Chuyện Không Hay Về Sách Giáo Khoa, Đề Thi Trắc Nghiệm Vật Lý Và Sức Ì Ở Giáo Dục

CHUYỆN KHÔNG HAY VỀ SÁCH GIÁO KHOA,ĐỀ THI TRẮC NGHIỆM VẬT LÝ VÀ SỨC Ì Ở GIÁO DỤC Nguyễn Xuân Chánh Những chuyện thật nói ra ở đây xét về tính chất có lẽ không riêng gì ở Vật lý, nhưng ng

CHUYỆN KHÔNG HAY VỀ SÁCH GIÁO KHOA,

ĐỀ THI TRẮC NGHIỆM VẬT LÝ VÀ SỨC Ì Ở GIÁO DỤC

Nguyễn Xuân Chánh

Những chuyện thật nói ra ở đây xét về tính chất có lẽ không riêng gì

ở Vật lý, nhưng người viết chỉ giới hạn nói cụ thể từ sai sót đến cách hành xử liên quan đến sách giáo khoa Vật lý trung học từ cuốinăm

2006 đến nay với mục đích xây dựng: cần tổ chức làm ngay chương trình và sách giáo khoa mới.

1 Cách hành xử của những người có trách nhiệm về sách giáo khoa Vật lý ở Bộ Giáo dục và Đào tạo khi có ý kiến nói rằng sách giáo khoa vật lý có nhiều chỗ sai

Năm 2006 sau khi nghe tân Bộ trưởng Bộ Giáo dục tuyên bố là chương trình và sách giáo khoa mới sẽ dùng ổn định trong 15-20 năm tới

và Viện chiến lược giáo dục và chương trình hết sức ca tụng sách giáo khoa

mới, tôi có tiếp tục viết một số bài nói về SGK Vật lý, thí dụ “Có phải là sách giáo khoa Vật lý độc quyền sai, độc quyền không sửa vì độc quyền xuất bản hay không” (edunet.vn, ngày 18/11/2006), “Sách giáo khoa Vật lý sai, không sửa hay không sửa được” (Văn nghệ trẻ, số ra ngày 10/12/2006).

Có lẽ vì những bài viết đó nên vào dịp Noel 2006 có một cuộc họp đặc biệt ở Bộ GD&ĐT, tham dự có đầy đủ: Vụ giáo dục phổ thông (cấp cao nhất cỡ Vụ phó), Viện Chiến lược và chương trình giáo dục (2 Viện phó), Nhà xuất bản Giáo dục (2 phó giám đốc), Hội đồng thẩm định sách giáo khoa Vật lý (nguyên chủ tịch), nhiều chuyên viên và đặc biệt là có tương đối đông đủ các chủ biên, và tác giả SGK Vật lý THCS Tôi được ban biên tập Vật lý của nhà xuất bản Giáo dục mời dự, trước khi đi tôi cũng không thật rõ nội dung mục đích của cuộc họp và tôi dự họp với cương vị gì

1

Qua diễn biến ở cuộc họp tôi mới rõ là phía “đối lập” chỉ có một mình tôi và những người có trách nhiệm về sách giáo khoa Vật lý THCS tổ chức cuộc họp đó để có ý kiến phản bác những bài viết của tôi, để chứng tỏ rằng sách giáo khoa Vật lý THCS không sai

Tôi bình tĩnh lắng nghe phát biểu của những người chủ chốt ở Bộ, ở Viện chiến lược và chương trình, ở Nhà xuất bản giáo dục và đặc biệt là ý kiến đã chuẩn bị kỹ lưỡng của các tác giả sách giáo khoa Vật lý THCS tấn công tôi Tựu trung lại các tác giả sách giáo khoa chứng minh rằng những chỗ có nhận xét là sách giáo khoa sai thực tế đều là đúng, nói rõ hơn là những chỗ đã vạch ra trong các bài viết mà tôi cho là sai đều là đúng, không sai Thậm chí có tác giả đã quá nóng nảy nói rằng những bài viết về sai sót của sách giáo khoa Vật lý đã công bố trên báo chí là “láo toét” Tôi không phản ứng, chỉ nhắc nhở là trong khi phát biểu nên bình tĩnh

Tôi chủ trương không tranh luận vì không ai báo cho tôi biết mục đích cuộc họp là tranh luận cho rõ phải trái, tuy rằng càng nghe các tác giả nói rằng họ không sai tôi lại thấy họ sai nặng hơn

