Phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Nhận thức được xu thế nêu trên, trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Đảng ta đã khẳng định: “Chúng ta tranh thủ các cơ hội thuận lợi do bối cảnh quốc tế tạo ra và tiềm nă

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG GIẢNG VIÊN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

-*** -

NGUYỄN THỊ THÚY

Ph¸t triÓn kinh tÕ tri thøc

ë ViÖt nam trong giai ®o¹n hiÖn nay

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ CHÍNH TRỊ

HÀ NỘI - 2009

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG GIẢNG VIÊN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

-*** -

NGUYỄN THỊ THÚY

Ph¸t triÓn kinh tÕ tri thøc

ë ViÖt nam trong giai ®o¹n hiÖn nay

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ CHÍNH TRỊ

Chuyên ngành: Kinh tế chính trị

Mã số: 60 31 01

Người hướng dẫn khoa học: PGS, TS NGUYỄN KHẮC THANH

HÀ NỘI - 2009

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS, TS Nguyễn Khắc Thanh

Các số liệu, tài liệu tham khảo trong luận văn đều trung thực và có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày tháng năm 2009

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thúy

BẢNG QUY ƯỚC NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

CNTT : C«ng nghÖ th«ng tin

LLSX : Lùc l-îng s¶n xuÊt QHSX : Quan hÖ s¶n xuÊt OECD : Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế KTTT : Kinh tÕ tri thøc

KH-CN : Khoa häc - C«ng nghÖ KCN : Khu c«ng nghiÖp KCNC : Khu c«ng nghÖ cao

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRI THỨC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 6

1.1 Những vấn đề lý luận chung về kinh tế tri thức 6

1.1.1 Khái niệm và đặc trưng của kinh tế tri thức 6

1.1.2 Quá trình hình thành và phát triển của kinh tế tri thức 16

1.1.3 Tiêu chí nhận biết trình độ kinh tế tri thức 25

1.2 Những nhân tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam 28

1.2.1 Chất lượng nguồn nhân lực và giáo dục đào tạo 28

1.2.2 Tiềm lực khoa học - công nghệ 30

1.2.3 Vai trò của Nhà nước đối với sự phát triển kinh tế tri thức 32

1.2.4 Tác động của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế 35

1.3 Kinh nghiệm phát triển kinh tế tri thức ở một số nước, một số bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam 36

1.3.1 Kinh tế tri thức ở các nước phát triển 36

1.3.2 Kinh tế tri thức ở các nước châu Á đang phát triển 39

1.3.3 Những bài học kinh nghiệm cho Việt Nam 43

Chương 2 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRI THỨC Ở VIỆT NAM 48

2.1 Sự cần thiết phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam 48

2.1.1 Thực trạng của nền kinh tế trong thời kỳ đổi mới 48

2.1.2 Những thuận lợi và khó khăn trong việc phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam 58

2.2 Thực trạng hình thành các nhân tố kinh tế tri thức ở Việt Nam 60

2.2.1 Chất lượng nguồn nhân lực và hệ thống giáo dục đào tạo 60

2.2.2 Tiềm năng khoa học công nghệ và cơ sở hạ tầng kinh tế kỹ thuật 68

2.2.3 Năng lực điều hành và quản lý của Nhà nước 70

2.3 Những thành tựu và hạn chế trong quá trình phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam 71 2.3.1 Những thành tựu và nguyên nhân 71

2.3.2 Những hạn chế và nguyên nhân 74

2.3.3 Những vấn đề đặt ra đối với kinh tế tri thức ở Việt Nam 78

Chương 3 NHỮNG PHƯƠNG HƯỚNG QUAN ĐIỂM CƠ BẢN VÀ CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRI THỨC Ở VIỆT NAM 81

3.1 Những phương hướng cơ bản 81

3.1.1 Thúc đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, từng bước phát triển kinh tế tri thức 81

3.1.2 Xây dựng tiềm lực tri thức và sử dụng lực lượng lao động tri thức 83

3.1.3 Một số quan điểm cơ bản về phát triển của kinh tế tri thức ở Việt Nam 85

3.2 Các giải pháp cơ bản để phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam 86

3.2.1 Xây dựng cơ chế chính sách và cải cách nền hành chính quốc gia phù hợp với phát triển kinh tế tri thức 86

3.2.2 Phát triển các ngành công nghệ cao, đặc biệt là công nghệ thông tin 88

3.2.3 Đổi mới giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực cho phát triển kinh tế tri thức 91 3.2.4 Xây dựng thị trường lao động đáp ứng theo nhu cầu của xã hội 93

3.2.5 Sử dụng nguồn nhân lực phải đảm bảo tạo điều kiện để nguồn nhân lực phát huy được tính linh hoạt và khả năng sáng tạo 95

