Tư tưởng biện chứng trong triết học Hy Lạp cổ đại

Frederik Copleston - New York:... Image books, 1962; AhistoryofWestern Phiosophy.. Beginnings to plotnus, Ralph M.McInerny - Chicago: Henry regnery company, 1963; Doing phiosophy histori

I H C QU C GIA HÀ N I

M U

1 T í nh c p thi t c a đ t à i

Trong công cu c đ i m i n c ta hi n nay, vi c chú tr ng h n n a

đ n công tác nghiên c u và gi ng d y lch s tri t h c luôn có m t ý ngh a

r t quan tr ng đ i v i s đ im i t duy lý lu n nóichung và s phát tri n

các khoa h c tri t h c nói riêng n c ta, trong su t m t th igian dài,

do nhi u nguyên nhân khác nhau, công vi c này d ng nh ch a đ c quan tâm đúng m c Có th nói, chúng ta ch y u m i ch bi t đ n tri t

h c mácxít, m ich nghiên c u đ c ph n nào lch s t t ng dân t c và còn ít nghiên c u v tri t h c ngoài mácxít, ít quan tâm t i lch s tri t

h c, đ c bi t là tri t h c th i c đ i- c i ngu n c a tri t h c hi n đ i, nh

Ph ngghen đã vi t “T các hình th c muôn hình muôn v c a tri t h c

Hy L p, đã có m m m ng và đang n y n h u h t t t c các lo ith gi i quan sau này”[24, tr 491](*) Tình hình đó hi n nay đã đ c c i thi n ph n

nào, nh ng so v i nhu c u phát tri n c a t duy lý lu n thì đi u này v n

ch a đáng là bao

Ph ngghen đã t ng nói “M t dân t c đ ng v ng trên đ nh cao c a khoa h c thì không th không có t duy lý lu n”, nh ng t duy lý lu n y

“c n ph i đ c phát tri n hoàn thi n, và mu n hoàn thi n nó thì cho t i nay, không có m t cách nào khác h n là nghiên c u toàn b tri t h c th i

tr c”[24, tr 487-489], vì “tri t h c là s t ng k t t duy” (Hêghen) M t

khác, vì lch s phát tri n c a t duy đ c t ng k t trong lch s tri t h c,

nên chính lch s tri t h c là c s đ hình thành phép bi n ch ng

Phép bi n ch ng là m t khoa h c tri t h c và n u xét trên nhi u

ph ng di n, nó là hi n t ng có ý ngha th gi iquan r ng l n nh b n

thân tri t h c Lch s phép bi n ch ng hình thành, phát tri n t khi tri t

(*)

T đây: - S đ u à s h ài i u ham k o.

- S s u à s ran c a ài i u ham k o.

h c ra đ i, mà đ nh cao là phép bi n ch ng mácxít Phép bi n ch ng

mácxít d a trên truy n th ng t t ng bi n ch ng c a nhi u th k , v ch

ra nh ng đ c tr ng chung nh t c a bi n ch ng khách quan, nghiên c u

nh ng quy lu t ph bi n c a s v n đ ng và phát tri n c a t nhiên, c a xã

h i loài ng i và c a t duy Nó là chìa khóa đ con ng i nh n th c và chinh ph c th gi i N m v ng nh ng nguyên t c ph ng pháp lu n c a

phép bi n ch ng duy v t không nh ng là m t nhân t c b n đ hình thành

th gi i quan khoa h c, mà còn là đi u ki n tên quy t cho s sáng t o c a

các chính đ ng cách m ng

Lch s t t ng và th c t n cách m ng cho th y, khi nào chúng ta

n m v ng lý lu n phép bi n ch ng, bi t v n d ng các nguyên t c ph ng

pháp lu n c a nó m t cách sáng t o, phù h p v i hoàn c nh c th , bi t l y

“cái b t bi n” ng vào “cái v n bi n” - nh Ch tch H Chí Minh nói - thì vaitrò và hi u l c c it o t nhiên, bi n đ ixã h icàng đ c t ng c ng