Cuối cùng người cán bộ chủ trì cuộc họp đọc dự thảo kết luận của

Hội nghị với nội dung chính là “Sách giáo khoa Vật lý THCS không sai

về mặt khoa học” Người chủ trì ở Bộ rất “dân chủ” đề nghị riêng tôi ghi ý

kiến của mình vào biên bản kết luận của hội nghị Tôi đã ghi tóm tắt: Ý kiến của tôi là sách giáo khoa Vật lý THCS có rất nhiều chỗ sai và đều là sai về mặt khoa học” và ký tên

Như vậy xét về mặt hình thức thì tất cả những người có mặt ở cuộc họp đó đều nhất trí theo kết luận của người chủ trì là sách giáo khoa Vật lý THCS không có sai về mặt khoa học, riêng một mình tôi không nhất trí và

nói hoàn toàn ngược lại “Sách giáo khoa Vật lý THCS có rất nhiều chỗ sai và đều là sai về mặt khoa học” Gần cuối buổi họp đó khi có ý kiến nói

rằng các tác giả SGK cần viết bài trả lời thì các tác giả SGK nói rằng việc này đã rõ, không cần viết bài trả lời mà Bộ, cụ thể là Vụ Giáo dục phổ

2

thông có nhiệm vụ là phải họp báo công bố kết luận là sách giáo khoa Vật

lý THCS không có sai về mặt khoa học

Tôi ra về, chờ đợi một cuộc họp báo, một lời công bố như vậy trong suốt cả năm 2007 nhưng không thấy (cũng có thể đã có nhưng tôi không được thông báo, không biết hoặc chỉ có báo cáo riêng cho ông Bộ trưởng)

Về phần tôi, sau cuộc họp về nhà tôi viết ngay bài “Có thể sách giáo khoa Vật lý THCS sai nhiều quá hoá thành không sai” gửi đăng ở

edunet.com vào những ngày cuối năm 2006 và tạp chí Vật lý ngày nay đăng lại vào đầu năm 2007

Sau bài viết vào cuối năm 2006 đó, tôi nghĩ rằng nói về sai sót ở SGK Vật lý THCS như vậy là quá cụ thể, rõ ràng, sách giáo khoa còn rành rành ra đấy, đối với các môn khoa học tự nhiên như môn Vật lý rất khó nói đúng thành sai và thực tế đã là sai không thể nào cãi lại là đúng được Tôi vẫn chờ xem có cuộc họp báo hay ra tuyên bố nào của Bộ là SGK Vật lý THCS là không sai hay không Trong thâm tâm tôi nghĩ là Bộ khó làm việc

đó và có thể là dần dần nhận thức lại đúng đắn hơn Lẽ nào:

Trăm quan có mắt như mờ

Để cho sai sót sờ sờ ở sách giáo khoa

Tôi đã có ý định thôi, không nói về SGK nữa tập trung làm những việc khác thú vị hơn Nhưng ở kỳ thi tốt nghiệp THPT vào giữa năm 2007

có một vấn đề về đề thi trắc nghiệm và đáp án môn Vật lý như tôi trình bày dưới đây đã làm cho tôi không ngồi im được nữa

2 Câu hỏi trắc nghiệm ở đề thi Vật lý THPT năm học 2006-2007 có sai không?

Năm 2007, Bộ tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT với nhiều tuyên bố đổi mới trong đó có tổ chức thi theo kiểu trắc nghiệm khách quan cho nhiều môn trong đó có môn Vật lý

Tình cờ cầm tờ Thanh niên số ra ngay sau hôm thi Vật lý, mới đọc qua các câu hỏi trắc nghiệm tôi rất ngạc nhiên về câu hỏi trắc nghiệm số 9

3

nội dung là: Học sinh chọn đánh dấu vào một câu đúng trong bốn câu A, B,

C, D sau đây: Nguyên tắc hoạt động của máy quang phổ dựa trên hiện tượng:

A Tán sắc ánh sáng

B Khúc xạ ánh sáng

C Phản xạ ánh sáng

D Giao thoa ánh sáng

Đáp án ở cuối bài là A nghĩa là học sinh nào trả lời đánh dấu vào A

là được điểm của câu 9 đó, còn nếu đánh dấu và B, C hoặc D thì đều xem

là sai, câu 9 sẽ bị 0 điểm

Có lẽ vì bệnh nghề nghiệp, tôi đã phân tích đề thi nói trên gửi edunet.vn ngay khi chưa chấm thi với nội dung tóm tắt là:

