Tính thống nhất và sắc thái riêng trong ca dao người Việt ở ba miền Bắc, Trung, Nam

M CăL C M ă U Trang 5 1.2.ăMôiătr ngăt ănhiên,ăxƣăh iăvƠăl chăs ăc aăch ănhơnăcaădaoăB căB ă 1.3.ăMôiătr ngăt ănhiên,ăxƣăh iăvƠăl chăs ăc aăch ănhơnăcaădaoăTrungă 1.4.ăMôiătr ngăt ănh

I H C QU C GIA HÀ N I

-)( -Tr năTh KimăLiên

TệNHăTH NGăNH TăVÀăS CăTHÁIă

BAăMI NăB C,ăTRUNG,ăNAM

LU NăÁNăTI NăS ăNG ăV N

HÀăN Iă- 2005

I H C QU C GIA HÀ N I

-)( -Tr năTh ăKimăLiên

TệNHăTH NGăNH TăVÀăS CăTHÁIă

ăBAăMI NăB C,ăTRUNG,ăNAMă

Chuyên ngành: V năh cădơnăgian

Mã s : 50407

LU NăÁNăTI NăS ăNG ăV N

Ng i h ng d n khoa h c:

GS TS Nguy n Xuân Kính

HÀăN Iă- 2005

L IăCAMă OAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên c u do b n thân tôi th c hi n Các s li u và k t qu đ c nêu trong lu n án là trung th c và ch a t ng đ c các tác gi khác công b

Tác gi lu n án

Tr n Th Kim Liên

QUYă CăTRỊNHăBÀY

Kí hi u [119, tr 1307] có ngh a là: tài li u tham kh o s 119, trang 1307

[167] : tài li u tham kh o s 167

Khi d n các lu n án tr c n m 2000, chúng tôi g i theo quy đ nh hi n

nay

Khi trích d n các tác gi , n u có đ a danh c chúng tôi gi nguyên và có chú thích theo đ a danh hi n nay

Khi trích d n các tác gi , n u g p tên các t c ng i, chúng tôi vi t theo

T ăđi năti ngăVi t, do Hoàng Phê ch biên, Nxb à N ng, n m 2003

M CăL C

M ă U

Trang

5

1.2.ăMôiătr ngăt ănhiên,ăxƣăh iăvƠăl chăs ăc aăch ănhơnăcaădaoăB căB ă

1.3.ăMôiătr ngăt ănhiên,ăxƣăh iăvƠăl chăs ăc aăch ănhơnăcaădaoăTrungă

1.4.ăMôiătr ngăt ănhiên,ăxƣăh iăvƠăl chăs ăc aăch ănhơnăcaădaoăNamăB ă

1 5.ăV ăm iăquanăh ăgi aătínhăth ngănh tăvƠăs cătháiăriêngătrongăcaădaoă

Ch ng 2: TệNHă TH NGă NH Tă VÀă S Că THÁIă RIÊNGă TRONGă

N Iă DUNGă CAă DAOă NG Iă VI Tă ă BAă MI Nă B C,ă

2.1.ăTínhăth ngănh tăvƠăs cătháiăriêngătrongăn iădungăm ngăcaădaoăph nă

2.2.ăTínhăth ngănh tăvƠăs cătháiăriêngătrongăn iădungăm ngăcaădaoăv ă quanăh ăgiaăđình,ăh ăhƠng