Ng c l i, cách ngh , cách làm ch quan duy ý chí, siêu hình s d n đ n sai l m, khuy t đi m nghiêm tr ng, gây t n th t cho cách m ng và quá trình phát tri n xã h inóichung Th ng l i c a cách m ng Vi t nam trong

giai đo n đ u tranh b o v T qu c là m t minh ch ng cho đi u đó Hi n nay, n c ta đang trong giai đo n t p t c th c hi n công cu c đ i m i,

t n hành công nghi p hóa, hi n đ ihóa đ t n c, vi c n m v ng b n ch t

phép bi n ch ng duy v t càng là m t nhu c u b c thi t đ đ i m i t duy

Ti p thu và v n d ng sáng t o ch ngh a Mác - Lênin, t t ng H Chí

Minh, quan đi m, đ ng l i c a ng là bi n ch ng ch quan ph n ánh

bi n ch ng khách quan c a th c t n cách m ng Vi t nam Nó đang làđnh

h ng t t ng và là công c t duy s c bén đ đ a cách m ng n c ta

t n lên giành th ng l i trên con đ ng công nghi p hóa, hi n đ ihóa đ t

n c theo đnh h ng xã h i ch ngh a

Tuy nhiên, đ n m v ng phép bi n ch ng mácxít, không th không nghiên c u s hình thành và phát tri n phép bi n ch ng trong lch s , đ c

bi t là phép bi n ch ng Hy L p c đ i - m t trong nh ng th ik dài nh t,

chói l i nh t trong s phát tri n t t ng bi n ch ng c a nhân lo i Vi c nghiên c u phép bi n ch ng Hy L p c đ i còn cho phép tái hi n quá trình

xu t hi n và “v t b ” h p quy lu t c a phép bi n ch ng duy v t mácxít

nh là m t giai đo n cao v ch t c a các hình thái c a phép bi n ch ng

T nh ng đi u trình bày trên, có th nói, vi c nghiên c u tri t h c Hy L p

c đ i nóichung, nh ng t t ng bi n ch ng trong tri t h c Hy L p c đ i

nói riêng là m t công vi c h t s c quan tr ng và c n thi t, v a mang ý ngh a lý lu n, v a mang ý ngh a th c t n Chính t nh ng suy ngh nh

v y, chúng tôi ch n v n đ “T t ng bi n ch ng t r ong t r i t h c Hy L p

c đ i” làm đ tài nghiên c u cho lu n v n này

2 Tình hình nghi ê n c u đ t à i.

Tri t h c Hy L p c đ i nói chung và phép bi n ch ng Hy L p c đ i

nói riêng luôn nh n nh n đ c s quan tâm t phía các nhà tri t h c, đ c

bi t là các nhà tri t h c mácxít Có th nói, t t c các nhà tri t h c tr c khi xây d ng h c thuy t c a mình, h đ u ph i nghiên c u lch s tri t h c

tr c đó Ngay t th ic đ i, Platôn, Arixtôt đ u là nh ng nhà lch s tri t

h c c bi t, trong th ik c đ i, ph ik đ n iôgien Laécx - nhà tri t

h c Hy L p c đ i s ng vào n a đ u th k th I I tr c công nguyên,

ng iduy nh t đã đ l i cho chúng ta m t tác ph m đ s g m 10 t p có

giá tr nh m t công trình v lch s tri t h c, trong đó trình bày t u s và

h c thuy t c a các nhà tri t h c Hy L p c đ i, t các nhà duy v t đ u tên thu c tr ng phái Miê đ n X chtút Empiriquýt G n đây, trong nhi u b

lch s tri t h c ph ng Tây đ s , bao gi c ng có ph n dành riêng cho tri t h c Hy L p c đ i Tuy nhiên, đ i v i h , v n đ phép bi n ch ng

không ph ilà v n đ đ c quan tâm đ c bi t Có th k ra đây m t s tác

ph m có trong th vi n c a Vi n tri t h c, ch ng h n nh :Sourc s ofthe

Western tradi ion - Boston:Houghton mif ln Company, 1987; A history of phylosophy, Vo1 Gre ce & Rome/ S.J Frederik Copleston - New York:

Image books, 1962; AhistoryofWestern Phiosophy Vo1 Beginnings to

plotnus, Ralph M.McInerny - Chicago: Henry regnery company, 1963; Doing phiosophy historic ly, Peter H.Hare - New York

Các nhà kinh đi n c a ch ngh a Mác - Lênin là nh ng ng i r t quan

tâm t i tri t h c Hy L p c đ inói chung và phép bi n ch ng Hy L p c

đ i nói riêng Quan đi m c a các ông v lch s tri t h c có ý ngh a

ph ng pháp lu n quan tr ng cho vi c nghiên c u phép bi n ch ng Hy

L p c đ i, đ c bi t là quan đi m sau đây c a V.I.Lênin trong Bút k tri t

h c : “ ng h tính lch s nghiêmkh c trong lch s tri t h c đ kh i gán cho nh ng ng i th i c m t s “phát tri n” nào đó c a các ý ni m c a

h , d hi u đ i v i chúng ta, nh ng trên th c t ch a th có h ”[18, tr 262]

