Trong phân môn Địa lí, bản đồ và bảng số liệu được sử dụng như là một nguồn cung cấp kiến thức, giúp học sinh tự tìm tòi phát hiện ra kiến thức và rèn luyện kĩ năng bộ môn chứ không phải
Trang 1
PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
I LỜI MỞ ĐẦU
Trong chương trình Tiểu học hiện hành, phân môn Địa lí lớp 4 đóng một vai trò rất quan trọng Mục tiêu dạy học phân môn Địa lí lớp 4 là cung cấp cho học sinh một số kiến thức cơ bản, thiết thực về các sự vật, hiện tượng và các mối quan hệ địa lí đơn giản ở các vùng chính trên đất nước Việt Nam Bước đầu rèn luyện và hình thành một số kĩ năng: Quan sát sự vật, hiện tượng; thu thập, tìm kiếm tư liệu địa lí từ các nguồn khác nhau; biết nêu thắc mắc đặt câu hỏi trong quá trình học tập và chọn thông tin để giải đáp; nhận biết đúng các sự vật, sự kiện, hiện tượng địa lí; biết trình bày lại kết quả học tập bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ; biết vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn đời sống Trong phân môn Địa lí, bản đồ và bảng số liệu được
sử dụng như là một nguồn cung cấp kiến thức, giúp học sinh tự tìm tòi phát hiện ra kiến thức và rèn luyện kĩ năng bộ môn chứ không phải để minh họa cho lời giảng của giáo viên Như vậy bản đồ, bảng số liệu là đối tượng để học sinh chủ động, tự lực (đến mức tối đa) khai thác kiến thức dưới sự hướng dẫn của giáo viên Việc sử dụng bản đồ, lược đồ, tranh ảnh và trò chơi trong dạy học phân môn Địa lí là một trong những điều kiện quyết định sự thành công của tiết dạy, vì nó làm tăng hiệu quả giờ dạy, học sinh có hứng thú trong học tập, giờ học vui tươi thoải mái, các em được mở rộng tầm mắt ra xa hơn và nó
là phương tiện phát triển tư duy
Để học sinh chủ động tích cực trong giờ học Địa lí, đòi hỏi người giáo viên phải biết tổ chức, hướng dẫn, phải có phương pháp dạy học phù hợp để lôi cuốn các em trong từng bài học, từng sự vật, hiện tượng địa lí Muốn làm được như vậy, ngoài kiến thức của giáo viên thì sử dụng những phương pháp mới, phương pháp tích cực, việc sử dụng thành thạo bản đồ, lược đồ, tranh ảnh và trò chơi trong dạy học Địa lí ở Tiểu học là vô cùng cần thiết
II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1 Thực trạng
1.1) Về giáo viên
- Thực tiễn dạy học Địa lí ở hệ thống giáo dục nói chung và ở trường Tiểu học nói riêng cho thấy: Giáo viên còn gặp nhiều khó khăn trong việc sử dụng các phương pháp dạy học Địa lí, chủ yếu dạy theo lối truyền thụ một chiều, thầy giảng, trò nghe, nên ít đọng lại kiến thức địa lí trong tâm óc học trò, chưa gây hứng thú cho học sinh trong giờ học Địa lí, nên các giờ học còn nặng nề, áp đặt
- Một số ít giáo viên nắm kiến thức tổng thể về Địa lí còn mờ nhạt, không hệ thống, giáo viên còn phụ thuộc nhiều vào kiến thức sách giáo khoa,
ít nghiên cứu tài liệu nên dẫn đến bài giảng rời rạc, không lô-gic, học sinh có thể hiểu ngay nhưng không biết các sự vật hiện tượng đó có liên quan đến nhau
Trang 2
- Đặc biệt đối với phân môn Địa lí thì việc sử dụng đồ dùng dạy học (bản đồ, lược đồ, tranh ảnh) trong mỗi giờ lên lớp là việc làm thường nhật nó
có vai trò quan trọng trong việc khai thác nội dung của bài thì nhiều giáo viên còn dạy chay do không có bản đồ, chưa sử dụng hết tác dụng của bản đồ trong bài dạy, quan niệm dạy phần địa lý dân cư, kinh tế tách biệt với tự nhiên, sử dụng bản đồ không hiệu quả
