Vai trò giới trong gia đình buôn bán nhỏ ở Hà Nội hiện nay (Nghiên cứu trường hợp tại phường Trung Liệt, quận Đống Đa, Hà Nội)

LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận văn "Vai trò giới trong gia đình buôn bán nhỏ ở Hà Nội hiện nay" Nghiên cứu trường hợp phường Trung Liệt, quận Đống Đa, Hà Nội tôi đã nhận được sự giúp đỡ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Phạm Thị Kim Xuyến

Vai trò giới trong gia đình buôn bán nhỏ ở Hà Nội hiện nay (Nghiên cứu trường hợp tại phường Trung

Liệt, quận Đống Đa, Hà Nội)

Luận văn ThS Xã hội học

Người hướng dẫn: TS Nguyễn Thị Kim Hoa

HÀ NỘI – 2007

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn "Vai trò giới trong gia đình buôn bán nhỏ

ở Hà Nội hiện nay" (Nghiên cứu trường hợp phường Trung Liệt, quận Đống Đa, Hà Nội) tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận tình, chu đáo của

TS Nguyễn Thị Kim Hoa, cô đã ủng hộ và chỉ bảo cho tôi từ khi tôi có ý tưởng nghiên cứu và trong suốt quá trình làm luận văn với tinh thần làm việc nghiêm túc, khoa học và cố gắng Tôi xin gửi tới cô lời cảm ơn sâu sắc nhất

Tôi xin cảm ơn các thầy giáo, cô giáo giảng dạy ở Khoa Xã hội học

đã cho tôi những kiến thức quý báu, những kinh nghiệm học tập và nghiên cứu trong suốt thời gian tôi học ở đây

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới các cán bộ làm việc trong Uỷ ban nhân dân phường Trung Liệt và toàn thể các hộ gia đình khảo sát đã giúp cho tôi những ý kiến, những câu trả lời xác thực

Việc học tập và chuyến đi khảo sát của tôi đã thu được kết quả như mong muốn cũng nhờ sự giúp đỡ nhiệt tình của các bạn học cùng khoá cao học với tôi, xin cảm ơn tất cả các bạn

Tôi muốn gửi lời cảm ơn tới các đồng nghiệp, gia đình, bạn bè đã động viên, ủng hộ và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và làm luận văn

Một lần nữa tôi xin chân thành cảm ơn

Học viên

Phạm Thị Kim Xuyến

MỤC LỤC

Lêi c¶m ¬n 2

Môc lôc 3

Danh môc b¶ng 6

Danh môc biÓu 7

Më ®Çu 8

1 Tính cấp thiết của đề tài 8

2 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài: 10

2.1 Ý nghĩa khoa học 10

2.2 Ý nghĩa thực tiễn 10

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiªn cøu 10

3.1 Mục đích nghiên cứu 10

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 11

4 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu 11

4.1 Đối tượng nghiên cứu 11

4.2 Khách thể nghiên cứu 11

4.3 Phạm vi nghiên cứu 11

5 Phương pháp luận và phương pháp thu thập thông tin 12

5.1 Phương pháp luận 12

5.2 Phương pháp thu thập thông tin 13

5.2.1 Phương pháp quan sát 13

5.2.2 Phương pháp phân tích tài liệu 13

5.2.3 Phương pháp nghiên cứu định lượng 14

5.2.4 Phương pháp phỏng vấn sâu cá nhân 14

6 Giả thuyết nghiên cứu và khung phân tích 15

6.1 Giả thuyết nghiên cứu 15

6.2 Khung phân tích 16

Nội dung Error! Bookmark not defined

Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài Error! Bookmark not defined