Liên Xô, t nh ng n m20 c a th k XX, v n đ phép bi n ch ng

Hy L p c đ i đã thu hút đ c s chú ý c a nhi u nhà tri t h c Xôvi t M.A nnhíc (Phép bi n ch ng c a Hêraclt Ephed ), B.X.Chan sép (Phái ng y bi n) và V.K.Xêrêgi nic p (Kh o lu n v lch s tri t h c)

Bút k tri t h c c a V.I.Lênin l n đ u tên đã đ c M.A nnic s d ng

nh m t h th ng ph ng pháp lu n đ phân tích lch s tri t h c và lch

s phép bi n ch ng trong Kh o lu n v lch s tri t h c Hy L p th i c

đi n

Sau đó các v n đ c a phép bi n ch ng c đ i đã đ c các nhà tri t

h c Nga nghiên c u trong r t nhi u n ph m đa d ng,trong s đócóba tác

ph m mang tính t ng k t c a t p th tác gi : Lch s tri t h c (t.1,

M 1940), Lch s tri t h c (t.1, M 1957) và T đi n bách k oa tri t h c (t.I V, M 1960 -1970), c ng nh tác ph m chuyên v tri t h c c đ i c a

các nhà lch s tri t h c l n c a Nga: Lch s tri t h c c đ i c a V.Ph.Asmux (M 1965), Lch s lôgic h c c a A.O.Ma ôvenxki (M 1967), Lch s m h c c đ i (t.I, M 1963; t.I , M 1969) c a A.Ph.Lôxép

Vi t Nam, các công trình nghiên c u v lch s tri t h c Hy L p c

đ i không nhi u, có th k ra đây m t s công trình têu bi u, nh Tri t

h c Hy L p c đ i c a Thái Ninh (Nhà xu t b n sách giáo khoa Mác -

Lênin, 1987); Tri t h c c đ i Hy L p - La mã c a Phó giáo s Hà thúc

Minh (Tài l u l u hành n i b c a Vi n khoa h c xã h i Vi t Nam t i

thành ph H Chí Minh; 1993); Tri t h c HyL p c đ i c a Ti n s inh

Ng c Th ch (Nhà xu t b n Chính tr Qu c gia; 1999)

ó là nh ng công trình chuyên v lch s tri t h c Hy L p c đ i Còn trong các công trình sau, tri t h c Hy L p c đ i c ng đ c bàn t i

nh m t b ph n c u thành c a nó: L ch s tri t h c ph ng Tây c a ng Thai Mai (Nhà xu t b n sách giáo viên; 1950); B Lch s tri t h c do

Giáo s Ti n s Nguy n H u Vui làm ch biên Cu n sách đã đ c tái b n nhi u l n và l n g n đây nh t là vào n m 1998; Lch s tri t h c c a Phó

giáo s Bùi Thanh Qu t (Nhà xu t b n giáo d c, 2000); Lch s tri t h c

Tâyph ng c a Lê Tôn Nghiêm (Nhà xu t b n Thành ph H Chí Minh, 2000); Tri t h c Tây Âu tr c Mác c a Ti n s Lê Thanh Sinh (Nhà xu t

b n Thành ph H Chí Minh, 2001); Lch s tri t h c - t.1: Tri t h c c

đ i do t n s Nguy n Th Ngh a và Ti n s Doãn Chính làm ch biên (Nhà

xu t b n khoa h c xã h i, 2002) Tuy nhiên, còn ph i k đ n nh ng tác

ph m dch, đ c bi t là t t ng Nga, nh Lch s tri t h c ph ng Tây do

ng Thai Maidch, xu t b n n m 1956; Lch s tri t h c: tri t h c c a xã

h i chi m h u nô l (Nxb S th t, Hà n i, 1958); Trong các công trình

này, khi trình bày h c thuy t c a các nhà tri t h c têu bi u trong lch s tri t h c c đ i, t t ng bi n ch ng c a h c ng đ c đ c p t i c bi t