- Số giáo viên đưa trò chơi vào dạy học các bài Địa lí còn ít chủ yếu dạy học dựa vào hướng dẫn sách giáo viên, ít đầu tư suy nghĩ nên dẫn đến tiết học không có sự đổi mới, khởi sắc
1.2) Về học sinh
- Học sinh sử dụng bản đồ không thành thạo nên không khai thác được nội dung của bài dẫn đến ngại học Địa lí
- Thực tế những năm gần đây cho thấy thế hệ trẻ hiểu địa lí, thích học môn Địa lí và nắm vững kiến thức địa lí còn hạn chế
2 Kết quả, hiệu quả của hiện trạng trên
Ở Tiểu học môn Tự nhiên - Xã hội được kiểm chứng kết quả cụ thể ở hai lần kiểm tra định kỳ cuối học kỳ I và cuối năm Nhìn chung so sánh với môn Khoa học và phân môn Lịch sử thì phân môn Địa lí kết quả không cao Thông qua điều tra số giáo viên trực tiếp dạy học phân môn Địa lí cho thấy giáo viên sử dụng thành thạo bản đồ, lược đồ, tranh ảnh và trò chơi trong dạy học Địa lí nhưng vẫn còn số ít giáo viên có sử dụng mà hiệu quả chưa cao Vì vậy, khi điều tra 23 em học sinh lớp 4B thì việc sử dụng bản đồ, lược
đồ, tranh ảnh và trò chơi để thai thác nội dung của bài chưa thành thạo dẫn đến nắm kiến thức Địa lí của học sinh còn nhiều hạn chế
Cụ thể là: Bảng 1
Biết khai thác nội dung từ bản đồ
Như vậy từ kết quả điều tra cho thấy số học sinh nắm được kiến thức
về địa lí, kĩ năng sử dụng bản đồ, lược đồ để khai thác nội dung bài là hạn chế Vì vậy vấn đề đặt ra là giáo viên phải nắm được hệ thống kiến thức Địa
lí, có kĩ năng sử dụng thành thạo bản đồ, lược đồ và có phương pháp tổ chức dạy học phù hợp, tích cực sáng tạo để giúp các em chủ động nắm kiến thức, nhớ lâu, nhớ chính xác biết xâu chuỗi, biết liên kết mối quan hệ giữa đặc điểm của vị trí, địa hình với khí hậu; giữa tự nhiên với hoạt động sản xuất của con người
Để nâng cao chất lượng dạy học Địa lí, giáo viên cần sử dụng hợp lý
các phương pháp dạy học khác nhau Trong đó “sử dụng có hiệu quả bản đồ,
lược đồ, trò chơi” trong dạy học Địa lí là cần thiết Phương pháp này phù hợp
với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh Tiểu học, với định hướng đổi mới
Trang 3
phương pháp dạy học hiện nay ở bậc Tiểu học theo phương châm “Nhẹ nhàng
hơn, tự nhiên hơn và hiệu quả hơn” Việc “sử dụng có hiệu quả bản đồ, lược
đồ, trò chơi” sẽ có tác dụng phát huy tính tích cực, tạo hứng thú học tập cho
học sinh Qua đó học sinh tiếp thu kiến thức Địa lí một cách nhẹ nhàng, tự nhiên làm cho giờ học Địa lí sinh động hơn, tự nhiên hơn Điều đó giúp các
em biết và hiểu địa lí sâu sắc hơn, tránh được sự gò bó, áp đặt trong lĩnh hội kiến thức địa lí Từ đó các em sẽ biết yêu thiên nhiêm, con người, quê hương, đất nước; các em biết tôn trọng, bảo vệ cảnh quan thiên nhiên và các di tích lịch sử văn hóa; các em sẽ tự hào về thiên nhiên và con người Việt Nam
Từ thực trạng này, để giúp cho dạy - học đạt hiệu quả cao hơn thì cần
có các biện pháp thật hiệu quả Vì thế tôi xin đưa ra một số kinh nghiệm
“Nâng cao chất lượng dạy học phân môn Địa lí lớp 4 thông qua việc sử dụng bản đồ (lược đồ) và trò chơi”.
PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I CÁC GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC ĐỊA LÍ
Giải pháp 1: Giáo viên phải nắm kiến thức Địa lí một cách có hệ thống.
