Tục ngữ Nhật Bản về văn hoá ứng xử Có so sánh với tục ngữ Việt Nam

M ă U I.ăTínhăc păthi tăc aăđ ătàiă 1.1.ă H ngă ngă cu că v năđ ngă Th p k V n hoá doă UNESCOăphátă đ ngăt ănh ngăn mă80ăc aăth ăk ă20,ăgi iăkhoaăh căVi tăNam,ă ăcácăngành,ăcácăc păđ ă

IăH CăQU CăGIAăHÀăN I

TR NGă IăH CăKHOAăH CăXÃăH IăVÀăNHÂNăV N

NGUY N TH ăH NGăTHU

T căng ăNh tăB năv ăv năhoáă ngăx ă:ăCóăsoă

sánhăv iăt căng ăVi tăNam

Lu năánăTS.ăV năh c:ă5ă04ă0

HÀăN Iă- 2005

M ă U

I.ăTínhăc păthi tăc aăđ ătàiă

1.1.ă H ngă ngă cu că v năđ ngă Th p k V n hoá doă UNESCOăphátă

đ ngăt ănh ngăn mă80ăc aăth ăk ă20,ăgi iăkhoaăh căVi tăNam,ă ăcácăngành,ăcácăc păđ ăkhácănhauăđưădànhănhi uăth iăgianăvàătríăl căđ ăti năhànhănghiênă

c uăv năhoáăn cămìnhăvàăv năhoáăc aăm tăs ăn cătrong khuăv căc ngănh ătrênăth ăgi i.ăNh ngăthànhăt uăđ tăđ căkhôngăch ăcóăgiáătr ăv ăm tăh căthu tămàătrênăth căt ănóăđưăgópăs căđ nhăh ngăchoăs ăphátătri nătoànădi năc aăđ tă

n c.ă

ăl nhăv căv năhoáădânăgian,ăc ăth ălàăv iăth ălo iăt căng ,ăv iăýăth c trână

tr ngăđ iăv iădiăs năv năhoáăc aădânăt c,ăcácăh căgi ăVi tăNamăđưădànhănhi uătâmăhuy tăđ ăs uăt p,ăbiênăso nănênănhi uătuy năt păr tăcóăgiáătr ăCóănhi uăcôngătrìnhănghiênăc uăv ăt căng ă ănhi uăkhíaăc nhăđưăđ căraăđ i.ăV năhoáăngăx ănóiăchungăvàăv năhoáă ngăx ăđ căth ăhi năquaăt căng ănóiăriêngălàă

m tătrongănh ngăđ ătàiăg năđâyăb tăđ uăđ căquanătâmăđ nănhi u.ă

1.2.ăT ngăđ iăg nănhauăv ăm tăđ aălý,ăcùngăch uă nhăh ngăt ăcáiănôiă

v năminhăTrungăHoaăv ăđ iănênăgi aăNh tăB năvàăVi tăNamăcóăkháănhi uăs ă

t ng đ ng v ăv năhoá.ăTrênăth căt ,ăhaiăn căđưăcóăquanăh v iănhauăt ălâuă

đ i.ăXaăh năthìăchúngătaăch aăđ ăc ăli uăđ ănh căt i,ănh ngăm tăH iăAnăc ă

v iănhi uăch ngătíchăv năhóaăNh tă ăVi tăNam,ăm tăphongătràoă ôngăDuăc aă

ng iăVi tăNamăt iăNh tăc ngăđ ăđ ăminhăch ngăchoăs ăgiaoăl uănày.ăNgàyănay,ăđ căbi tăt ăsauăkhiăVi tăNamăth căhi năchínhăsáchăm ăc a,ăquanăh ăh pătácăh uăngh ăVi tăNamă- Nh tăB năđ căm ăr ngăvàăphátătri năh năbaoăgi ă

h t.ăTuyănhiên,ăcóăm tăth cătr ngălàăchúngătaăđ căbi tăđ năNh tăB nălàăm tă

đ tăn căr tăphátătri năv ăkinhăt ămàăcònăch aăchúăýănhi uăđ năvi cănghiênă

c uăv năhoáăc aăqu căđ oănày.ăChínhăvìăv y,ăđiăsâuătìmăhi uăv năhoáăNh tă

B năđưătr ăthànhăm tănhu c u t t y u trongăgiaiă đo năhi nănay

1.3.ă Nh tă B nă cóă m tă khoă tàngă kotowazaă (t că ng ,ă thànhă ng ,ă châmăngôn )ăđ ăs ăNg iăNh tăr tăcoiătr ngăvàăt ăhàoăv ăb ăph năv năhoáăphiăv tă

th ănày.ăCóăth ăcoiăkotowazaălàăm tălo iăhìnhăv năhóa- ngônăng ăcóăkh ăn ngă

ph năánhăm tăcáchăsinhăđ ngăvàătoànădi năv ăđ iăs ngăxưăh iăconăng iăNh tă

B n.ăNóălàăm tăcu năsáchăgiáoăkhoaăl n,ălàăc mănangăc aăm iăth ăh ,ăđ ngă

th iănóăc ngăph năánhăm tăn năv năhoáăđaăs cădi n,ăđ căđáoăv aăr tătruy nă

th ngă vàă c ngă r tă hi nă đ i,ă v aă r tă ôngă ph ngă nh ngă c ngă ch aă nhi uă

nh ngăy uăt ăv năhoáăTâyăph ngăc aăx ăs ăhoaăanhăđào Nóiătómăl i, ăgócă

đ ăfolklore,ăkotowazaălà n i h i t m t cách toàn di n, phong phú nh ng giá

tr v n hóa dân gian c aă m tădână t c.ă Chínhă b iă v yă nóă đưă tr ă thànhă đ iă

t ngănghiênăc uăc aănhi uăngànhăkhoaăh că ăNh tăB năvàă ăkháănhi uăn cătrênăth ăgi i