1.1 Tổng quan vấn đề nghiờn cứu Error! Bookmark not defined

1.1.1 Cỏc cụng trỡnh nghiờn cứu ngoài nước Error! Bookmark not defined

1.1.2 Cỏc cụng trỡnh nghiờn cứu trong nước. Error! Bookmark not defined

1.2 Khỏi niệm then chốt: Error! Bookmark not defined

1.2.1 Khỏi niệm Vai trũ Error! Bookmark not defined

1.2.2 Khỏi niệm giới Error! Bookmark not defined

1.2.3 Khỏi niệm Vai trũ giới. Error! Bookmark not defined

1.2.4 Khỏi niệm Gia đỡnh Error! Bookmark not defined

1.2.5 Khỏi niệm gia đỡnh buụn bỏn nhỏ Error! Bookmark not defined

1.2.6 Chức năng của gia đỡnh Error! Bookmark not defined

1.3 Cỏch tiếp cận lý thuyết được vận dụng vào nghiờn cứu:Error! Bookmark not defined

1.3.1 Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước về việc phỏt triển khu vực kinh tế gia đỡnh. Error! Bookmark not defined

1.3.2 Lý thuyết vai trũ Error! Bookmark not defined

1.3.3 Lý thuyết lựa chọn hợp lý Error! Bookmark not defined

1.3.4 Lý thuyết phõn cụng lao động Error! Bookmark not defined

Chương 2: Vai trũ giới trong thực hiện cỏc chức năng gia đỡnh Error!

Bookmark not defined

2.1 Khỏi quỏt về địa bàn nghiờn cứu và cỏc gia đỡnh buụn bỏn nhỏ Error! Bookmark not defined

2.1.1 Đặc điểm địa bàn nghiờn cứu Error! Bookmark not defined

2.1.2 Đặc điểm của các gia đình buôn bán nhỏ đ-ợc nghiên cứu Error! Bookmark not defined

2.2 Vai trũ giới trong chức năng kinh tế của gia đỡnhError! Bookmark not defined

2.2.1 Trong hoạt động buôn bán Error! Bookmark not defined

2.2.2 Trong hoạt động phục vụ buôn bán Error! Bookmark not defined

2.2.3 Hiệu quả hoạt động buôn bán Error! Bookmark not defined

2.3 Vai trũ giới trong chức năng tỏi sản xuất con ngườiError! Bookmark not defined

2.3.1 Quyết định số con và thời gian sinh con Error! Bookmark not defined

2.3.2 Quyết định biện phỏp kế hoạch húa gia đỡnhError! Bookmark not defined

2.4 Vai trũ giới trong chức năng chăm súc, giỏo dục của gia đỡnh Error! Bookmark not defined

2.4.1 Trong hoạt động chăm súc gia đỡnh Error! Bookmark not defined

2.4.2. Trong hoạt động giỏo dục con cỏi Error! Bookmark not defined

2.5 Vai trũ giới trong chức năng tỡnh cảm, tinh thần của gia đỡnh Error! Bookmark not defined

2.5.1 Tăng cường mối quan hệ tỡnh cảm trong gia đỡnhError! Bookmark not defined

2.5.2 Kiểm soỏt, điều hoà mối quan hệ trong gia đỡnhError! Bookmark not defined

Kết luận và khuyến nghị Error! Bookmark not defined

1 Kết luận Error! Bookmark not defined

2 Khuyến nghị Error! Bookmark not defined

Tài liệu trớch dẫn 17

Phụ lục Error! Bookmark not defined

Bảng hỏi về vai trũ giới trong gia đỡnh buụn bỏn nhỏError! Bookmark not defined

Hướng dẫn Phỏng vấn sõu cỏ nhõn tại gia đỡnhError! Bookmark not defined

Hướng dẫn Phỏng vấn sõu cỏn bộ phụ nữ Error! Bookmark not defined

DANH MỤC BẢNG

B¶ng 1 : Sở hữu nhà ở và thời gian kết hôn (%) Error! Bookmark not defined

Bảng 2: Sự tham gia của phụ nữ và nam giới vào công việc buôn bán (%)Error! Bookmark not defined

Bảng 3: Sự tham gia của phụ nữ vào cỏc hoạt động buụn bỏn theo địa điểm

cửa hàng (%) Error! Bookmark not defined

Bảng 5: Tương quan giữa thời gian buụn bỏn với tiền tiết kiệm (%)Error! Bookmark not defined

