sinh tìm hiểu về tác giả, tác phẩm
I Giới thiệu chung
Giáo viên (GV) yêu cầu học sinh (HS) đọc phần tiểu dẫn
1 Tác giả
GV hỏi: Trình bày những nét chính về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường?
HS trả lời, GV bổ sung đảm bảo nội dung sau:
- Hoàng Phủ Ngọc Tường sinh năm 1937 tại Huế Cuộc đời ông gắn bó với Huế suốt những năm kháng chiến chống Mỹ và khi hòa bình lập lại Ông tích cực tham gia các phong trào cách mạng
- Hoàng Phủ Ngọc Tường sáng tác trên nhiều thể loại nhưng thành công nhất là thể kí, tập trung ở hai mảng đề tài:
+ Hồi ức của con người trong cuộc kháng chiến anh dũng của dân tộc, trong cuộc chiến đấu của nhân dân Huế, Quảng Trị…
+ Cuộc sống thời bình như xây dựng và bảo vệ tổ quốc, chiến đấu với thiên tai, gìn giữ và phát triển văn hóa, những vấn đề bức xúc của cuộc sống thời bình, vẻ đẹp non sông đất nước…
Cả hai mảng đề tài ông đều thành công với các tác phẩm nổi tiếng: Rất nhiều ánh lửa (1979), Hoa trái quanh tôi (1995), Ai đã đặt tên cho dòng sông? (1986), Ngọn núi ảo ảnh (1999)… Đặc biệt là những trang viết về Huế Sáng tác của Hoàng Phủ Ngọc Tường thể hiện một tình yêu tha thiết với quê hương xứ
sở, một con người có trách nhiệm với cuộc sống và một tâm hồn nghệ sĩ nhạy cảm và tài hoa
- Phong cách nghệ thuật: Hoàng Phủ Ngọc Tường là một kí giả tiêu biểu của văn học hiện đại Việt Nam Ông đặc biệt thành công ở thể tùy bút Tùy bút của Hoàng Phủ Ngọc Tường là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất trí tuệ và chất trữ tình, lối nghị luận sắc bén, suy tư đa chiều được tổng hợp từ vốn kiến thức sâu rộng và một tâm hồn nghệ sĩ nhạy cảm tinh tế, một năng lực nội cảm mạnh