Chi măm tăph năl nătrongăkhoătàngăkotowazaă(t căng )ălàăcácăđ năv ăt că

ng ăth ăhi năv ăcáchăđ i nhân x th , quan ni m v nhân sinh c aăm iăt ngă

l pănhânădânătrongăxưăh i.ăCóăth ăcoiăt căng ălàăm tăcu năt ăđi nămàătrongăđóă

ng iătaăcóăth ătìmăth yăcáchă ngăx ăthíchăh păchoăcácăm iăquanăh ătrongăgiaăđình,ătrongăxưăh i,ătrongăc ngăđ ngăv.ăv.ăăNóiăm tăcáchăkhác,ăquaăm tăb ăph nă

t căng ,ăng iătaăcóăth ăhi uăđ căv ăv n hóa ng x c aăđ tăn căM tătr iă

m cănày.ă

1.4.ăăCóăr tănhi uătuy năt păkotowazaăđ căl uăhànhăr ngărưiătrongăcôngăchúngăNh tăB năvàăchúngăc ngăđ căd chăvàăph ăbi nă ănhi uăn cătrênăth ă

gi i.ăTuyănhiênă ăVi tăNam,ăchúngătaăch ăm iăđ căbi tăd măbaăđ năv ăt că

ng ăn măr iărácă ăcácălo iăsáchăbáoăvàăh uăh tăchúngăđ căd chăt ăcácăth ă

ti ngăkhác,ăngoàiăti ngăNh t.ăTrongăl nhăv cănghiênăc u,ănóiăchung,ăvìănhi uălýă do,ă c ă kháchă quană l nă ch ăquan,ă chúngă taăc ngă ch aă th tă quană tâmă đ nă

m ngăv năhoáănày.ăChoăđ nănayăch aăcóăm tăcôngătrìnhănàoăgi iăthi uăm tă

cáchăt ngăđ iă đ yăđ ăvàăcóăh ăth ngăv ăt căng ăNh tăB n.ăCóăth ăkh ngă

đ nhăđâyălàăv n đ v n còn đ ng , r t c n đ c quan tâm

V iăcácălýădoătrên,ăchúngătôiănh năth yăvi cănghiênăc uăv ăt căng ăNh tă

B nă ăm iăkhíaăc nhălàăm tăvi călàmăh tăs căc năthi t.ăCh năđ ătài:ă“T c ng

Nh t B n v v n hoá ng x ”,ăchúngătôiăhyăv ngăb ngăvi călàmăthi tăth căc aă

mình,ă ăph ngădi nălýălu năkhoaăh c,ăs ăgópăph năgi iăthi uăv ăm tăb ăph nă

v năhoáădânăgianăc aăNh tăB nă ăph ngădi nălàăm tă th lo i v n h c,ăđ că

bi tătrongăđóăcóăvi căgi iăthuy tăcácăkháiăni măc ăb năvàăv chăraăm tăs ăđ că

tr ngăc aăth ălo i.ăM tăkhác,ăchúngătôiăc ngăc ăg ngănêuălênănh ngănétăđ că

thùăc aăv n hoá ng x Nh t B n, làmărõăthêmănh ng nét đ p truy n th ng trong tâm h n và tính cách ng i dân Nh t,ăgópăph n kh căho ădi n m oăv nă

hoáă Nh tă B nă nóiă chung.ă C ngă quaăđ ă tàiă này,ă chúngă taăs ăcóăd pă nh nă raă

nh ngănétăt ng đ ng và d bi t v ăv năhoáăgi aăhaiădânăt cănóiăriêngăvàăcácă dânăt căkhácătrongăkhuăv căvàătrênăth ăgi iănóiăchung,ăđ ăt ăđóăchúngătaă“hi u

ng i, hi u ta”ă h nă vàă cóă cách ng x thích h p khiă thamă giaă h iă nh p Chúngă tôiă đ tă raă m că tiêuă b ngă s ă laoă đ ngă th c s nghiêm túc và v t v trong m t th i gian dài, côngă trìnhă c aăchúngă tôiă s ă gópăph nă cungă c păítă

nhi uătriăth căv ăNh tăB năchoănh ngăng iă làmăcôngătácănghiênăc uăc ngă

nh ăph căv ăchoăvi căh căt p,ăgi ngăd yăv ăngônăng ,ăv năh c,ăv năhoáădânăgianăNh tăB n.ă

Tr căh t,ăchúngătôiăxácăđ nhăđâyăkhôngăph iălàăm tăchuyênălu năc aăngànhăv năhoáăh căv ăv n hoáă ngăx ămàălàăv năhoáă ngăx ăđ căth ăhi năăquaăvi cănghiênăc uăkotowaza- t căng ăXácăđ nhăđi uănàyălàăr tăquanătr ngă

b iănóăđ nhăh ngăchoăvi cătri năkhaiăn iădungălu năán.ă

Nh ătrênăđưătrìnhăbày,ă ăVi tăNam,ăchúngătaăch aăbi tănhi uăđ năv năhoá dânăgianăNh tăB nănóiăchung,ăt căng ăNh tăB nănóiăriêng.ăVi căđ uătiênămàă

lu năánăc năph iălàmăđóălàăvi căxácăđ nhăcácăkhái ni m v th lo i âyălàăm tă

vi că c că k ă khóă kh n.ă Nh ă chúngă taă đưă bi t,ă ă Vi tă Namă đưă cóă r tă nhi uă

ng i,ătrongăs ăđóăcóănhi uă h c gi ăcóăuyătín,ă ăcácăngànhă khoaăh căkhácă

nhau,ăthamăgiaăvi căxácăđ nhăhaiă kháiă ni mă làă thành ng và t c ng Côngă

vi cănàyăđ căti năhànhăt ăcáchăđâyăvàiăch căn măvàăv ăc ăb năranhăgi iăc aăchúngăđưăđ căv chăra,ănh ngăchoăđ nănayăc ngăcònăt năt iăm tăs ăv năđ ămàă

ch aăcóăđ căs ăđ ngăthu năhoànătoàn…ăXácăđ nhăcácăkháiăni mănàyătrongă

ti ngăNh tăkhôngăch ăgiúpăchoăvi cătìmăki măt ăli uăph căv ăchoălu năánămàănóăcònăđóngăgópăchoăcácăngànhănghiênăc uăv ăNh tăB năh că(ngônăng ,ăv nă

h c,ăv năhoá…)ăm tăthu tăng mangătínhăkhoaăh căchuyênăngành.ă

Kháiăni măti pătheoămàălu năánăc năxácăđ nhăđóălàăv n hoá ng x Tuyăăcóă

kháănhi uăđ nhăngh aăđưăđ căđ aăra,ăsongăchúngătôiăc ngămu nănêuălênăquană

ni mă riêngă c aă mìnhă trênă c ăs ăcóă ti pă thuă thànhă t uă c aă nh ngă ng iă điă

tr c…ă

V năhoáă ngăx ăliênăquanăđ năr tănhi uăl nhăv cănh :ăv năhoáăh c,ătâmălýă

h c,ăxưăh iăh c,ăkinhăt ,ăgiáoăd c,ăl chăs ,ăyăt ă(sinhăđ ăc ngăn mătrongăl nhă

v cănày,ăch ngăh năvi căk ăho chăhoáăgiaăđình…)ăc ăd iăhìnhăth cătr căti pă

l năgiánăti păv.v.ăTuyănhiên,ădoăđ căthùăc aăchuyênămôn,ăchúngătôiăc ăg ngă

ti păc năđ ătàiătrênăc ăs ăkhaiăthácăngu năt ăli uălàăt căng ,ăt călàăv năhoáă ngă