2.2.1 Tình c m c a con cháu v i ông bà, cha m

69

70

2.2.2 Tình c m v ch ng

2.2.3 Tình c m anh ch em

2.2.4 Quan h dòng h

81

95

97

2.3.ăTínhăth ngănh tăvƠăs cătháiăriêngătrongăm ngăcaădaoătìnhăyêuă

2.3.1 Nh ng bi u hi n phong phú c a tình yêu l a đôi

2.3.2 Tiêu chí ch n b n tình và quan ni m v tình yêu

2.4.ăTi uăk t

98

99

111

118

Ch ng 3:ăăTệNHăTH NGăNH TăVÀăS CăTHÁIăRIÊNGăTRONGăNGH ă

THU Tă C Aă CAă DAOă NG Iă VI Tă ă BAă MI Nă B C,ă

3.1.ăTínhăth ngănh tăvƠăs cătháiăriêngătrongăvi căs ăd ngăth ăth ăl căbát

3.1.1 Th th l c bát trong ca dao

3.1.2 Ca dao ba mi n đ u s d ng hình th c l c bát bi n th

121

121

129

3.2.ăTínhăth ngănh tăvƠăs cătháiăriêngătrongăvi căs ăd ngăhaiăd ngăv nă

3.3.ăTínhăth ngănh tăvƠăs cătháiăriêngătrongăvi căs ăd ngăngônăng 135

3.3.1 S d ng ph ng ng

3.3.2 S d ng t g c Hán và đi n tích

3.3.3 S d ng các bi n pháp tu t và bi u t ng

3.4.ăTi uăk t

135

147

161

188

K TăLU N

CÁCăCỌNGăTRỊNHăNGHIÊNăC UăC AăTÁCăGI ă ÃăCỌNGăB ăLIÊNă QUANă Nă ăTÀIă LU NăÁNă

TÀIă LI UăTHAMăKH O

191

197

198

M ă U

1.ăLệăDOăCH Nă ăTÀI

ư t lâu, ca dao tr thành đ i t ng đ c quan tâm chú ý c a các nhà s u t m, nghiên c u Nh ng n m g n đây, vi c s u t m, nghiên c u,

ph bi n ca dao đư đ t đ c nhi u thành t u to l n Tuy nhiên, chúng ta v n

ch a có m t công trình nào tìm hi u v ca dao mang tính ch t so sánh – t ng

h p đ có cái nhìn toàn di n v ca dao c a t ng vùng trong m i quan h v i

ca dao c a c n c Chính vì th chúng tôi ch n đ tài: Tính th ng nh t và

s c thái riêng trong ca dao ng i Vi t ba mi n B c, Trung, Nam

Nghiên c u v ca dao s u t m ba mi n B c B , Trung B , Nam B , chúng

ta s th y s c h p d n, s c s ng mưnh li t c a ca dao m i mi n ng th i, chúng ta c ng s nh n ra tính th ng nh t, d u n c a truy n th ng, c a c i ngu n bên c nh nh ng s c thái đa d ng v v n hoá đ c bi u hi n các

mi n khác nhau trên đ t n c Vi t Nam T vi c làm rõ tính th ng nh t và

s c thái riêng c a ca dao ng i Vi t, lu n án góp ph n vào vi c nh n th c tính th ng nh t trong s đa d ng c a v n hoá Vi t Nam nói chung và ca dao nói riêng, đ ng th i góp ph n gi gìn, b o l u nh ng giá tr v n hoá truy n

th ng c a dân t c

2.ăL CHăS ăV Nă

Nhi u nhà nghiên c u đư vi t v ca dao t ng t nh, nh ng h ít quan tâm đ n ca dao t ng mi n

Trong ph n ti u lu n (g m 117 trang) c a cu n CaădaoădânăcaăNamăB

(1984) có nhi u nh n đ nh liên quan đ n tính th ng nh t và s c thái riêng

c a ca dao mi n đ t n c Ph n ti u lu n g m b n bài:

1 Vài nét v mi n đ t Nam B (Tr n T n V nh vi t);

2 Vài nét v n i dung ca dao – dân ca Nam B (Nguy n T n Phát

vi t);

3 M t s đ c đi m ngh thu t c a ca dao – dân ca Nam B (Bùi M nh

Nh vi t);

4 Ca dao – dân ca Nam B , nh ng bi u hi n s c thái đ a ph ng (B o

nh Giang vi t)

Trong bài th hai, tác gi Nguy n T n Phát nêu v n đ có ý ngh a

ph ng pháp lu n đ i v i vi c nghiên c u tính th ng nh t và s c thái riêng

c a ca dao - dân ca Nam B so v i ca dao - dân ca c n c: “Vi c tìm ra

nh ng nét chung và riêng c a ca dao – dân ca Nam B s làm giàu thêm trong s nh n th c c a chúng ta v ca dao dân ca dân t c, s kh ng đ nh

đ c tính th ng nh t bao trùm c a n n v n hoá chung c a dân t c, đ ng th i

ch ra s đóng góp riêng c a m i đ a ph ng vào kho tàng chung y, trên c

s đó mà xem xét con đ ng v n đ ng c a các th lo i v n h c dân gian

Vi t Nam, quy lu t n y sinh và phát tri n c a chúng” [40, tr 25]

V tính th ng nh t c a ca dao, tác gi đư nh n xét: “Ca dao – dân ca

s u t m Nam B th ng nh t v i ca dao – dân ca các mi n khác c a đ t

n c v c i ngu n” [40, tr 25] Ông nêu nh ng lu n đi m chung v tính

th ng nh t c a ca dao Nam B : “ vùng đ t m i Nam B , ta v n th y nh ng bài ca c (t c ca dao truy n th ng) còn gi nguyên v n ph n l i, ph n ngh a,

ch thay đ i v môi tr ng di n x ng, đi u ki n di n x ng và ít nhi u cách di n x ng… Tính th ng nh t c a ca dao - dân ca s u t m Nam B

th hi n rõ r t ch đ c a th lo i” [40, tr 26]