1/ Đáp án A (tán sắc) là đúng nhưng đáp án B (khúc xạ) và đáp án D (giao thoa) cũng là đúng Không những thế, học sinh nào trả lời theo đáp án

B và đáp án D là học sinh giỏi hơn, hiểu bài sâu sắc hơn Tóm tắt lập luận của tôi là: Trước hết đề thi đề cập đến máy quang phổ nói chung, chứ không nói rõ là máy quang phổ gì, máy quang phổ dùng lăng kính hay máy quang phổ dùng cách tử Nếu là máy quang phổ dùng lăng kính thì bản chất của hiện tượng tách màu ở lăng kính (tán sắc) là do hiện tượng khúc xạ và chính do khúc xạ nhiều hay ít (chiết suất) phụ thuộc vào bước sóng  (màu sắc) nên mới có sự tách màu (tán sắc) Đối với lăng kính không có khúc xạ làm gì có tán sắc Vậy tại sao học sinh đánh dấu vào câu B (khúc xạ) thì lại

bị 0 điểm?

Tóm lại đối với máy quang phổ dùng lăng kính, câu A, câu B đều đúng Nếu là máy quang phổ dùng cách tử thì rõ ràng đáp án D (giao thoa)

là đúng vì ở cách tử do sự giao thoa giữa các tia xuất phát từ các vạch cách đều của cách tử mới sinh ra sự tách màu ứng với các cực đại giao thoa

Có ý kiến cho rằng ở đại học mới học đến cách tử Xin thưa rằng không ít học sinh năm học 2006-2007 và trước đó nữa đã học Vật lý THPT

4

theo sách thí điểm trong đó ở phần máy Quang phổ có câu “ngày nay phần lớn máy quang phổ dùng cách tử thay cho dùng lăng kính” Vậy là đối với các em này do học sách giáo khoa kỹ, hiểu đúng, trong đầu óc thấm nhuần

là phần lớn máy quang phổ hiện nay dùng cách tử, không chần chừ trả lời đáp án D (giao thoa) là đúng thì lại là các em được 0 điểm Bị trừng phạt là

do sách giáo khoa viết một đàng kết luận một nẻo chăng? (xin xem hai trang ở sách giáo khoa Vật lý lớp 11 và phân tích ở phần 3 dưới đây) Có thể là các thầy ra đề thi cứ nghĩ theo nếp cũ từ 40-50 năm trước, nói đến máy quang phổ chỉ nghĩ đến lăng kính và nói đến lăng kính chỉ hình dung

bề ngoài là tia sáng tách ra các màu xanh đỏ tím vàng như rẽ quạt nên chỉ lưu lại hình ảnh “tán sắc” Có thể các thầy có đọc lại sách giáo khoa mới nhưng không để ý câu chú thích “ngày nay ở phần lớn máy quang phổ người ta dùng cách tử thay cho dùng lăng kính” (xem kỹ phần trích lại từ SGK Vật lý lớp 11 dưới đây)

Dẫu sao lúc đã phát hiện đề thi có trục trặc như vậy thì phải vì quyền lợi thí sinh mà sửa sai ngay Hành xử của những người phụ trách kỳ thi đó

là sau khi báo chí nêu vấn đề có câu hỏi trắc nghiệm Vật lý sai thì bố trí cho một vài giáo viên trả lời với ý là không sai, là đúng sách giáo khoa rồi

lập tức ông Cục trưởng Cục khảo thí Nguyễn An Ninh tuyên bố “chỉ có đáp án A là đúng” dễ dư luận rõ và các hội đồng chấm thi cứ theo cũ mà

làm Cách hành xử của những người cầm cân nảy mực trong việc thi cử của hàng triệu học sinh khá nhất quán với những người có trách nhiệm với hàng triệu SGK, một mực khăng khăng mình luôn luôn đúng

3 Bộ có rút kinh nghiệm để SGK mới xuất bản năm nay không sai sót hay không?

Sau rất nhiều ý kiến nhận xét về SGK Vật lý THCS có nhiều sai sót, cho đến cuối năm 2006 nhận định của Bộ Giáo dục Đào tạo (vụ THPT, Viện chiến lược và CT của Bộ, nhà xuất bản Giáo dục và các tác giả viết SGK) vẫn nhất mực cho rằng SGK Vật lý THCS không có sai gì cả như