x ătruy năth ngăđ căghiănh năt ăgóc nhìn c a v n h c dân gian

Vìăđ iăt ngănghiênăc uălàăt căng ănênă cho dù di n ph n ánh c a nó

có r ng đ n đâu c ng không th bao quát h t đ c m i m t, m i tính ch t c a

cu c s ng i uă nàyă s ă c tă ngh aă choă vi că trongă côngă trìnhă c aăchúngă tôiă khôngănêuăđ căđ yăđ ăm iăkhíaăc nhăv ăv năhoáă ngăx ăNh tăB n.ăB iă có

nh ng đi u đ c th hi n nh ng l nh v c khác mà không có ho c đ c th

hi n m t cách m nh t trong t c ng , và ng c l i…ăNh ngăkháiăquát,ănh ngă

k tă lu nă trongă côngă trìnhă nàyăch ă y uă làă nh ngă đi uă đ că rútă raă t ă chínhă

nh ngăconăch ăcóătrongăv năh c- v năhoáădânăgianăNh tăB n,ătheoăph ngăphápăvàăcácăthaoătácănghiênăc uătruy năth ngăc aăVi tăNam.ăTuyănhiên,ăđ ăcóă

đ căm tăcáiănhìnămangătínhăbaoăquátăchúngătôiăc ngăv năd ngăítănhi uăki nă

th căc aăcácăngànhăkhoaăh căkhácănh ăl chăs ,ăxưăh iăh c…ăNg iăvi tăc ngă

c ngăc ăthêmăcácălu năđi măc aămìnhăb ngănh ngăth ălo iăv năh cădânăgianăkhácănh ăm tăs ătruy năthuy t,ătruy năc ătích,ăth ăcaădânăgian…

Coiăt căng ălàăđ iăt ngăđ ănghiênăc uănênăvi cătìmăhi uăngh ăthu tăbi uă

hi năc aănóăc ănhiênălàăc năthi t.ăKhiăgi iăquy t v năđ ănàyăchúngătôiăv a đ t chúng trong cái chung c a t ng th mà th lo i có v a nhìn nh n chúng khía c nh riêng mà gi i h n c a đ tài đ t ra

ătàiăđ căxácăđ nhălàăr t r ng và c ng r t khó nênăchúngătôiăch ăgi iăh nă

ăm tăs ăn iădungămangătính ch tăc ăb năvàăđ căthù.ăTrongăph măviălu năánănày,ăb ngăch ngă li uă làă t căng ,ăn iădungă v nă hoáă ngă x ăNh tă B năđ că

kh oăsátătheoăm tăh th ng quan h t ng tác gi a con ng i v i môi tr ng

t nhiên, gi a con ng i v i nhau, và con ng i v i chính b n thân mình

Nóiăm tăcáchăkhác,ănóăđ căxétătrongăh ăth ngăc ăth :ă ngăx ăv iăt ănhiên,ăngăx ătrongăgiaăđìnhă(v ăch ng,ăchaăm ăconăcái,ăanhăem,ăh ăhàng),ă ngăx ătrongăxưăh iă(b năbè,ăth yătrò,ăhàngăxómă ),ăt călàăm iăquanăh ă ngăx ăgi aăcácăthànhăviênătrongăc ngăđ ng,ănh ngăquanăni măv ănhânăsinhă( ngăx ăv iă

b năthân) ă ăbìnhădi năkháiăquát,ăchúngătôiăc ngăc ăg ngănêuălênănh ngănétă

đ căthùăchínhăv ăv năhoáă ngăx ăc aădânăt căNh tăB nă(trongăs ăđ iăsánhăv iă

v năhoáă ngăx ăVi tăNamăvàăm tăs ăn căkhác)

T iăNh tăB năđưăcóăm tăs ăcôngătrìnhănghiênăc uăv ănh ngăđ ătàiăliênăquanăđ năkotowaza,ănh ngădoăs ăng năcáchăv ăkhôngăgianănênăvi căs uăt mătàiăli uăthamăkh oăc aăchúngătôiăg pănhi uăkhóăkh n.ăTuyăv y,ăquaăph nătàiă

li uăcóăđ c,ăm cădùăkhôngăth tăphongăphúănh ămongămu n,ăchúngătôiăc ngă

c ăg ngăg năđ căítănhi uăt ăli uă t măđ ăđ ăph căv ăchoăcôngăvi căc aămình.ă Cácăh căgi ăNh tăB năr tăquanătâmăđ năkotowaza.ăSauăđâyăchúngătôiăxinătríchăd năm tăs ăýăki nătiêuăbi u c aăcácănhàănghiênăc uăNh tăB n.ă

Trongă ph nă d nă lu nă c aă cu n ? ? (Dòngăsu iă t că ng ),ă Taiji Takashimaăcóăvi t:ă“Nhàătri tăh căng iă căth ăk ă18ăJohannăGottfriedăVonăHerdeăđưănh năđ nh:ă Kotowazaălàăt măg ng ph năánhăl iăsuyăngh ăc aăm tădânăt c”.ăỌngăcònăvi tăti păđ iăý:ăngàyănayăcácăqu căgiaătrênăth ăgi iăcàngăngàyăcàngăxíchăl iăg nănhau,ănh ngăkho ngăcáchăkhôngăgianăcàngăđ căthuă

h păl iănh ăvàoănh ngăph ngăti năgiaoăthôngăvàăliênăl căhi năđ i.ăTuyănhiên,ă

ch aăth ănóiăr ngăb căt ngăng năcách v ăv năhoáăgi aăcácădânăt căđưăhoànătòanăđ căd ăb ăS ăd ănh ăv yălàăb iăchúngătaăcóăs ăb tăđ ngăv ăngônăng …ăNghiênăc uăv ăkotowazaăs ăph nănàoăhoáăgi iăđ căv năđ ătrênăvàănh ănóămàăcácă dână t că s ă hi uă bi t,ă tină t ngă vàă g nă bóă v iă nhauă h n [118,ă

tr.2].“Kotowazaăđ căk tătinhăt ătríătu ăanhăminhăc aănhânădân.ăV iăhìnhăth că

ng năg năhàmăsúc,ăcùngăs ătinhăt ăđ yătìnhăng iăvàăcáchăth ăhi năr tăthúăv ă

nh ăâmăđi u,ănh ngăchânălý,ănh ngăl iăgiáoăhu năho cănh ngăđi uăhàiăh că

đ cărútăraăt ăăs ătr iănghi măc aănhânădânăquaăth iăgianădàiăn mătháng,ăđưă

đ că ng iă taă v nă d ngă nhi uă trongă m iă c nhă hu ngă c aă đ iă s ngă th ngă

nh t”.ăTrênăđâyălàănh năxétăv ăkotowazaăc aăYamoto,ătácăgi ăcu nă p

(So sánh thành ng , t c ng Nh t-Anh) [119, tr.129]