Nguy n T n Phát kh ng đ nh: “Tính th ng nh t có ý ngh a bao trùm

S gi ng nhau c a các m ng đ tài ca dao – dân ca s u t m đ c Nam B

v i các mi n khác c a đ t n c làm thành cái lõi v ng ch c c a m t thân cây, dòng ch y chính c a m t con sông Ca dao – dân ca Nam B do đó không t o thành m t th lo i nào tách bi t v i ca dao – dân ca c a c n c”

[40, tr 27]

V tính đ a ph ng (t c là s c thái riêng), ông vi t: “Tính đ a ph ng

c a th lo i sáng tác dân gian là m t v n đ thu c b n ch t trong s v n

đ ng c a v n h c dân gian ó là m t v n đ có tính ch t t t y u v a là

thu c tính v a là ph m ch t c a đ i t ng Ca dao – dân ca tr tình Nam B

n m trong s v n đ ng chung có tính quy lu t y… [40, tr 33] Tính đ a

ph ng th hi n ngay trong n i dung và hình th c c a m i th lo i Quan h

gi a tính th ng nh t chung v i tính đ a ph ng (vùng, mi n…) c a v n h c dân gian là m t quan h bi n ch ng, tác đ ng không ng ng l n nhau và b i

b cho nhau [40, tr 34]

Tác gi còn “so sánh, đ i chi u nh ng bi u hi n c a s c thái đ a

ph ng các m ng đ tài, các hình th c bi u hi n và ph ng th c di n

x ng c a nó”

bài “M t s đ c đi m ngh thu t c a ca dao – dân ca Nam B ”, tác

gi Bùi M nh Nh trình bày nét đ c s c riêng trong s th ng nh t c a ca dao – dân ca Nam B “Ca dao – dân ca Nam B luôn phát tri n theo ph ng

h ng chung, m t xu th chung luôn l nh h i và c m th nh ng truy n

th ng chung c a ca dao – dân ca toàn dân t c, đ ng th i nó c ng luôn phát huy nh ng đ c đi m riêng g n v i hoàn c nh t nhiên, hoàn c nh l ch s , xư

h i, v n hoá, tâm lí tính cách c a con ng i đ a ph ng” [40, tr 58]

“Nh m t t n t i khách quan nh ng ph ng di n ngh thu t c a ca

th ng nh t nh ng đa d ng, đa d ng nh ng th ng nh t c a kho tàng ca dao – dân ca Vi t Nam đây, tính th ng nh t dân t c và tính đ a ph ng c th không h mâu thu n, ng c l i đư làm phong phú và đ m đ c cho nhau” [40,

tr 59] Tác gi đư nh n th y ca dao Nam B ít dùng th l c bát h n so v i ca dao B c B

C ng trong ph n ti u lu n, nhà th B o nh Giang trình bày bài vi t

v s c thái đ a ph ng c a ca dao – dân ca Nam B Tác gi ch y u mô t

s c thái riêng c a ca dao n i đây trong vi c s d ng t ng ch đ a danh, đ c

s n, tính ch t vùng sông n c, tính cách tr ng nhân ngh a… Tuy nhiên, tác

gi ch a có s so sánh v i ca dao các mi n khác c ng nh ch a đ a ra đ c

nh ng lu n đi m lí gi i sâu s c, phù h p v i b n ch t th lo i ca dao

Nhìn chung, tuy ch a nêu m t cách toàn di n và th t đ y đ v tính

th ng nh t và s c thái riêng c a ca dao ba mi n, nh ng ph n ti u lu n c a

cu n sách CaădaoădânăcaăNamăB là g i m quan tr ng cho đ tài lu n án

Ngoài ra, nh ng trang c a Nguy n Chí B n (m t nhà nghiên c u, sinh

tr ng B c B , có 13 n m công tác Nam B ) vi t v hình nh sông n c trong ca dao Nam B ; lu n v n th c s c a Nguy n Ph ng Châm kh o sát ngôn ng và th th ca dao Nam B ; lu n án ti n s c a nhà giáo Tr n Di m Thuý v thiên nhiên trong ca dao tr tình Nam B ; lu n án ti n s c a Tr n

V n Nam phân tích bi u tr ng c a ca dao Nam B ; - nh ng tài li u đó

c ng là nh ng ch d n quý báu cho nghiên c u sinh trong vi c nh n di n tính th ng nh t và s c thái riêng c a ca dao Nam B