Bảng 4: Người làm việc nhà và buôn bán khi người phụ nữ nghỉ sinh (%)Error! Bookmark not defined

B¶ng 5: Tỉ lệ người làm buôn bán thay vợ khi sinh đối chiếu với địa điểm buôn

bán của gia đình Error! Bookmark not defined

Bảng 6: Sự đảm nhận chính trong các công việc nội trợ hàng ngày (%)Error! Bookmark not defined

Bảng 7: công việc chăm sóc con (%) Error! Bookmark not defined

Bảng 8: Quyết định việc học tập, hướng nghiệp cho con cái (%)Error! Bookmark not defined

Bảng 9: Những khó khăn trong việc dạy con (%)Error! Bookmark not defined

Bảng 10 : Tương quan gia đình gặp khó khăn khi dạy con với địa điểm buôn

bán khác nhau (%) Error! Bookmark not defined

Bảng 11: Lo lắng đối với con cái hiện nay (%) Error! Bookmark not defined

Bảng 12: Tương quan số bữa ăn chung của cả gia đình với địa điểm

buôn bán (%) Error! Bookmark not defined

Bảng 14: Những hoạt động trong thời gian rỗi Error! Bookmark not defined

Bảng 15: Người điều hoà mối quan hệ trong gia đình (%)Error! Bookmark not defined

Bảng 16 : Người trò chuyện với con cái (%) Error! Bookmark not defined

DANH MỤC BIỂU

Biểu đồ 1: Tương quan theo nhúm tuổi của phụ nữ trong việc thực hiện cụng

việc buụn bỏn Error! Bookmark not defined.

Biểu đồ 2: Sự tham gia của hai vợ chồng vào cỏc cụng việc buụn bỏn theo

nhúm tuổi của vợ Error! Bookmark not defined

Biểu đồ 3: Người đi vay vốn Error! Bookmark not defined

Biểu đồ 4: Nguồn vay vốn Error! Bookmark not defined

Biểu đồ 7: Tỷ lệ phụ nữ và nam giới quyết định nạo hỳt thaiError! Bookmark not defined

Biểu đồ 8: Tổ chức bữa ăn Error! Bookmark not defined.

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Từ Đại hội VI Đảng Cộng sản Việt Nam (1986), nước ta chuyển đổi từ nền kinh tế tập trung bao cấp sang nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần Một trong những sự đổi mới tư duy quan trọng nhất là quan điểm kinh tế thị trường,

về phát triển khu vực kinh tế tư nhân, tạo đà phát triển kinh tế gia đình Sự thay đổi này tạo ra động lực mạnh mẽ trong hành động của mọi người dân và góp phần đáng kể làm biến đổi bộ mặt kinh tế của đất nước Với quan điểm này, cộng đồng đã vượt qua cái nhìn định kiến về "con buôn" của nhóm thương nhân vốn dai dẳng tồn tại qua các thời kỳ lịch sử phong kiến, trong cơ chế kinh tế bao cấp, để đi tới thực sự nhìn nhận họ như một nhóm xã hội với vị thế và vai trò quan trọng trong sự chuyển đổi mạnh mẽ về kinh tế - xã hội, trong những bước hội nhập về mọi mặt ra thế giới của đất nước Việt Nam

Trong xu thế biến đổi đó phải kể tới sự khởi sắc của hoạt động buôn bán, kinh doanh ở các hộ gia đình Chức năng kinh tế của gia đình bị lu mờ trong thời kỳ nền kinh tế tập trung bao cấp thì nay đã được khôi phục, được thừa nhận

và khuyến khích phát triển Kinh tế gia đình được công nhận là một trong 6 thành phần kinh tế cơ bản của hệ thống kinh tế quốc dân Khu vực kinh tế này thực sự đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự tăng trưởng của kinh tế quốc dân hàng năm Gia đình ngày càng khẳng định là đơn vị kinh tế năng động, hiệu quả Từ chỗ chủ yếu là đơn vị tiêu thụ, gia đình chuyển sang đơn vị sản xuất và tự hoạch toán với những thay đổi tất yếu trong sự vận hành của thiết chế này