Cácătácăgi ăc a ? ? ? (Báchăkhoaătòanăth ă(s ăđi n)ăv ă

đ iăs ngăv năhoáăc aăng iăNh tăB n)thìăchoăr ngăkotowazaălàăm tăb ăph nă

v năhoáăngônăng ăăc aădânăt c.ă ăb ăsâuăc aăl păngônăng ălàăc ăm tădòngăv nă

hoáăđ cătíchăt ăt ălâuăđ iăng măch yăliênăt căđ ăh păl uăcácăngu năm ch,ă

n iăquáăkh ăv iăhi năt i,ăv năxaăv ăt ngălai

Trongă chuyênă lu nă c aă mình,ă Kanekoă Takeoă đưă nh nă đ nhă nh ă sau:ă

“Kotowazaălàănh ngăl iăvàngăng căđ căđúcărútăt ăđ iăs ngăhi năth c.ăNh ngăkotowazaăkhôngăch ăđ căsángătácăb iăcácăh căgi ,ăcácăv ănhânămàănóăcònălàă

s năph măc aăqu năchúngă nhânădână laoăđ ngăbìnhăth ng.ăKotowazaăđ că

s năsinhăt ăcu căs ngăc aănhânădânălaoăđ ng…ăNg iătaăcóăth ătìmăth yăđ că

nh ngăbàiăh căng mă nătrongănh ngăcâuăch ănh ngăđóăkhôngăph iălàăs ăd yă

d ăt ăbênătrênămàănóăđ cădânăchúng,ănh ngăng iălaoăđ ngăbìnhăth ngărútăraăt ăs ăth ănghi măc aăh ătrongăcu căs ng”…[111,ătr.3].ăNgoàiăraăôngăcònă

nh năđ nhăthêm:ăkotowazaăđ căl uăhànhăr ngărưiătrongăđ iăs ng,ăph năánhă

m iăm tătrongăxưăh i…ăNóălàănh ngăl iăgiáoăhu năchânăth c,ănh ngăchânălýă

c aăcu căs ng,ănh ngătri tălýădânăgianăsâuăs c…

“Kotowazaă làăm tăkhoătàngăv năhoáădânăgianăđ căt păh păb iăr tănhi uă

đ năv ăđ căraăđ iăt ăđ iăs ngăhi năth căc aădânăt c,ăcóăth ăcóăxu tăx ăt ă

nh ngăcâuăchuy năth nătho i,ănh ngătruy năc ăho căđ năt ăn năv năhoáăTrungăHoaă c ă đi nă ho că g nă đâyă đ nă t ă cácă n că ph ngă Tây…Quaă khoă tàngăkotowazaă cóă th ă hi uă đ că nh ngă quană đi m,ă nh ngă thiênă ki nă c aă dână

t c…”…ă[109,ătr.ă5ă]ă

Sauăkhiăphânătíchăv ăvaiătròăc aăkotowazaătrongăđ iăs ngăngônăng ădânăt că

nh ăvi cănóăđ căs ăd ngănhi uătrongăl iă năti ngănóiăhàngăngày,ăđ cădùngă

m tăcáchăph ăbi nătrongăcácătácăph măv năh c, SetsuiăHideharuăđưănh năxétă

đ iăý:ăKotowazaăth ăhi nănhi uătriăth cădânăgianăv ăt ănhiênăvàăxưăh i.ăM iă

tr ngătháiătinhăth năc aăconăng iănh ăyêuăghét,ăvuiăbu n,ănh ngăquanăni mă

v ăcáiăt tăcáiăx u…ăđ uăcóătrongăkotowaza.ă âyălàătàiăs nătinhăth năvôăgiáăc aă

Nh tăB n…ăLàănh ngăth ănghi măđ cărútăraăt ăđ iăs ngăhi năth c,ăkotowazaăđóngăvaiătròăvôăcùngăquanătr ngătrongăđ iăs ngăth ngănh t.ăTuyănhiên,ăv iă

đ căthùăriêngăc aămìnhă(kotowazaăcóănhi uăt ngăngh a,ăcóăngh aăhàmă n)ănênă

n uă khôngă c nă tr ngă khiă s ă d ngă thìă nóăc ngă d ă gâyă nênă t nă th ngă choă

ng iăkhácă[117,ătr.ă23]

Nh năxétăchungăv ănh ngăcôngătrìnhănghiênăc uăv ăkotowazaăc aăNh tă

B nălàătuyăc ngăquanătâmăđ nănh ngăv năđ ăxưăh iămàăkotowazaăđưăph năánhă

nh ngăcácăh căgi ăNh tăchúătr ngăđ nănóă ăgócăđ ăngônăng ănhi uă h n.ă

V năhoáăNh tăB năc ngăđưăđ căcácăh căgi ănghiênăc uănhi u.ăCóănhi uă

nh năđ nh,ănhi uăđánh giáăcóăgiáătr ăđưăđ cănêuăra.ăSauăđâyăchúngătôiăxinătómă

l căm tăs ăýăki năkháiăquátătrongăs ăđó

NakaneăChieălàăm tănhàănhânălo iăh căNh tăB n,ăm tăh căgi ăn iăti ngătrênătòanăth ăgi i.ăTrongăcu n:ă ? ? (Quanăh ăconăng iăc aăxưăh iăcóăk tăc uătheoăchi uăd c)ămàăbàălàătácăgi - đ căxu tăb năl năđ uăvàoăn mă1967ăđ năn mă1994ăđưătáiăb năđ năl năth ă91,ăvàăđ căd chăraătrênăm tătr mă