5

tinh thần của cuộc họp tôi đã nói ở phần 1 Trong thâm tâm tôi nghĩ có lẽ các vị đó ít nhiều cũng có thấy sai nhưng phải gồng mình để có thành tích

hoàn thành tốt dự án hàng nghìn tỷ đã làm trong 10 năm là dự án đổi mới chương trình và sách giáo khoa

Tôi cũng hy vọng là đối với những sách giáo khoa mới xuất bản có

sự cẩn thận hơn Nhưng tháng 12/2007 khi đến cửa hàng sách Giáo dục ở phố Lý Thường Kiệt tôi mua được bộ sách giáo khoa Vật lý lớp 10 và lớp

11 gồm sách cho học sinh, sách bài tập và sách giáo viên, tôi thấy ở các sách đó vẫn còn những sai sót kiểu như ở các sách giáo khoa vật lý trung học cơ sở Tôi chỉ lấy thí dụ cụ thể bằng cách đưa ra sau đây hai trang của sách giáo khoa Vật lý 11 ngoài bìa không đề ban nào cả, tức là ban cơ bản Sách này đề tên ông Lương Duyên Bình tổng chủ biên, ông Vũ Quang chủ biên và 4 tác giả nữa, lật trang ở cuối sách có đề là in 150.000 bản, nạp lưu chiểu tháng 6/2007

6

Tôi chọn hai trang 178 và 179 vì nội dung liên quan đến câu hỏi trắc nghiệm số 9 đã nói ở phần 2

Ở cương vị của học sinh đọc kỹ hai trang này thì sẽ không hiểu được

1 Tại sao nói lăng kính là bộ phận chính của máy quang phổ rồi lại ghi chú “Ngày nay phần lớn máy quang phổ dùng cách tử thay vì dùng lăng kính” Vậy bộ phận chính của máy quang phổ là gì? Là lăng

kính hay là cách tử? Hay là tác giả tạo điều kiện cho học sinh suy luận

“Lăng kính là bộ phận chính của một số ít máy quang phổ ngày trước còn sót lại, còn ngày nay bộ phận chính của phần lớn máy quang phổ là cách tử

Tôi có cảm giác các thầy ra đề thi trắc nghiệm vừa qua cũng chưa suy luận ra được như vậy

2 Tác giả tạo điều kiện cho học sinh đào sâu, suy luận những câu chữ viết ở sách giáo khoa của mình như thế cũng được nhưng tại sao ở phần chốt lại (trang 179) tác giả lại gạch đậm cho học sinh ghi nhớ:

Lăng kính là bộ phận chính của máy quang phổ.

Nếu theo cách viết ở sách này thì năm nay ra đề thi trắc nghiệm hỏi

về bộ phận chính của máy quang phổ, ông Nguyễn An Ninh cũng sẽ quyết định chỉ trả lời bộ phận chính của máy quang phổ là lăng kính mới được điểm Em nào dại dột trả lời là cách tử sẽ bị không điểm ngay lập tức vì không đúng với câu kết luận chữ đậm

3 Nhân đây chúng tôi cũng thắc mắc:

a Hình 28.6 có phải là máy quang phổ không hay đó là thí nghiệm cho học sinh phổ thông hiểu về tán sắc, về khúc xạ, về đo đạc góc của lăng kính?

b Máy quang phổ ở hình 28.6 phân tích ánh sáng từ nguồn phát ra là nguồn gì, ở đây có phải nguồn là bóng đèn điện?

Vậy xác định được cấu tạo của nguồn sáng là gì? Cấu tạo gì?

Nguồn sáng gì?

10

Viết giáo trình cần ngắn gọn, súc tích nhưng viết đến mức không thể hiểu nổi thì chẳng để làm gì cả

c Nhân đây xin nói đến cách định nghĩa hời hợt, chỉ nói đến bề ngoài, không nói đến thực chất khi đề cập đến lăng kính phản xạ toàn phần

ở trang 178

Sách giáo khoa viết: “Lăng kính phản xạ toàn phần là lăng kính thuỷ tinh có tiết diện thẳng là một tam giác vuông cân.