Nói đến Địa lí là nói đến vị trí địa lí, địa hình, khí hậu; nói đến thiên nhiên và hoạt động sản xuất của con người Cứ như vậy kiến thức địa lí là một chuỗi các đặc điểm về vị trí, địa hình về khí hậu về con người và hoạt động sản xuất của con người ở vùng, miền đó Việc nắm kiến thức địa lí logic chính xác, có hệ thống của giáo viên là rất cần thiết, giúp học sinh định hướng và hiểu đúng đặc điểm địa lí của một vùng miền đó
Giải pháp 2: Thu thập thông tin, tư liệu Địa lí thiết thực trong thời điểm hiện tại để phục vụ cho mỗi nội dung dạy học
Tất cả các tiết học Địa lí đều tìm hiểu đặc điểm về vị trí, giới hạn, khí hậu, dân cư, kinh tế của một vùng miền Đòi hỏi sự tìm tòi, thu thập các thông tin, tư liệu có liên quan đến vùng miền đó là vô cùng cần thiết Vì kiến thức Địa lí được trình bày trong SGK và SGV hướng dẫn rất đơn giản, ngắn gọn,
nó như cái cốt, cái lõi để dựa vào đó giáo viên biết cách khai thác, hướng dẫn giúp học sinh tìm đúng nội dung, hiểu chính xác kiến thức được truyền tải Đặc biệt với sự phát triển về kinh tế, xã hội ngày nay thì hoạt động kinh tế,
xã hội và thiên nhiên của vùng miền đó là thường xuyên thay đổi Chính vì vậy ngoài việc nắm vững kiến thức Địa lí trong sách giáo khoa Tiểu học nói chung và của lớp 4 nói riêng giáo viên cần phải thu thập các thông tin, tư liệu một cách cập nhật để truyền thụ đến học sinh một cách chính xác
Giải pháp 3: Giáo viên chủ động, mạnh dạn đưa phương pháp mới vào từng bài dạy cụ thể
Định hướng dạy học theo phương pháp tích cực, lấy học sinh làm trung tâm, giáo viên đóng vai trò chủ đạo thì việc chủ động đưa phương pháp mới vào dạy học Địa lí là cần thiết, phục vụ thiết thực cho dạy học nhẹ nhàng, tích
Trang 4
cực, ở mỗi bài học, tiết học giáo viên cần sử dụng linh hoạt các phương pháp
Có thể một tiết học sử dụng nhiều phương pháp dạy học cốt sao để việc chuyển tải nội dung bài học một cách dễ hiểu đến với mọi đối tượng học sinh trong lớp Sử dụng phù hợp các phương pháp dạy học Địa lí góp phần nâng cao chất lượng môn học nói riêng và chất lượng giáo dục nói chung
Giải pháp 4: Sử dụng thành thạo bản đồ, lược đồ, tranh ảnh và trò chơi trong các tiết học Địa lí
Đặc trưng của phân môn Địa lí đó là tìm hiểu về vị trí, giới hạn, địa hình, khoáng sản, đất, động thực vật, sông hồ, khí hậu, biển các yếu tố này được thể hiện rất rõ trên bản đồ, lược đồ Bản đồ, lược đồ và bảng số liệu được sử dụng như một nguồn cung cấp kiến thức, giúp học sinh tự tìm tòi, khám phá kiến thức và hình thành, rèn luyện kĩ năng bộ môn Trong các tiết học không sử dụng bản đồ, lược đồ hoặc có bản đồ, lược đồ nhưng học sinh không biết cách sử dụng thì sẽ không thai thác được nội dụng của bài, học sinh chỉ thụ động tiếp thu kiến thức một cách máy móc, gò bó Chính vì vậy việc hướng dẫn học sinh sử dụng thành thạo bản đồ, lược đồ, tranh ảnh và trò chơi trong các tiết học địa lí sẽ giúp các em tích cực, chủ động tự tìm tòi, khám phá kiến thức, gây hứng thú trong học tập, tiết học nhẹ nhàng giảm bớt
sự nhàm chán tạo cho các em thói quen thích tìm hiểu, khám phá thiên nhiên;
từ đó các em sẽ yêu thiên nhiên, con người, quê hương đất nước, các em sẽ tôn trọng và bảo vệ nó
II CÁC BIỆN PHÁP THỰC HIỆN