th ăti ng,ăđưăch ăraăm tăs ălu năđi măr tăđángăchúăýălà:ă

- Quanăh ăgi aăng iăvàăng iă ăNh tăB năđ căxácăl p theo k t c u d c,

ngh aălàăm iăng iăph iătuânăth ătheoătr tăt ătrênăd iăv iăm tăk ăc ngăch tă

ch ă

- Tínhăt păđoànă(c ngăđ ng)ălàăđ cătr ngăn iăb tătrongăv năhoáăNh tăB n…

- ăxưăh iăNh tăB năch ăngh aăcáănhânăkhôngăđ căphátătri nănh ă ăcác

n căÂuăM

- Ngoàiă nhăh ngăm tăcáchăsâuăđ măv năhoáăTrungăHoa,ăNh tăB năcònă nhă

h ngănhi uăn năv năhoáăkhácănhauătrênăth ăgi i…

Trong (L chăs ăv năhoáăNh tăB n),ăcácătácăgi ăđưăvi t:ă“L iă ngă

x ăc aăng iăNh tăc ătruy nălàăl iă ngăx ămangăđ căđi măc aăc ădânăm tăđ tă

n căcoiăs năxu tănôngănghi pălàăchính.ă óălàătìnhăđoànăk tăg năbóăc ngăđ ng,ăgiàuănhânăái,ăđ ăcaoănh ngăgiáătr ăđ oăđ cănh :ăs ăch măch ,ăc năki m,ăc nă

tr ng,ă hamă h că h i…”ă [122,ă tr.132].ă Ngoàiă ra,ă cònă m tăs ă n iă dungă chínhăkhácăđ căcu năsáchănêuălênănh ăsau:

- ăm iătri uăđ i,ăv năhoáăNh tăB năcóănh ngăv năđ ng,ăbi năđ iătheoăth ă

ch ă đ ngă th i.ă Ch ngă h n:ă Khiă thìă Shintoă đ căđ ăcao,ă khiă thìă đ oăPh tăchi măv ătríăquanătr ngătrongăđ iăs ngăxưăh i

- Nh ngăy uăt ăv năhoáăngo iălaiăkhiăduănh păvàoăđưăđ căchuy năhoáăchoăphùăh păv iăđi uăki năxưăh iăvàălàmănênănh ngăđ căthùăriêngăc aăNh tăB n

V năh căNh tăB năđ năv iăđ căgi ăVi tăNamăkháăs măquaăcácăb năd chă

t ăti ngăTrungăQu c,ăti ngăNga,ăti ngăPháp…M tăs ăt păth ăc ănh ăăhaiku,

tanka, renka…và Truy n v Genji, Truy n võ t ng Taira… cùngă ă nh ngă

truy năc ădânăgianăkhácăđưăđ căgi iăthi uăkháăr ngărưiăvàăthuăhútăđ căs ăchúăýăđ căbi tăc aăđôngăđ oăng iăsayămêăv năch ngă ăta.ăNh ngătácăph mă

c aăcácănhàăv năn iăti ng nh ăKendaburoăOeăvàăKawabataăYasunari- cácătácă

gi ă đưă đo tă gi iă Nobelă v ă v nă ch ng,ă c ngă đ că chuy nă ng ă sangă ti ngă

Vi t…Tuyăkhôngăth tăđ yăđ ăvàăphongăphúăsongăv iănh ngăgìămàăchúngătaă

ti păc năđ căc ngăt măđ ăđ ăcóăth ăphácăth oăs ăl căv ăti nătrìnhăphátătri nă

c aăv năh căNh tăB n.ă

Soăv iănh ngăthànhăt uăd chăthu tăv năh c,ăvi cănghiênăc uăv năhoáăNh tă

B nănóiăchungăvàăv năh cănóiăriêngăcònăch aăđ căchúătr ngăl m.ăSauăđâyăchúngătôiăxinăđi măquaăm tăs ănh ngăcôngătrìnhătiêuăbi uăđưăđ căxu tăb nă

trongăth iăgianăg năđâyă ăVi tăNam:ăChân dung v n hoá đ t n c Nh t B n

c aăH uăNg că(1998),ăV n h c Nh t B n t c đi n đ n c n đ i c aăNxbă àă

N ngă(1999)…ăNgoàiăbaăt păL ch s Nh t B n c aăGeorgeăSansomăđ căNxbă

Khoaăh căxưăh iăd chăvàăphátăhànhă1994, r iărácătrênăcácălo iăsáchăbáoăt păchíă

c aăVi tăNamăc ngăđưăcôngăb ănh ngăcôngătrìnhănghiênăc uăv ătônăgiáoăvàă

tínăng ng,ăv năh c,ăngônăng ,ă l ăh i… G năđây,ăV n hoá Nh t - nh ng

ch ng đ ng phát tri n do H ăHoàngăHoa ch ăbiênă(2001)ăc ngăđưăraă m tă

b nă đ c.ă âyă làă m tă côngă trìnhă gi iă thi uă v ă v nă hoáă Nh tă B nă ă nhi uă

ph ngădi nănh :ăl chăs ,ăv năh c,ăngh ăthu t,ăki nătrúc,ăh iăho …N iădungă

ch ăy uăc aăcu năsáchănêuătrênălàătrìnhăbàyăv ăcácădi năbi năl chăs ,ăs ăhìnhă

thành,ăphátătri năhayăsuyăy uăc aăm tăs cácălo iăhìnhăngh ăthu t,ăs ăduănh pă

nh ngăt ăt ng,ănh ngătônăgiáoăngo iălai…theoăt ngăgiaiăđo năc aăti nătrìnhă

l chă s ădână t c.ăRiêngă ă m ngă v nă h cădână gian,ă s ăă l ngă cácă côngă trìnhănghiênăc uăcònăr tăít.ăCóăth ăk ăraăđâyănh ngăbàiăvi tăsau:ă"M tăs ănétăđ că

tr ngăc aăv năh căNh tăB n"ăc aăTr năH iăY n,ăT păchíănghiênăc uăNh tăB nă

s ă 4ă n mă 1999,ă "M tă s ăđ căđi mă c aă th ă Haikuă Nh tă B n"ă c aă Hàă V nă

L ng,ăT păchíăNghiênăc uăNh tăB năvàă ôngăB căÁ,ăs ă4ăn mă2001ăvàăđôiăbaăbàiăvi tăv ăcácăth ălo iăkhácăc aăv năh căNh tăB nănh ătruy năth nătho i,ă

c ătích,ăTanca,ăRencaăv.v.ăđ ngă ăm tăvàiăt păchíăkhác.ăVìăkhôngăg năv iăđ ătàiăc aăchúngătôiănênăchúngăkhôngăđ căđ ăc păđ nătrongăb nălu năánănày.ăV ă

t căng ăăvàăv năhoáă ngăx ăth ăhi năquaăt căng ăăNh tăB năthìăh uănh ăch aăcóăaiăđiăsâuăvàoănghiênăc u…ăChúngătôiăchoăr ngăchúngătôiălàăng iăđ uătiênăđiăvàoăl nhăv cănày