Sự biến đổi kinh tế- xã hội như vậy kéo theo những biến đổi trong gia đình,

có thể thấy rằng việc làm giàu đã đem lại những thành quả tốt đẹp cho gia đình, tuy nhiên bên cạnh những thành quả kinh tế tốt đẹp, gia đình đã gặp phải những

vấn đề cần giải quyết, như sự biến đổi vai trò của các thành viên trong gia đình, giáo dục gia đình, xung đột gia đình…

Đã có nhiều công trình nghiên cứu xã hội học với quy mô lớn nhỏ khác nhau về mọi khía cạnh của đời sống gia đình, ở các vùng miền khác nhau, ở các loại hình gia đình khác nhau, như gia đình nông thôn, gia đình miền núi, gia đình công nhân, gia đình nông dân, gia đình trí thức…

Gia đình buôn bán nhỏ là loại hình gia đình phát triển rất mạnh mẽ trong những năm vừa qua, và có xu hướng mở rộng số lượng hơn nữa trong thời gian tới Nhóm gia đình này có những đặc trưng chung như mọi gia đình khác, tuy nhiên, tính chất buôn bán đã tạo ra một số khác biệt như tính chất tự do trong lao động, tự hạch toán kinh tế gia đình, tự do cả theo nghĩa họ không là hội viên, đoàn viên của các tổ chức hội, đoàn thể xã hội nào Phụ nữ và nam giới trong gia đình này tạo thu nhập cho gia đình bằng hoạt động buôn bán hàng ngày của mình

Những nghiên cứu liên quan trực tiếp đến vai trò giới trong các gia đình buôn bán nhỏ còn rất ít Chính vì vậy việc chọn đề tài này là chúng tôi muốn tìm hiểu vai trò giới trong gia đình buôn bán nhỏ mong rằng góp phần vào việc hiểu biết chung về vấn đề giới và gia đình ở Việt Nam

Trong những gia đình buôn bán nhỏ, vai trò giới có chịu tác động, ảnh hưởng của tính chất nghề nghiệp hay không, vai trò giới trong việc thực hiện các chức năng kinh tế, giáo dục con cái, tái sản xuất con người cũng như trong việc đảm bảo đời sống vật chất, tinh thần cho gia đình thế nào? Để trả lời những câu hỏi này cần có những khảo sát, nghiên cứu làm rõ

Bản thân người thực hiện luận văn này rất yêu thích những vấn đề liên quan đến giới và gia đình

Từ những lý do đó, luận văn mong muốn làm rõ thực trạng vai trò giới trong gia đình buôn bán nhỏ qua khảo sát thực tế tại phường Trung Liệt thuộc

quận Đống Đa - Hà Nội, mong góp phần cải thiện quan hệ giới trong gia đình nói chung và gia đình buôn bán nói riêng và thực hiện chủ trương chính sách bình đẳng giới, tiến bộ của xã hội của Đảng và Nhà nước ta

2 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài:

2.1 Ý nghĩa khoa học

Nghiên cứu Vai trò giới trong gia đình buôn bán nhỏ từ hướng tiếp cận xã hội học để tìm hiểu, nhận diện sự tham gia và quyền bình đẳng của phụ nữ và nam giới vào thực hiện các chức năng gia đình Trên cơ sở đó đề tài làm rõ hiện trạng vai trò giới trong nhóm gia đình buôn bán nhỏ ở Hà Nội trong bối cảnh kinh tế thị trường

Những kết quả và thông tin thu được có thể làm tài liệu tham khảo hữu ích cho các cá nhân, tổ chức quan tâm đến lĩnh vực này