Biện pháp 1: Giáo viên xác định đúng đặc trưng bộ môn, nắm vững kiến
thức Địa lí một cách có hệ thống
Thực tế cho thấy một số ít giáo viên chưa xác định được đúng đặc trưng của môn Địa lí, kiến thức về địa lí bị chưa nhiều, mỗi tiết lên lớp chỉ cung cấp cho học sinh đủ, đúng kiến thức trong sách giáo khoa, ít mở rộng, liên hệ những kiến thức về hiện tại, chưa thiết lập được cho học sinh mối quan hệ giữa các yếu tố địa lí với nhau, hệ thống kiến thức không lôgic nên dẫn đến tình trạng giáo viên cung cấp đến đâu thì học sinh chỉ hiểu và biết đến đó, hết giờ học gấp sách lại là kiến thức cũng “gấp” lại luôn Nên đối với giáo viên việc đọc nhiều sách báo, nghiên cứu tài liệu, lấy thông tin, sư tầm tư liệu có liên quan trong thời điểm hiện tại một cách cập nhật là điều hết sức cần thiết và quan trọng đối với phân môn Địa lí
Đặc trưng của môn học Địa lí đó là tất cả các bài dạy Địa lí là tìm hiểu
về yếu tố tự nhiên (vị trí, giới hạn, địa hình, khoáng sản, đất, động thực vật, sông hồ, khí hậu, biển ) về hoạt động kinh tế, con người của một vùng, miền Các yếu tố tự nhiên (vị trí, giới hạn, địa hình, khoáng sản, đất, động thực vật, sông hồ, khí hậu, biển ) được tìm hiểu, khai thác trên bản đồ, lược
đồ Các yếu tố về tự nhiên có tác động qua lại với nhau; các yếu tố về tự nhiên có tác động rất lớn hoạt động kinh tế, con người và ngược lại điều kiện
về con người, hoạt động kinh tế cũng tác động ngược lại đến yếu tố về tự
Trang 5
nhiên của vùng, miềm đó có nghĩa là giáo viên phải xác định được mối quan
hệ sâu sắc giữa các yếu tố địa lí
Như vậy xác định được đặc trưng của môn học giúp giáo viên nắm được nội dung của bài, từ đó xây dựng được phương pháp, hình thức tổ chức dạy học phù hợp, sẽ truyền thụ được hết nội dung kiến thức địa lí đến với các
em, giúp các em hiểu được sâu sắc được nội dung bài học
Biện pháp 2: Hướng dẫn HS khai thác kiến thức từ bản đồ (lược đồ), bảng số liệu.
Theo định hướng đổi mới phương pháp dạy học, bản đồ (lược đồ) và bảng số liệu được sử dụng như là một nguồn cung cấp kiến thức giúp học sinh
tự tìm tòi, phát hiện những kiến thức và hình thành, rèn luyện kĩ năng bộ môn chứ không chỉ để minh họa cho lời giảng của giáo viên Như vậy bản đồ (lược đồ) và bảng số liệu là đối tượng để học sinh chủ động, tự lực (đến mức tối đa) khai thác kiến thức dưới sự hướng dẫn của giáo viên
- Bản đồ Địa lí là hình vẽ thu nhỏ toàn bộ bề mặt trái đất hoặc một khu vực của bề mặt Trái Đất trên mặt phẳng dựa vào các phương pháp toán học, phương pháp biểu hiện bằng kí hiệu để thực hiện các thông tin về địa lí
- Lược đồ là những bản đồ, nhưng thiếu yếu tố toán học (tỷ lệ bản đồ,
hệ thống kinh vĩ tuyến ) nên không sử dụng để đo, tính khoảng cách mà dùng để nhận biết vị trí tương đối của một số đối tượng địa lí với một vài đặc điểm của chúng
- Các số liệu được tập hợp thành bảng gọi là bảng số liệu
Do đó, khi hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ (lược đồ)
và bảng số liệu giáo viên phải thực hiện từng nội dung như sau:
a Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ (lược đồ)
+ Về phía giáo viên: Xác định kiến thức trong bài tối thiểu cần thiết để biết cách làm việc với bản đồ như: Xác định phương hướng trên bản đồ, nắm được kí hiệu trong bảng chú giải và có biểu tượng địa lí trên bản đồ Soạn một