G nă đâyă v nă đ ă“V n hoá ng x ”ă đưăđ căquană tâmă nhi uă ă Vi tă

Nam ăgócăđ ăxưăh iăh c,ăv năhoáăh căhayătâmălýăh căđ uăcóănh ngăcôngătrìnhăv ăđ ătàiănày.ăVíăd :ă“ ngăx ătruy năth ngăc aăcácădânăt căítăng iăVi tăNam”ă c aă Tr nă Bìnhă Minh,ă “V nă hoáă ngă x ă c aă ng iă M ngă t nhă HoàăBình”ăc aăNguy năH uăTh c,ă“V năhoáă ngăx ăv iăng iăch tăc aăcácădână

t căTâyă Nguyên”ă c aă Ngôă V nă Doanh,ă “Tâmă lýă h că ngă x ” c aă Lêă Th ă

B ng” ăTu ăyêuăc uăc aăt ngăchuyênăngành,ăcácătácăgi ăđưănghiênăc uăv năhoáă ngă x ă t ăcácă gócăđ ă ti păc nă khácă nhauă vàă vìă khácă chuyênă mônă nênăchúngătôiăkhôngăđ ăc păđ năchúngătrongăcôngătrìnhăc aămình.ăChúngătôiăch ăxinăs ăb ănh căt iăm tăs ăcôngătrìnhănghiênăc uăc aăcácătácăgi ămàăđưăítănhi uăkhaiăthácăđ ătàiănàyăquaăngu năt ăli uălàăv năh cădânăgian,ăđ căbi tălàăquaăt că

ng ,ăcaădaoă(v iăt ăcáchăm tăthànhăt ăv năhoáădânăgian)…ăSauăđâyăchúngătôiăxinăđi măquaănh ngăn iădungăchínhămàăcácăcôngătrìnhăđưăđ ăc păđ n:

Tr năTh ăThuýăAnhălàătácăgi ăc aăcu n:ăTh ng x xã h i c truy n

c a ng i Vi t châu th B c b Trongăcôngătrìnhăc aămình,ăng iăvi tăđư:ă

“c ăg ngăd ngăm tămôăhìnhă ngăx ăxưăh iăc ătruy năc aăng iăVi tă ăchâuă

th ăB căb …ăxácăđ nhăh ăgiáătr ăc aăth ă ngăx ăVi tăNamălàăl ngăđoană(hayăđaăđoan)ăv iănh ngăgiáătr ătinhăth n,ăbaoăg măs :ăhi uăhoà- khoan dung- gi nă

d - vuiăv …”.ăMôăhìnhă ngăx ămàătácăgi ămu năđ nhădanhăvàăđ nhătínhăđóălàă

“môăhìnhătìnhăngh a”.ăTácăgi ăđưăđ aăraănh ngăk tălu năr tăxácăđángă(t tănhiênătrongăs ăđóăcóănhi uănh năđ nhălàăk tăqu ănghiênăc uăc aănhi uăngànhăchuyênămônăkhácăđưăkh ngăđ nhăt ătr c).ăV iăl iăvi tămangăn ngătínhăkh uăng ,ăquaă

nh ngăc ăli uăc aănhi uăl nhăv cătácăgi ăcóănh ngăcáchăl pălu năthúăv ăv ăth ăngăx ,ămôăhìnhă ngăx ăc aăxưăh iăc ătruy năc aăng iăVi tăchâuăth ăB căb ă

i uăm iăm ămàăquaălu năv nănàyăchúngătôiăc mănh năđ căđóălàă ăm tăph nătrongăcôngătrìnhăc aămình,ătácăgi ăđưăs ăd ngăph ngăphápănghiênăc uătheoă

ki uăphânăchiaăvùngămi n,ăhayălàăcóăth ădùngăkháiăni măc aăcácănhàăv năhoáă

h căđóălàăph ngăphápănghiênăc uă“đ aă- v năhoá”…ăTuyănhiên,ăvìăđ aăquáănhi uăt ă li uăc aăr tănhi uăngànhăkhácănhauăvàoănênăh ngăđiăc aălu năv năkháăt năm n.ăCh ngăh n,ăng iăvi tăphânăchiaăraăcácăti uăvùngă ăchâuăth ăb că

b ănh :ăB c,ăNam,ă oài,ă ông,ănh ngăl iăkhôngănêuălênăm tăcáchărõăràngăđ că

tr ngăth ă ngăx ăc aăm iăvùngămi nămàăch ăchúăýăđ năph ngădi năv năhoáă

v tăth ă(choădùăc năthi tăb iănóăc ngălàăm tăbi uăhi năc aăv năhoáătinhăth n,ă

v năhoáăphiăv tăth )…ăTácăgi ăvi t:ă“B c làăvùngăchâuăth ăcao,ăđ ngămùaănhi u,ălàngăngh ălàngăbuôn,ăm ngăl iăch ăquêăsinhăđ ng,ădàyăđ c,ăvôăvànăl ă

h iăchùa,ăđ n,ăđình.ăNétăb năs călàă“c ăbaăt ng”,ă“nónăbaăt m”,ă“áoăm ăbaăm ă

b y”,ă“quanăh ”,ăh iăGióng,ă“ năB căm căkinh”.ă Nam làăvùngăchiêmătr ng,ă

v iăm mătômăm mătépă(tépăriu),ăth ăđ u,ăđàoăv tăth ,ămúaăr iăn că(NguyênăXá),ă làmă nă kh că kh ,ă “X nă váyă quaiă c ng”,ă “S ngă ă ngâmă daă ch tă ngâmă

x ng”ănh ngăđ căană iătâmălinhălàăcóăM uăLi uăH nh,ătiênăCh ă ngăT ,ă

h uăbóng,ăhátăch uăv n…”ă[2,ătr.38]

S ăd ngăcaădaoăt căng ălàmă“côngăc ”ă(t ădùngăc aătácăgi ),ăănh ngăth căraăngu năt ăli uălàăt căng ăcaădaoăl iăr tăít,ăh ngăti păc năch ăy uăc aălu nă

v năv nănghiêngăv ăl chăs ăvàăv năhoáăh cănhi uăh n…ăTuyăv y,ătínhăbaoăquátăc aălu năv năcao,ăđ căbi tă ăgócăđ ăl chăs ,ăv năhoáăh c,ăxưăh iăh călàă