là cu n Lô gích h c bi n ch ng c a E.V.Ilencôp do Ti n s Nguy n Anh

Tu n dch (Nxb V n hóa thông tn, 2003) Trong cu n sách này, Ilencôp đã

đ a ra nh ng suy ng m sâu s c v con đ ng gi iquy t nhi m v t o l p

Lôgic h c v ich L vi t hoa mà V.I.Lênin đã nói ó là vi c ph i làm th

nào, d a trên nh ng nguyên t c nào và c n tính đ n nh ng m i lên h

lôgic và lch s nào đ xây d ng, phát tri n h c thuy t bi n ch ng duy v t

nh là khoa h c tri t h c ch nh th i u đó c ng có ý ngh a đnh h ng

đ i v ichúng tôi khi nghiên c u đ tài này

Ngoàira, còn nh ng bài vi t đ ng trên T p chí Tri t h c c a Phó giáo

s , Ti n s ng H u Toàn, ch ng h n nh : H c thuy t v “dòng ch y”

trong tri t h c Hêra lít (s 7 n m2001); Quan ni m c a Hêraclít v s hài hòa và đ u tranh c a các m t đ i l p, v tính th ng nh t c a V tr (s 1n m 2002); B c tranh nguyên t v th gi i trong tri t h c êmôcrít (s

8 n m 2002); Khái ni m Logos trong tri t h c Hêraclt (s 4 n m 2004)

C ng đã có m t s công trình chuyên bàn v m t v n đ nào đó c a m t

tác gia nào đó trong tri t h c Hy L p c đ i, nh : Arixtôt v i h c thuy t

ph m trù c a Ti n s Nguy n V n D ng

ng nhiên, tri t h c Hy L p c đ i nói chung, phép bi n ch ng Hy

L p c đ inói riêng còn đ c trình bày trong nh ng tác ph m bàn v các

nhà t t ng l n th ic đ i v icách t p c n khác nh : Câu chuy n tri t

h c c a Wi Durant do Trí Th o và B u ính dch (Nxb à n ng, 2000);

M i nhà t t ng l n c a th gi i c a V ng c Phong và Ngô Hi u

Minh do Phong o dch (Nhà xu t b n V n hóa - thông tn, Hà n i, 2003); Tri t h c ông - Tây (Vi n Thông tn khoa h c xã h i, 1996)

Nh v y, có th nói, Vi t Nam ta đã có m t s công trình nghiên

c u v tri t h c Hy L p c đ i, song trong s các công trình đó, ch a có

m t công trình nào chuyên sâu v v n đ t t ng bi n ch ng trong tri t

h c Hy L p c đ i, tr t p 1 Phép bi n ch ng c đ i n m trong b b n t p

Lch s phép bi n ch ng c a các nhà tri t h c Nga do Vi n tri t h c thu c

Vi n Hàn lâm khoa h c Liên xô c xu t b n T p sách này đã đ c Ti n s

Minh H p dch sang t ng Vi t, Phó giáo s Ti n s ng h u Toàn

hi u đính ây là b sách có t m quan tr ng b c nh t c a b môn lch s tri t h c mà l n đ u tên đã đ c dch tr n b ra t ng Vi t Nó cung c p nhi u thông tn h u ích cho vi c nghiên c u lch s phép bi n ch ng nói

chung, lch s phép bi n ch ng Hy L p c đ inói riêng Tuy nhiên, đó

cách t p c n c a các nhà tri t h c Nga là theo t ng tr ng phái, t ng tri t

gia Khác v icách t p c n đó, chúng tôimu n đ a ra m t cách nhìn m i,

cách nhìn theo t n trình phát tri n nh ng t t ng bi n ch ng xuyên su t tri t h c Hy L p c đ i

M c đích c a lu n v n này là tái hi n m t cách có h th ng m t s t

t ng bi n ch ng c b n trong tri t h c Hy L p c đ iđ trên c s đó,

ch ra nh ng m t tích c c và h n ch c a nh ng t t ng bi n ch ng s khai này

đ t đ c m c đích nêu trên, nhi m v mà lu n v n này ph i gi i quy t là:

- Phân tích nh ng t n đ cho s ra đ itri t h c Hy L p c đ i

nói chung, phép bi n ch ng Hy L p c đ i nói riêng

- Phân tích m t s t t ng bi n ch ng c b n trong tri t h c

Hy L p c đ i

- a ra m t s đánh giá v nh ng t t ng này

C n c vào m c đích và nhi m v c a lu n v n, chúng tôich t p trung vào các v n đ v phép bi n ch ng đ c đ t ra giaiđo n c đi n, hay còn g i là giaiđo n Hy L p hóa - La mã trong lch s Hy L p c đ i