hệ thống câu hỏi dựa trên lược đồ, trong sách giáo khoa và trình độ học sinh
để dẫn dắt học sinh tự khám phá kiến thức Các câu hỏi thể hiện dưới hình thức tự luận (câu đúng sai, câu nhiều lựa chọn, câu điền ) hoặc trắc nghiệm
+ Về phía học sinh: Học sinh phải được trang bị một số kiến thức tối thiểu để biết cách làm việc với bản đồ như:
- Xác định được phương hướng, tỉ lệ và kí hiệu bản đồ
- Đọc tên bản đồ, xem bảng chú giải, tìm đối tượng địa lí trên bản đồ
- Xác định vị trí địa lý, giới hạn của các vùng miền trên bản đồ (lược đồ)
- Nhận biết được vị trí, một số đặc điểm của đối tượng địa lý trên bản đồ
- Dựa vào màu sắc, kí hiệu phân biệt được độ cao, nhận biết núi, cao nguyên, đồng bằng, vùng biển
- Sử dụng bản đồ (lược đồ) để chỉ đúng tên dãy núi, cao nguyên, đồng
Trang 6
bằng, sông lớn của mỗi vùng miền
* Giáo viên hướng dẫn để các em thực hiện các bước với bản đồ (lược đồ):
+ Bước 1: Nắm được mục đích làm việc với bản đồ
+ Bước 2: Xem chú giải để có biểu tượng địa lí cần tìm trên bản đồ
+ Bước 3: Tìm vị trí địa lí của đối tượng trên bản đồ dựa vào kí hiệu
+ Bước 4: Quan sát đối tượng trên bản đồ, nhận xét và nêu đặc điểm đơn giản của đối tượng
+ Bước 5: Xác lập mối hệ địa lí đơn giản giữa các yếu tố và các thành phần như địa hình, khí hậu và sông ngòi Thiên nhiên và hoạt động sản xuất của con người Trên cơ sở học sinh biết kết hợp những kiến thức từ bản đồ
và kiến thức Địa lí để so sánh, phân tích
* Ví dụ 1: Bài 5 “Tây Nguyên”.
- Những kiến thức trong bài cần khai thác qua bản đồ:
+ Nhận biết vị trí của Tây Nguyên
+ Nêu tên các cao nguyên ở Tây Nguyên
- Hệ thống câu hỏi để dẫn dắt học sinh làm việc với bản đồ
- Cho học sinh quan sát lược đồ Tây Nguyên - trang 82
Câu 1: Đánh dấu x vào ô sau ý đúng:
Tây Nguyên nằm ở phía nào của dãy Trường Sơn Nam ?
Phía Bắc
Phía Nam
Phía Đông Phía Tây Câu 2: Điền tên các cao nguyên vào bảng sau theo hướng từ Bắc xuống Nam
1
2
3
4
* Ví dụ 2: Bài 11 “Đồng bằng Bắc Bộ”
Để hướng dẫn học sinh tìm vị trí và hình dạng của đồng bằng Bắc Bộ
- Bước 1: Giáo viên treo bản đồ địa lí tự nhiên Việt Nam và yêu cầu học sinh chú ý lên bản đồ
- Bước 2: Giáo viên chỉ bản đồ vị trí đồng bằng Bắc Bộ
- Bước 3: Giáo viên yêu cầu một học sinh lên bảng chỉ vị trí đồng bằng Bắc Bộ trên bản đồ và rút ra nhận xét về hình dạng của đồng bằng Bắc Bộ: Đồng bằng Bắc Bộ có hình dạng tam giác với đỉnh Việt Trì và cạnh đáy là đường bờ biển, kéo dài từ Quảng Ninh xuống tận Ninh Bình
- Bước 4: Giáo viên phát cho học sinh lược đồ lấy từ sách giáo khoa
- Bước 5: Học sinh dựa vào kí hiệu, xác định và tô màu vùng đồng bằng Bắc Bộ trên lược đồ đó
Giáo viên chọn 1 hoặc 2 bài đẹp khen ngợi trước lớp và yêu cầu nhóm
Trang 7
học sinh đó nhắc lại hình dạng của đồng bằng Bắc Bộ
b Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bảng số liệu
Để giúp học sinh khai thác được kiến thức từ bảng số liệu giáo viên cần phải:
- Xác định kiến thức trong bài mà học sinh cần nắm qua bảng số liệu
- Soạn một hệ thống các câu hỏi dựa vào bảng số liệu và trình độ của học sinh để gợi ý cho học sinh tự khám phá ra kiến thức mới Các câu hỏi được thể hiện dưới nhiều hình thức tự luận hoặc trắc nghiệm