đi uăđángăghiănh nă ăcôngătrìnhănày…

Khácăv iătácăgi ăTr năTh ăThuýăAnh,ăPh măV ăD ng,ăquaăcaădao,ăsauăkhiăphácăth oăv ăv năhoáă ngăx ăc aăng iăVi tănóiăchungăđưăđiăsâuăvàoăm tăđ iă

t ngăc ăth ăđóălàăng iăph ăn ăv iălýă l ă làăh ă“t pătrungăđ yăđ ăđ cătr ngă

v năcóăc aăng iăVi tăc ngănh ăv năhoáăVi tătrongăsu tăl chăs ăhìnhăthànhăvàăphátătri năđ tăn c”ă[25,ătr.ă43]

Tuyălàăphácăth oăsongătácăgi ăc ngănh năm nhăđ năm tăs ăn iădung,ănh ng

đ cătínhăn iăb tăc aădânăt căVi tăNam,ăconăng iăVi tăNamănh ă“đóălàălòngăyêuăn c,ătínhăc năcù,ătínhăc ngăđ ngăvàătínhăđoànăk tădânăt c,ătínhăhàiăhoàă

ch ngăm c,ătínhăkiênăđ nhănh ngăkhôngăb oăth ămàăd ădungăh p;ătínhăsángă

t oăvàăs ănh yăbén;ăgiàuătìnhăc mătr ngănhânăngh a;ătínhăch tăduyătìnhătrongăsinhăho tăvàă ngăx :ăs ăbaoădungăvàăhoàăđ ng…”.ăTácăgi ăkh ngăđ nh:ă“ngoàiă

nh ngăy uăt ăkhác,ăc năc tăc aăng iăVi tăb căl ă ăt ăt ngăbaoădung,ăhoàă

đ ng”ă[25,ătr.39]

iăvàoăphânătíchăđ ătàiăc ăth ătácăgi ăđư nh năxét:ă

- ăth ăph ăthu c,ăv iăđ aăv ăth ngălàăth păkémăh nătrongăcácăquanăh ăxưă

h iăr ngăl n,ăbóngădángăvàăhìnhă nhă ngăx ăc aăng iăph ăn ătrongăcácăm iăquanăh ăxưăh iăth ngă làăthoángăqua,ăch ătr ăm iăquanăh ătìnhăc mănamăn ăătrongăcácăhoànăc nh xưăh iăkhácănhau

- S ăg năbóăv iăthiênănhiên,ăđ ngăhànhă v iăthiênănhiên,ăs ăđaădi nătrongă

c măxúcătr căthiênănhiên…v nălàăđ căđi mădángăchúăýătrongăth ă ngăx ăc aă

ng iă ph ă n ă Vi tă (vàă conă ng iă Vi tă Namă nóiă chung)ă v iă môiă tr ngă t ănhiênăxungăquanh

- căv ngăh nhăphúc,ămongămu năgiaăđìnhăêmă măsumăv y,ăkhátăkhaoătìnhăc măl aăđôi,ăthanăthânătráchăph n,ăth ăthanătìnhănghèo,ăduyênăm ng…ălàă

m tăs ăn iădungătìnhăc mă vàă ngăx ăb năthână màă ng iăph ă n ăVi tăhayăquanătâmăđ n…

Tácăgi ăđưăkháiăquát thêm:ădoă nhăh ngăc aăNhoăgiáo,ăng iăph ăn ăVi tăNamă“luônăcóănh ngătâmălý,ăc măxúc,ăýăt ngăéoăle,ăv aăt ătônăl iăv aăt ătiă

v aămu nălàmătrònăthiênăch căc aămìnhăv aă mu năv tă lênăthiênăch că y,ă

v aăhàiălòngăv iăhìnhă nhămìnhăl iă v aăthanăthânătráchăph n”ă[25,ătr.119] “Nhoăgiáoăvàăv năhoáă ngăx ăc aăng iăVi tăbìnhădânătrongăquanăh ăhônănhână vàă giaă đình”ă làă tênă m tă bàiă nghiênă c uă c aă tácă gi ă Nguy nă Th ă Kimă

Loanăđ ngătrongăT păchíăV n hoá ngh thu t s ă3ăn mă2003.ăSauăkhiăđiăvàoă

ch ngăminhăvàăphânătíchănh ngă nhăh ngăc aăNhoăgiáoăđ iăv iăv năhoáă ngă

x ăgiaăđìnhătruy năth ng,ătácăgi ăđưăđiăđ năk tălu n:ă“D ngănh ăNhoăgiáoăkhôngăth căs ăb tăr ăsâuăvàoătâmăth căng iăVi tăbìnhădân,ăítănh tăthìăc ngătrongăquanăh ăhônănhânăvàăgiaăđình.ăCácăm iăquanăh ăchaăm - conăcái,ăanh- em,ăch ng- v ăc aăng iăVi tăv năgi ănguyênăđ căcáchăt ăduy,ă ngăx ăbi nă

ch ng,ătr ngătìnhăc aăn năv năhoáănôngănghi păt nhăt i”ă[40,ătr.27]

Trênăđâyăchúngătôiăđưăđi măquaăn iădungănh ngăcôngătrìnhăđưăs ăd ngă

v năv năh cădânăgiană làmăph ngăti nănghiênăc uăv ăv năhoáă ngăx ăTuyănhiên,ăvìăxácăđ nhăđ iăt ngănghiênăc uălàăv năhoáănênăv ăph ngăphápămàăcácătácăgi ăv năd ngălàăph ngăphápănghiênăc uăv năhoá,ăkhôngăcoiăt căng ăcaădaoălàăđ iăt ngănghiênăc uămàăch ălàă“côngăc ”,ăt călàăkhôngăchúătr ngă

đ năđ cătr ngăth ălo iăc aănó,ăkhôngăti păc nănóă ăgócăđ ăv năh c.ăD iăđâyăxinăđi măl iăđ năm tăcôngătrìnhăkhácăítănhi uăg năv iăn iădungăvàăh ngăti pă

c năc aăchúngătôi

B ngănh ngăconăs ăth ngăkêăc ăth ,ăPh măVi tăLongătrongă“Cáchăth căngăx ătrongăv ăch ngăng iăVi tăth ăhi năquaăt căng ”ăđưăđ aăraăk tălu n:ă