Trong vi c s u t m, biên so n ca dao Trung B , bên c nh xu h ng

t p h p th ca dân gian theo t ng t nh, còn có xu h ng thu th p ca dao theo

t ng ti u vùng (l n h n t nh):

a Ca dao x Ngh (Ngh An và Hà T nh)

b Ca dao Bình Tr Thiên (Qu ng Bình, Qu ng Tr , Th a Thiên - Hu )

c Ca dao Nam Trung B ( à N ng, Qu ng Nam, Qu ng Ngưi, Bình

nh, Phú Yên, Khánh Hoà, Ninh Thu n và Bình Thu n)

N m 1981 t i H i th o khoa h c v v n h c dân gian mi n Trung (đ c t ch c t i à N ng), tác gi Lê V n H o kh ng đ nh có m t vùng

v n hoá dân gian mi n Trung và có các ti u vùng dân ca t ng ng v i các

Bàn v nét riêng c a ca dao Ngh T nh còn có các bài vi t c a Lê V n

H o, Ninh Vi t Giao, Nguy n Ph ng Châm, lu n v n th c s c a Phan Th

Mai

(1) Lê V n H o xác đ nh vùng v n hoá dân gian mi n Trung là t Thanh Hoá và o đ n Bình Thu n; v i b n ti u vùng là : Thanh Hoá, Ngh T nh, Bình Tr Thiên và Nam Trung B Chúng tôi xác đ nh vùng v n hoá mi n Trung là t Ngh T nh và o Bình Thu n v i ba ti u vùng: Ngh T nh, Bình Tr Thiên và Nam Trung B

V ca dao ti u vùng Bình Tr Thiên, Lê V n H o nh n xét, phong cách ca dao n i đây “có ph n d u nh đ m đà, m m m ng, uy n chuy n h n,

ít d t khoát ch c n ch h n Không ph i ng u nhiên mà s hi n di n c a kinh

đô Phú Xuân x a đư góp ph n đem l i cho m nh đ t Ô Lý, Thu n Hoá c

m t cái gì thanh l ch, hài hoà, trang như nh đư t ng th y kinh đô Th ng Long x a” [167, tr 24-25]

Ngoài ra, trong các cu n sách DânăcaăBìnhăTr ăThiên c a Tr n Vi t

Ng , Thành Duy; DânăcaăBìnhăTr ăThiênăc a Tôn Th t Bình; ảòăđ iăđápă

namăn ăTh a Thiênă– ảu c a Tri u Nguyên, đó đây c ng có nh ng nh n

xét v s c thái c a ca dao ti u vùng này

V ti u vùng ca dao Nam Trung B , Xuân Di u là ng i vi t s m và

vi t k v i bài S ngăv iăcaădao,ădânăcaămi năNamăTrungăB úng nh nh n

xét c a Nguy n Chí B n, ti u lu n này “đ c vi t b ng m t t m lòng tràn

đ y xúc c m, m t s c m th r t sâu s c và tinh t ca dao mi n Nam Trung

B nên r t có giá tr đ i v i vi c nghiên c u ca dao đây” [5, tr 576] Xuân

Di u nh n th y: “Ca dao Nam Trung B không thích đ cho l i nói c ch y

êm xuôi, mà thích dùng l i ch y v ng qua đá, nh y l c b c qua s i, đây không ph i là m t th c c l c, mà là th tinh vi riêng v nh c đi u” [25, tr

289]

Nét riêng c a ca dao Nam Trung B còn đ c đ c p đ n trong các bài vi t c a Lê V n H o (1981), Nguy n V n B n (1983), Ngô Quang Hi n

và Tr nh Sâm (1986), Th ch Ph ng (1994), trong lu n v n th c s c a

Nguy n nh: Ngônăng ăvàăth ăth ăcaădaoăNamăTrungăB (1999),

V s c thái c a ca dao B c B , ch a có bài vi t nào dành cho v n đ này Chúng ta ch có th tìm th y m t s nh n xét r i rác nh ng bài vi t có nhi m v khác Ch ng h n, n m 1963, trong khi t p trung vi t v ca dao Nam Trung B , Xuân Di u đư đ c p đ n nét riêng c a ca dao B c B Theo ông, ca dao B c B là s n ph m c a “m t xư h i m y nghìn n m c ng trau chu t ca dao c a mình; h i th tho i mái ng t ngào, nh không còn kh p

kh nh ch nào n a, ca dao mà đ n nh “ èn tà th p thoáng bóng tr ng, Ai

đem ng i ng c thung th ng ch n này”, thì th t là hay đ n trình đ c đi n Tuy nhiên, trong cái trau chu t, nhi u khi x y ra cái khuôn sáo; ca dao c ng