Khổ cho các em học sinh! Các em hình dung ra ngay dạng bên ngoài

và chất liệu của lăng kính phản xạ toàn phần, nhưng nếu có đầu óc suy nghĩ, các em sẽ hỏi ngay: tại sao gọi đó là lăng kính phản xạ toàn phần? Có phải mọi lăng kính có tiết diện thẳng là tam giác vuông cân là lăng kính phản xạ toàn phần? Có phải mọi lăng kính phản xạ toàn phần đều phải làm bằng thuỷ tinh? Lăng kính vẽ ở máy ảnh hình 28.8 có phải là phản xạ toàn phần không? Nếu là phải thì sao không thấy tam giác vuông cân nào cả?

Lăng kính vẽ ở hình 28.10 của bài tập 5 (trang 179) có tiết diện thẳng là

một hình tam giác vuông cân, có phải là lăng kính phản xạ toàn phần như định nghĩa không? Nếu phải thì tại sao nói tia ló truyền đi sát mặt BC? Và bài tập 6 liền kề bài tập 5 lại càng khó trả lời mà không mâu thuẫn với định nghĩa

Và không hiểu sau đây những tác giả sách giáo khoa có công nhận định nghĩa lăng kính phản xạ toàn phần như thế là sai hay không? Hay chỉ công nhận là sót chứ không sai? Có lẽ là sai sót đi đôi với nhau Sẽ xử lý như thế nào khi năm nay ra đề thi trắc nghiệm dựa vào định nghĩa ở sách giáo khoa để quyết định đáp án đúng?

(Tôi thấy ở nhiều sách cũ họ định nghĩa: “Lăng kính phản xạ toàn phần là lăng kính lợi dụng hiện tượng phản xạ toàn phần để thay đổi đường

đi của tia sáng nhưng cường độ hầu như không thay đổi” hoặc “lăng kính phản xạ toàn phần là lăng kính bằng thuỷ tinh mà tiết diện là tam giác

11

vuông cân và góc giới hạn igh nhỏ hơn 450” Định nghĩa như vậy là không đổi mới chăng?)

4 Sức ì giáo dục và mong mỏi có đột phá về chương trình và sách giáo khoa trong năm 2008

Gần đây có nhiều ý kiến về giáo dục mà gần nhất là bài của giáo sự

Hoàng Tuỵ nhan đề “Không để sức ì kéo lui giáo dục” (Vietnam Net

4/01/2008)

Tôi chỉ dám nhìn thẳng vào vấn đề chương trình và sách giáo khoa Trung học phổ thông Vật lý và thực sự thấy rằng sức ì ở Bộ Giáo dục và Đào tạo ở đây khá lớn Tại sao sau bao nhiêu ý kiến có vẻ như Bộ rất bình tình chờ đợi cho việc biên soạn in ấn các sách giáo khoa lớp 12 xong (chắc

là vào năm học 2008-2009) rồi hãy bàn bạc rút kinh nghiệm

Theo ý tôi, đến nay đã quá đủ để kết luận là cách làm chương trình

và sách giáo khoa đổi mới 10 năm qua là không ổn, Việt Nam đã làm theo

cách “chẳng giống ai” Vậy còn chần chừ gì nữa mà không bắt đầu làm

ngay cho hoà nhập, cho giống mọi người một tý Thí dụ những việc sau đây

có thể làm ngay trong năm 2008:

+ Có quyết định rõ ràng là phải làm lại chương trình và sách giáo khoa, thống nhất yêu cầu, mục tiêu cần đạt được Bộ đề ra cách tổ chức và

cử những người phụ trách việc này, đề ra thời hạn

+ Để cho cách làm của mình không phải là “chẳng giống ai”, không nhất thiết phải cử đoàn này đoàn nọ ra nước ngoài tham khảo mà thí dụ như đối với môn Vật lý, tổ chức xin, mua đầy đủ chương trình và sách giáo khoa Vật lý của nhiều nước, đặc biệt chú ý những nước nhỏ ở châu Á có nền kinh tế phát triển

+ Trên cơ sở có tài liệu tham khảo rõ ràng, tôi tin chắc rằng các nhà giáo dục, khoa học Việt Nam không phải đợi đến 10 năm mà đủ sức làm ngay một chương trình Vật lý phù hợp với yêu cầu thời đại, với tình hình

12