- Bồi dưỡng cho học sinh năng lực so sánh, đối chiếu phân tích các số liệu
- Sử dụng được bảng số liệu để nêu đặc điểm về diện tích, khí hậu, nông nghiệp, hoạt động sản xuất … (năng suất thu hoạch)
* Hướng dẫn các em khai thác bảng số liệu theo các bước sau:
+ Bước 1: Nắm bắt được mục đích làm việc với bảng số liệu
+ Bước 2: Đọc tên bảng số liệu
+ Bước 3: Xem tên cột, nắm được ý nghĩa đơn vị và thời điểm đi kèm với các số liệu ở từng cột
+ Bước 4: Đối chiếu các số liệu theo hàng dọc, hàng ngang của bảng số liệu để rút ra nhận xét
* Ví dụ 3: Bài 21 “Thành phố Hồ Chí Minh”
- Kiến thức trong bài học sinh cần nắm được qua bảng số liệu:
+ Nhận biết được diện tích và dân số của Thành phố Hồ Chí Minh
+ So sánh về diện tích và số dân của Thành phố Hồ Chí Minh với các Thành phố khác như: Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng
- Hệ thống câu hỏi gợi ý học sinh làm việc với bảng số liệu:
Câu 1: Đọc tên các cột trong bảng số liệu ?
Câu 2: Các số liệu trong bảng được ghi vào thời gian nào và được biểu thị theo đơn vị nào ?
Câu 3: Năm 2003, Thành phố Hồ Chí Minh có diện tích và dân số là bao nhiêu ?
Câu 4: Diện tích và dân số của Thành phố Hồ Chí Minh đứng thứ mấy trong các Thành phố trong bảng ?
Tóm lại: Qua việc khai thác kiến thức từ bản đồ, lược đồ tôi thấy học
sinh ham thích môn học, các em hiểu bài nhanh khắc sâu kiến thức cho học sinh
Biện pháp 3: Giáo viên phối hợp sử dụng tranh ảnh, phim, mô hình, vật thật để hình thành các khái niệm.
Ngày nay với việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh thì các phương tiện dạy học hiện đại, ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học ngày càng trở nên quan trọng trong quá trình lĩnh hội tri thức mới, cùng với bản đồ, biểu đồ, bảng số liệu thì tranh ảnh cũng rất thiết thực và quan trọng trong các tiết học Địa lí Tranh ảnh không
Trang 8
chỉ là hình ảnh minh họa cho bài giảng của giáo viên mà nó còn chứa ẩn kiến thức bên trong Qua việc khai thác tranh ảnh giáo viên dễ dàng hình thành các khái niệm Địa lí còn học sinh có thể lĩnh hội các kiến thức phần Địa Lí một cách dễ dàng và hứng thú
Dựa trên các tiêu chí khác nhau mà người ta có nhiều cách phân loại khái niệm khác nhau Hình thành khái niệm địa lí chung có thể tiến hành theo
4 bước:
Bước 1: Hình thành biểu tượng đúng bằng cách cho học sinh quan sát (trực tiếp hoặc gián tiếp) đồng thời hình thành khái niệm khai thác những hiểu biết sẵn có của học sinh về các đối tượng quan sát
Bước 2: Đặt câu hỏi hoặc nêu tình huống có vấn đề để học sinh tìm ra các dấu hiệu chung, bản chất của các đối tượng
Bước 3: Cho học sinh đối chiếu, so sánh các đối tượng cùng loại để lĩnh hội được đầy đủ và vững chắc các dấu hiệu chung của đối tượng
Bước 4: Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả Sau đó giáo viên và học sinh cùng trao đổi thảo luận, xác nhận và hoàn thiện các dấu hiệu chung của đối tượng, nhằm đưa ra khái niệm đúng về đối tượng
* Ví dụ 1: Hình thành khái niệm về đảo ở bài 29 “Biển, đảo và quần đảo”
- Tôi cho học sinh quan sát một hòn đảo bằng tranh ảnh
- Khai thác kinh nghiệm sống của các em bằng cách đặt một số câu hỏi: + Trong lớp ta, em nào đã nhìn thấy đảo ? Các em nhìn thấy khi nào ?
Ở đâu ?