2.2 Ý nghĩa thực tiễn

Từ những kết quả nghiên cứu, hy vọng luận văn này sẽ đưa ra được những khuyến nghị hữu ích tới những những người lập chính sách và thực hiện chính sách để họ thực hiện tốt hơn nhiệm vụ của mình Đồng thời, từ kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ góp phần làm cho nam giới và phụ nữ trong các gia đình buôn bán nhỏ, đặc biệt là những người phụ nữ hiểu rõ hơn vai trò mà họ đang đảm nhận, những vướng mắc mà họ đang gặp phải trong việc thực hiện vai trò của mình, từ đó giúp đỡ họ nâng cao địa vị, giảm thiểu những xung đột vai trò nảy sinh

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

- Phân tích vai trò giới trong các gia đình buôn bán nhỏ thông qua một số hoạt động thực hiện các chức năng của gia đình

- Tìm hiểu tác động của hoạt động buôn bán đến việc thực hiện các vai trò của phụ nữ và nam giới

- Đưa ra khuyến nghị mang tính giải pháp đối với các cấp chính quyền có biện pháp quản lý và hoạt động hiệu quả hơn trong lĩnh vực liên quan đến giới, bình đẳng giới

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ một số khái niệm liên quan đến đề tài: Vai trò; vai trò giới, giới, gia đình; gia đình buôn bán nhỏ; chức năng của gia đình

- Phân tích thực trạng thực hiện vai trò giới trong sản xuất và tái sản xuất của gia đình buôn bán nhỏ

- Đề xuất khuyến nghị cho các cấp chính quyền nhằm nâng cao địa vị của người phụ nữ trong gia đình tạo điều kiện cho phụ nữ vừa làm tốt vai trò kinh tế, vừa giữ gìn hạnh phúc gia đình và nâng cao chất lượng cuộc sống

4 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Vai trò giới trong các gia đình buôn bán nhỏ

ra kết luận trong khuôn khổ các nội dung nghiên cứu Mặt khác, luận văn chỉ mới có điều kiện khảo sát gia đình làm nghề buôn bán nhỏ tại đô thị với số lượng mẫu không lớn, chưa có sự so sánh nhiều chiều và chưa thể đại diện cho cho các hộ gia đình buôn bán nhỏ

Phạm vi không gian nghiên cứu: Phường Trung Liệt, Quận Đống Đa, thành phố Hà Nội

Phạm vi thời gian nghiên cứu: năm 2007

5 Phương pháp luận và phương pháp thu thập thông tin

5.1 Phương pháp luận

Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử cho rằng trong

xã hội không có hiện tượng, sự vật nào tồn tại độc lập, tách biệt nhau mà chúng liên kết chặt chẽ với nhau; hiện tượng, sự vật này tác động và chịu tác động của hiện tượng, sự vật kia, đồng thời chúng còn chuyển hoá lẫn nhau: “Tất cả thế giới mà chúng ta có thể nghiên cứu được là một hệ thống, một tập hợp gồm các vật thể khăng khít với nhau Việc các vật thể ấy đều có liên hệ qua lại với nhau

đã có nghĩa là các vật thể này tác động lẫn nhau, sự tác động qua lại ấy chính là

sự vận động” [1, 945]

Việc nghiên cứu các vấn đề xã hội yêu cầu phải xem xét các hiện tượng xã hội trong mối liên hệ với các hiện tượng xã hội khác, phải xem xét tất cả các mặt, các yếu tố của sự vật, hiện tượng, nhưng vì các biểu hiện của sự vật, hiện tượng là rất lớn nên chúng ta chỉ xem xét những mối liên hệ quan trọng nói lên bản chất sự vật, hiện tượng cần nghiên cứu

Chủ nghĩa duy vật lịch sử cho rằng những hiện tượng xã hội đều có quy luật, không có hiện tượng xã hội nào là ngẫu nhiên Ăngghen viết: “Như vậy, xét chung và toàn bộ, ngẫu nhiên hình như cũng chi phối cả những sự kiện lịch

sử Nhưng ở đâu mà ngẫu nhiên hình như tác động ở mặt ngoài thì ở đấy, tính