B ivì, chính giaiđo n này, b t đ u t Talét và k t thúc Arixt t (kho ng

t đ u th k th VI đ n cu ith k IV tr.CN), tri t h c Hy L p c đ i đã

đ a ra các t t ng bi n ch ng sâu s c nh t trong su t toàn b lch s tri t

h c c đ i M c dù, t t ng bi n ch ng v n đ c t p n i trong nhi u th

k cho t i t n th k V-VI

Lu n v n đ c th c hi n d a trên n n t ng lý lu n là quan đi m c a

các nhà sáng l p tri t h c Mác - Lênin v lch s tri t h c nóichung, tri t

h c Hy L p c đ inói riêng, đ ng th ik th a, tham kh o cóch n l c các

công trình c a nh ng nhà khoa h c cólên quan đ n đ tài

Ph ng pháp nghiên c u mà chúng tôi s d ng là nh ng ph ng

pháp nghiên c u c a lch s tri t h c, c th là: ph ng pháp lôgic k t h p

v i ph ng pháp lch s , phân tích và t ng h p, h th ng hóa và so sánh

6 C á i m i c a lu n v n.

ây là lu n v n đ u tên Vi t nam t p trung phân tích và lu n gi i

m t s t t ng c b n trong phép bi n ch ng Hy L p c đ i Trên c s

đó, s b đánh giá nh ng m t tích c c c ng nh nh ng h n ch trong các

t t ng bi n ch ng này

V m t lý lu n, lu n v n góp ph n vào vi c nghiên c u t t ng tri t

h c Hy L p c đ i nói chung, phép bi n ch ng Hy L p c đ i nói riêng

V m t th c t n, lu n v n có th đ c dùng làmtàil u tham kh o

ph c v cho vi c nghiên c u và gi ng d y tri t h c nóichung, lch s tri t

h c nói riêng

Ngoài ph n m đ u, k t lu n, danh m c các công trình khoa h c đã

công b c a tác gi lên quan đ n đ tàilu n v n và danh m c tài l u tham

kh o, n i dung c b n c a lu n v n đ c k t c u thành 2 ch ng, 4 t t

DANH M C C Á C C Ô NG TRÌNH KH OA H C C A T Á C GI

1 inh Thanh Xuân (2003), Bi n ch ng khái ni m trong tri t h c Platôn-

T p chí Tri t h c (10), tr 56-62

DANH M C T Ĩ I LI U THAM K H O

1 Arixt t (1977), V t lý h c, (Tr n Thái nh dch)

2 Alan C.Bowen (2004), Khoa h c và tri t h c Hy L p c đ i, B n

dch c a trung tâm dch thu t (Lê S n hi u đính), Nxb V n hoá thông

tn, Hà N i

3 C.Brinton, J.B.Christopher ( 1971) V n minh Tây Ph ng B n

dch c a Nguy n V n L ng, t.1, Sài Gòn

4 A.Dantê (1978), Th n k úc, Nxb V n h c, Hà N i

5 W.Durant (1974), Ngu n g c v n minh, B n dch c a Nguy n Hi n

Lê, Sài gòn

6 Wi Durant (2000), Câu chuy n tri t h c (Trí Th o và B u ính

dch), Nxb à N ng

7 Nguy n ng Duy (1996), V n hóa tâm lnh, Nxb Hà N i

8 Nguy n V n D ng (1996), Arixt t v i h c thuy t ph m trù, Nxb Khoa h c xã h i, Hà N i

9 Tr n D ng (1967), Lu n lývà t t ng trong huy n tho i, Sài Gòn

10 Ph m Cao D ng (1972), Nh p môn l ch s các n n v n minh th

gi i, t.1, Sài Gòn

11 M c (1974) Thân nhân và th n tho i Tây Ph ng, Sài Gòn

12 J Ga rder (1998) Th gi i c a Sophie, B n dch c a Hu nh Phan Anh, Nxb V n hóa thông tn

13 Homère (1997), Ilade, (b n dch c a Hoàng H u n), Nxb V n

h c, Hà N i

14 E.V.Ilencov, Lôgic h c bi n ch ng, B n dch c a Nguy n Anh

Tu n, Nxb V n hóa thông tn

15 Nguy n V n Kh a (1998), Th n tho i Hy L p, Nxb V n hóa dân

t c, Hà N i