+ Em hãy tả hoặc vẽ một hòn đảo mà em đã nhìn thấy ?
- Sau khi khai thác kinh nghiệm sống của các em, tôi đặt tiếp câu hỏi để các em phát hiện dấu hiệu chung và bản chất của đảo: Đất nổi, có nước bao bọc xung quanh
- Nêu khái niệm: Đảo là bộ phận nổi, nhỏ hơn lục địa, xung quanh có nước biển và đại dương bao bọc
* Ví dụ 2: Khi dạy bài 7, 8 “Hoạt động sản xuất của người dân ở Tây
Nguyên”
Giáo viên hình thành biểu tượng rừng rụng lá trong mùa khô (rừng khộp) cho học sinh thông qua tranh ảnh hình 7
Những đặc điểm của rừng rụng lá mùa khô (rừng khộp) mà học sinh có thể quan sát từ tranh ảnh là:
+ Rừng thưa
+ Chỉ có một loại cây
Hệ thống câu hỏi bài tập hướng dẫn học sinh quan sát bằng tranh vẽ như sau:
Câu 1: Em hãy đọc tên của bức ảnh và nhắc lại mục đích làm việc với ảnh (H7) “Rừng khộp” ? Nhận xét đặc điểm rừng khộp vào mùa khô ?
Câu2: Đánh dấu x vào sau những ý em cho là đúng:
Trang 9
Rừng khộp:
+ Rừng có nhiều loại cây
Câu 3: a) Các cây trong rừng khộp có kích thước gần như nhau hay rất khác nhau? (gần như nhau)
b) Các cây trong rừng khộp trông xanh tốt hay xơ xác ? Vì sao ? (xơ xác vì rụng lá gần hết)
Câu 4: Cảnh rừng khộp giống hoặc khác với cảnh rừng rậm nhiệt đới ở những điểm nào? (học sinh quan sát hai bức tranh 6 và 7 để trả lời)
* Ví dụ 3: Khi dạy bài 28 “Thành phố Đà Nẵng”
- Giáo viên phát cho các nhóm học sinh tranh ảnh và thông tin về một
số danh lam thắng cảnh đẹp như: Bán đảo Sơn Trà, núi Ngũ Hành Sơn, bảo tàng Chăm
+ Nhóm 1, 2: Bán đảo Sơn Trà, thông tin trên bán đảo có rừng cây xanh tốt, có nhiều động vạt hoang dã (khỉ, hươu, nai ) và nhiều cảnh đẹp Phía nam bán đảo có những dải đất dài với những bãi tắm đẹp như Mĩ Khê, Mĩ An
+ Nhóm 3, 4: Núi Ngũ Hành Sơn, thông tin, đây là dãy núi có 6 ngọn núi quây quần thành môt cụm (đó là Thuỷ Sơn, Mộc Sơn, Kim Sơn) Các núi
có nhiều hang động đẹp, có đền chùa với cảnh sắc tĩnh mịch, huyền ảo, kì vĩ
+ Nhóm 5, 6: Bảo tàng Chăm, thông tin, đây là nơi lưu giữ và trưng bày nhiều tượng thần và tượng vũ nữ bằng đá và đất nung (một loại đất cổ).Từ bảo tàng cho thấy sự phát triển rực rỡ của nền nghệ thuật điêu khắc Chăm thế
kỉ XVII, XVIII
- Tôi yêu cầu các nhóm đọc thông tin cho nhau nghe rồi dựa vào đó lựa chọn thông tin giới thiệu về cảnh đẹp của mình cho khách du lịch
- Các nhóm giả sử mình là hướng dẫn viên du lịch thảo luận nội dung giới thiệu cảnh đẹp cho khách du lịch (dựa vào thông tin giáo viên cung cấp)
- Sau đó 3 nhóm đại diện trình bày, có tranh ảnh minh hoạ
Từ những tranh ảnh hình thành cho các em về đối tượng địa lí, khắc sâu kiến thức cho các em
Việc sử dụng mô hình vật thật trong phân môn Địa lí rất quan trọng Khi vật thật hoặc cảnh quan không thể mang vào lớp để dạy học được giáo viên thường dùng mô hình để thay thế Mô hình có ưu điểm hơn tranh ảnh vì thể hiện được không gian ba chiều, tuy chỉ gần đúng với vật thật nhưng có tác dụng minh họa rất cao như mô hình nhà sàn, các dạng địa hình tên mặt đất (đồng bằng, cao nguyên)
* Ví dụ 4: Khi dạy bài 2 “Một số dân tộc ở Hoàng Liên Sơn”
- Để tìm hiểu bản làng với nhà sàn của đồng bào dân tộc ít người, tôi cho học sinh quan sát mô hình nhà sàn và trả lời câu hỏi
+ Nhà sàn làm bằng vật liệu gì ? Được xây dựng như thế nào ? Vì sao
mà họ lại làm như vậy ?