đư có cái khuôn sáo c a ca dao; cái ch t sáng t o và phát hi n c a ngh thu t

d ng nh mòn d n, và đó là nh c đi m c a nhi u bài ca B c B – Tôi nói

v ca dao ân tình, còn v xư h i thì theo ý tôi, ca dao B c B phong phú

nh t, s c s o đ n m c đi n hình” [25, tr 286]

Nh v y, đư có không ít công trình, bài vi t phân tích các vùng và các

ti u vùng ca dao, góp ph n kh ng đ nh ca dao ng i Vi t th ng nh t trong

s đa d ng

Có th nh n xét chung v các bài vi t, ti u lu n c a các tác gi đi

tr c nh sau:

+ V ph m vi không gian: S so sánh c a các tác gi đi tr c mang tính ch t nh l Các công trình m i ch t p trung vào m t vùng (hay ti u vùng) tiêu bi u mà ch a có s so sánh t ng h p, toàn di n v ca dao ba

mi n

s c thái riêng m t cách đ c l p (có ph n nghiêng v s c thái riêng) mà ít chú ý đ n m i quan h gi a hai ph ng di n này

3. T ăLI UăKH OăSÁT

Trong khi ti n hành th c hi n đ tài, ch y u chúng tôi s d ng t li u

ca dao trong b sách Khoătàngăcaădaoăng iăVi t do Nguy n Xuân Kính và

Thuý Loan, ng Di u Trang [74] ây là công trình t p th đ c biên so n

v i s n l c l n trong 20 n m, t 1974 đ n 1994 B n in n m 1995 g m

b n t p 2788 trang, t p h p kh i l ng t li u t ng đ ng v i s t li u v dân ca, ca dao c a t t c 37 cu n sách (g n 46 t p đ c biên so n t cu i th

k XVIII đ n n m 1975 t t c có 11.825 đ n v ) Khoătàngăcaădaoăng iăVi t

đ c tái b n v i s ch nh lí và b sung n m 2001 g m có t li u c a 40

cu n sách (49 t p) v i 12.487 l i ca dao, dân ca đ c in thành hai t p Ngoài

vi c s l i ca dao đ c t p h p v i kh i l ng đ s , phong phú, các so n

gi đư đ a ra m t s li u th ng kê nh ng k t qu đ i chi u so sánh các v n

b n Vi t và v n b n Nôm có n i dung s u t m biên so n ca dao, giúp ng i

đ c không ch bi t v n i dung các d b n ca dao mà còn bi t c ngu n g c

c a d b n

Ngoài ra, chúng tôi c ng s d ng các tài li u s u t p ca dao khác (Xem ph n Tài li u tham kh o)

4 PH NGăPHÁPăNGHIÊNăC U

mô t , t ng h p, phân tích, nghiên c u liên ngành, chúng tôi s d ng m c

đ cao ph ng pháp th ng kê và ph ng pháp so sánh

5.ă ịNGăGịPăC AăLU NăÁN

T tr c đ n nay đư có nhi u công trình vi t v n i dung và ngh thu t ca dao Các m ng ca dao tình yêu nam n , ca dao trào phúng, ca dao

ph n ánh l ch s đư đ c không ít tác gi quan tâm Cái chung và nét riêng

c a ca dao m t s ti u vùng v n hoá Trung B , Nam B c ng đư đ c m t

s tác gi đ c p Trên c s các ngu n tài li u phong phú c a ca dao và các công trình nghiên c u v n i dung, ngh thu t trong ca dao c truy n toàn

qu c và ca dao ba mi n, chúng tôi ti n hành h th ng hoá, t p trung nghiên

c u tính th ng nh t và s c thái riêng trong ca dao ng i Vi t qua ca dao ba

mi n V i lu n án này, l n đ u tiên có m t công trình phân tích m t cách có

h th ng, chuyên sâu v tính th ng nh t và s c thái riêng c a ca dao B c B , Trung B , Nam B Tính th ng nh t và s c thái riêng đó đ c phân tích qua

n i dung th hi n và hình th c ngh thu t bi u hi n

K t qu nghiên c u c a lu n án s góp ph n làm rõ b n s c v n hoá

Vi t Nam th ng nh t và đa d ng ba mi n, trong đó ca dao đư làm cho v n hoá dân t c thêm đ m đà, r c r h n K t qu nghiên c u c ng giúp ta hi u sâu s c h n v n hoá t ng vùng, mi n qua l i c m, l i suy ngh , l i làm n, cách s ng c a con ng i g n v i l ch s , đ a lí, thiên nhiên T đó, lu n án