“Quaă t că ng ă th yă rõăđ că tínhă n iă b tă c aă ng iă ph ă n ă Vi tă Namă x aă làă

nh ngă nh n,ă giàuă tìnhă th ng,ă hyă sinhă nh ngă l iă b ă đ iă x ă kh tă khe…dùă

ng iăph ăn ăVi tăs ngătrongăgiaăđìnhăph ăh ,ănh ngăcáchăth că ngăx ăkhôngă

ph iă làătheoăgiáoă lýăc aăđ oăNhoă(trongăđóăng iăph ă n ăph ăthu căhoànătoànăvàoăng iăđànăôngăph iă ngăx ătheoăgiáoălý,ăkhuônăphépănhàăch ng)ămàălàătheoăđ oălýădânăt c,ătrongăđóăl yăcáiătìnhălàmăkimăch ănamăchoăhànhă đ ng”ă[41, tr.14]

T ă1997-2001,ăkhiălàăh căviênăcaoăh c,ăchúngătôiăđưăth căhi năđ ătàiănàyă ă

Vi năV năhoáădânăgiană(vìăt căng ăc ngălàăthànhăt ăc aăv năhoáădânăgian).ăChúngătôiăđưăc ăg ngăti păc năt ăng ăđ ngăv năh căđ ălàmăn iăb tălênănh ngă

đ cătr ng c aăv năhoáă ngăx ăNh tăB n,ăngh aălàăchúngătôiăđưăx ălýăđ ătàiătheoăh ng:ăch ăyêúăc năc ătrênănh ngăc ăli uălàăt căng ,ăt călàăt ăngônăng ădânăgianăđ ăkháiăquátăvàălu năgi iăv ăv năhoá.ăTuyănhiên,ădoăyêuăc uăc aăm tă

lu năv năTh căs ănênăv năđ ăm iăđ căgi iăquy tă ăm căphácăth o,ăs ăl c.ă

Nh năth yăđâyălàăm tăđ ătàiăm i,ăr tăthúăv ăvàăc ng…ăr tăkhóănênăchúngătôiăl iă

ti păt căđiăsâuăvàoănghiênăc uănóăv iăm tăhyăv ngăcóăth ăcôngăvi c mìnhălàmăítănhi uăcóăíchăd ngătrongăth căti n,ăph căv ăchoăvi căh căt păvàănghiênăc uă

hi nănayăc aănh ngăng iăquanătâmăđ năv năhoáăhaiăn c.ăChúngătôiăđ că

bi tăr ngătrongăth căt ăcu năT c ng Nh t- Vi t doăchúngătôiăbiênăso nă(Nxbă

V năh că2001)ăđưăítănhi uăph căv ăchoăcôngătácănghiênăc uăvàăh căt păc aă

ng iăVi tăvàăng iăNh t

- Ti ng Nh t

Côngăvi căs uăt măvàăbiênăso năt căng ă ăNh tăB năđưăđ căti năhànhăt ălâuăvàăthuăđ cănhi uăk tăqu ăKhôngăđiăsâuăvàoăv năđ ănàyănênăchúngătôiăch ăxinăs ăl căđi măquaăquáătrìnhăđó

Tr căkhiăkháiăni măkotowazaăđ căs ăd ngăm tăcáchăr tăph ăbi nănh ăhi nănay,ăng iăNh tăđưăcóăr tănhi uătênăg iăchoăth ălo iănày,ăl ăd ănhiênăn iăhàmă

c aăchúngăc ngăítănhi uăcóăkhácăsoăv iăkháiăni măhi năt i.ăNóiăm tăcáchăc ă

th ăh nălàănh ngătuy năt păkotowazaăhi năđangăl uăhànhăchínhălàăs ăt păh pă

c aăr tănhi uăth ălo iăkhácănhauătrongăv năhoáătruy năth ngăăNh tăB nătr căđây

Doăth iăgianăquáălâuăvàădoănhi uălýădoănênăcóăm tăs ă năph măkhôngărõăniênă

đ iăvàătênăng iăs uăt m.ăTheoănh ngăt ăli uămàăchúngătôiăbi tăđ căthìă C kim Hoà ca t p (T păsáchăv ănh ngăbàiăcaădao,ădânăcaăNh tăB n)ălàăm tătrongă

nh ngătuy năt păthu călo iăhìnhănàyăraăđ iăs mănh t,ăn măinăcóăth ălàă905,ă908ăho că913,ăkhôngărõătênăng iăbiênăso n.ăă

Vàoăkho ngăth ăk ă13ăđ uăth ăk ă14ăm tătuy năt păkhácăđ căină năđóălà:ă

Nh ng câu nói ch n thôn dã.ăTrongăcu nănàyăcóănhi uăth ălo iănh :ănh ngă

câuănóiăcóătínhăđúcăk tăkinhănghi m,ănh ngăcâuădânăcaăk ăc ănh ngăcâuăđùaă

b năc tăc aădânăgian…

Tuyăv năhoáăTrungăHoaăđ năNh tăs măsongănh ngăthànhăng ăvàăt căng ăcóă

xu tăx ăt ăTrungăHoaăcóăm tăchungăv iăcácăth ălo iăkhácăc aăNh tăB nă l iăkháămu n.ă căbi tănh ngăl iăgiáoăhu năc aăcácăb căđ căcoiălàăthánhănhână

c aăTrungăHoaănh ăKh ngăT ,ăM nhăT …ăxu tăhi nătrongăcácăt păkotowazaăcàngămu năh n.ăCóăth ăkh iăthu ăch ăgi iăquýăt c,ăcácăh căgi ,ăcácăquanăl iătrongă cungă đình…ă m iă cóăđi uă ki nă ti pă c nă lo iă v nă hoáă mangă n ngă tínhăchínhătr ănày.ăD năd năsauăđó,ăchúngăđ cădânăgianăhoáăvàăđiăvàoăv năng

v năbìnhădân.ăTuyănhiênăth iăđi măchínhăxácămàăchúngă“giaănh p”ăvàoăkhoătàngăv năhoáădânăgianăthìăc ngăkhóăxácăđ nh.ăChúngătôiăngh ăr ngăkh oăsátă

v năđ ănàyăs ăr tăthúăv ăsongăc ngăkhôngăđ năgi năchútănào.ă

V năhoáăth iăTaishoăvàăđ uăth iăShowaă(1912- 1945)ăcóăm tăđ căđi măn iă

tr iănh tălàăs ăraăđ iăc aăn năv năhoáăđ iăchúng,ăphátătri năsongăsongăv iăcácătràoăl uădânăch ăVàoăgiaiăđo nănày,ăcóăr tănhi uăsáchăbáoăđ căxu tăb n,ătrongăs ăđóăcóăcácătuy năt păv năh căbácăh căl nădânăgian.ăCh ătr ngă“m ă

c a”ăt ăgiaiăđo năMinhăTr ătr căđóăđưăt oăđi uăki năchoăcácăt ngăl păxưăh iă