Trang 10
- Học sinh quan sát và nhận biết: Nhà sàn làm bằng vật liệu tự nhiên của rừng tre, nứa, tầng dưới bỏ trống, tầng hai ở Vì vùng núi ẩm thấp nhiều thú dữ nên đồng bào ở đây phải làm như vậy
Tóm lại: Sử dụng tranh ảnh, mô hình là khuynh hướng ngày càng
tăng trong quá trình dạy học, giúp học sinh có hứng thú tiếp thu kiến thức nhanh và khắc sâu kiến thức
Biện pháp 4: Tổ chức chơi trò chơi trong phân môn Địa lí
Có thể nói cùng với học thì chơi là nhu cầu không thể thiếu được của học sinh tiểu học Dù không phải là hoạt động chủ đạo song vui chơi vẫn giữ một vai trò rất quan trọng trong hoạt động sống và học tập của trẻ
Trò chơi học tập là trò chơi có nội dung gắn với hoạt động học tập của học sinh hướng đến sự mở rộng, chính xác hoá, hệ thống hoá các kiến thức của các em nhằm phát triển các năng lực trí tuệ, giáo dục lòng ham hiểu biết của học sinh Trò chơi học tập có tác dụng làm thay đổi hình thức hoạt động học tập trên lớp, làm không khí lớp học trở nên thoải mái, dễ chịu, giúp quá trình học tập trở nên hấp dẫn, nhẹ nhàng, tự nhiên, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí học sinh tiểu học là: “ Học mà chơi, chơi mà học”
Chính vì vậy vận dụng trò chơi học tập một cách hợp lí sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục
Trong dạy học Địa lí trò chơi vô cùng quan trọng là phương pháp củng
cố kiến thức, chốt kiến thức một cách khéo léo, nhẹ nhàng và đạt hiệu quả
Muốn vậy giáo viên phải sử dụng trò chơi theo các bước sau:
+ Bước 1: Lựa chọn trò chơi.
Trên cơ sở mục đích, yêu cầu, nội dung của bài học mà giáo viên lựa chọn trò chơi cho phù hợp, sao cho trò chơi nào cũng trả lời được câu hỏi: Với mục đích, nội dung của bài học này, có thể lựa chọn những loại trò chơi nào? Trò chơi nào sẽ đạt hiệu quả tốt nhất? Có như vậy việc lựa chọn trò chơi
và tổ chức tiến hành chơi sẽ đúng hướng và đạt kết quả tốt.Thông thường đối
với những bài học giới thiệu địa danh có thể sử dụng trò chơi “Em tập làm hướng dẫn viên du lịch”; đối với những bài ôn tập, có thể sử dụng trò chơi
“Ô chữ kì diệu”, hoặc “Hái hoa dân chủ”; mỗi bài học về đồng bằng Bắc Bộ,
đồng bằng Nam Bộ, đồng bàng duyên hải miền Trung có liên quan đến các
con sông, có thể sử dụng trò chơi “Ra câu đố” Sau khi lựa chọn trò chơi,
giáo viên chuẩn bị những phương tiện cần thiết phục vụ cho trò chơi, kế hoạch chơi, kể cả những phần thưởng cho những người tham gia và người thắng cuộc
+ Bước 2: Giới thiệu và tổ chức trò chơi.
Giáo viên nêu tên trò chơi, chủ đề chơi, giải thích rõ mục đích, yêu cầu, cách chơi và luật chơi, cách đánh giá thắng thua cho học sinh
Giáo viên giới thiệu một cách hẫp dẫn, ngắn gọn, vui tươi, dí dỏm, giới thiệu và giải thích phải đơn giản, dễ hiểu để các em nắm vững và hiểu trò chơi, cách chơi Nếu học sinh chưa biết trò chơi đó giáo viên giải thích và cho