3.2.6 Tăng cường bảo vệ sở hữu trí tuệ 96

KẾT LUẬN 101

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 102

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong những năm gần đây kinh tế tri thức là đề tài được nhiều cuộc hội thảo quốc tế nhiều công trình nghiên cứu quan tâm Sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin, sự tương tác giữa tin học, vi điện tử và sinh học đã tạo ra những tiến bộ thần kì trong kinh tế Những tiến bộ đó sẽ tiếp tục cung cấp

nguyên liệu cho sự tăng trưởng của thế giới trong những năm tới Sự phát triển không ngừng có tính bùng nổ của lực lượng sản xuất trong đó tri thức đóng vai trò như lực lượng sản xuất chủ yếu đã dẫn đến sự hình thành một nền kinh tế mới, nền kinh tế tri thức Xu hướng chung trong sự phát triển kinh tế của các nước trên thế giới là phát triển kinh tế tri thức Việt Nam cũng không nằm ngoài

ngoại lệ đó

Nhận thức được xu thế nêu trên, trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Đảng ta đã khẳng định: “Chúng ta tranh thủ các cơ hội thuận lợi do bối cảnh quốc tế tạo ra và tiềm năng, lợi thế của nước ta để rút ngắn quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo định hướng XHCN gắn với phát triển kinh tế tri thức Phải coi kinh tế tri thức là yếu tố quan trọng của nền kinh tế

và công nghiệp hóa, hiện đại hóa phát triển mạnh các ngành kinh tế và các sản phẩm kinh tế có giá trị gia tăng cao dựa vào tri thức”

Trong giai đoạn hiện nay kinh tế thế giới đang trong giai đoạn chuyển sang nền kinh tế tri thức, một trình độ phát triển cao của LLSX Việt Nam cũng như một số nước đang phát triển đang đứng trước những cơ hội và thách thức rất lớn để có thể tận dụng ưu thế của người đi sau để có thể định hướng, nắm bắt khoa học công nghệ, đi tắt đón đầu xu hướng phát triển của nhân loại Chỉ có như vậy chúng ta mới có thể theo kịp các nước phát triển Bên cạnh đó, khi cả thế giới đang chuyển mình sang giai đoạn phát triển kinh tế tri thức, nếu chúng ta không có được sự chuẩn bị tốt nhất cả về nhận thức lẫn hành động thì chắc chắn chúng ta không theo kịp sự phát triển của nhân loại Lúc đó thì việc hội nhập

quốc tế sẽ không còn ý nghĩa quan trọng, bởi vì khi đó chúng ta không thể tận dụng và học hỏi các kinh nghiệm, công nghệ tiên tiến và ngược lại các nước khác cũng chẳng hợp tác được gì từ chúng ta Có chăng chúng ta chỉ là thị

trường tiêu thụ các công nghệ lạc hậu, tiêu thụ các sản phẩm của các nước khác

Kinh tế tri thức đang ở trong giai đoạn bắt đầu, khái niệm về kinh tế tri thức còn chưa được thống nhất, sự nghiên cứu kinh tế tri thức cũng chưa có nhiều, đặc biệt ở Việt Nam Nhưng có thể khẳng định đó là một xu hướng phát triển tất yếu của LLSX, của mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội của nhân loại

Xuất phát từ những lý do đó, tác giả chọn đề tài “Phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay” nhằm góp phần hoàn thiện về lý luận và

các giải pháp phát triển kinh tế tri thức ở nước ta trong quá trình toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ, góp phần hiện thực hóa mục tiêu đi tắt, đón đầu mà Đảng

đã đề ra

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong một vài năm qua, đã có một số tác phẩm trong và ngoài nước

nghiên cứu về kinh tế tri thức Cụ thể ở nước ta có một số tác phẩm như:

- “Phát triển kinh tế tri thức: rút ngắn công nghiệp hóa, hiện đại hóa” xuất bản năm 2001 của GS.VS Đặng Hữu

- Kinh tế tri thức xu thế mới của xã hội thế kỷ XXI của Ngô Quý Tùng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001

- “Kinh tế tri thức: Những khái niệm và vấn đề cơ bản” xuất bản năm 2002 của Đặng Mộng Lân

- Kinh tế tri thức vấn đề và giải pháp: Kinh nghiệm của các nước phát triển và đang phát triển của Takaski Kiuchi, Tianzhongging, Cheonsikwoo Nxb Thống kê, Hà Nội 2001

- Bước chuyển sang nền kinh tế tri thức ở một số nước trên thế giới hiện nay của Lưu Ngọc Trịnh, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2003

- Kinh tế tri thức ở Việt Nam - quan điểm và giải pháp phát triển của Vũ Trọng Lâm, Nxb Khoa học và kỹ thuật, Hà Nội, 2004

- Kinh tế tri thức thời cơ và thách thức đối với sự phát triển ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004

- Nhà nước với phát triển kinh tế tri thức trong bối cảnh toàn cầu hóa, của Nguyễn Thị Luyến, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2005

- Hành trang thời đại kinh tế tri thức của Thế Trường, Nxb Văn hóa Tư tưởng, Hà Nội, 2005

- Đổi mới tư duy về giai cấp công nhân kinh tế tri thức và công nhân tri thức của Văn Tạo, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008

- Các công trình, bài viết kể trên đã đưa ra những khái niệm cụ thể phản ánh tình hình, xu hướng phát triển, những thành công cũng như những tồn tại, bất cập của nền kinh tế tri thức ở nước ta trong thời gian qua Tuy nhiên, vấn đề kinh tế tri thức vẫn đang trong quá trình hình thành và phát triển ở nước ta để góp phần vào việc phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay thì vẫn còn cần nhiều nghiên cứu hơn nữa vào lĩnh vực này để

có thể vạch ra những con đường, bước đi ngắn nhất, phù hợp nhất cho Việt Nam trên con đường phát triển và hội nhập

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

* Mục đích:

Trên cơ sở nghiên cứu về phát triển nền kinh tế tri thức ở Việt Nam hiện nay luận văn đưa ra định hướng và giải pháp phát triển nền kinh tế tri thức ở Việt Nam hiện nay

* Nhiệm vụ:

- Luận văn tập trung nghiên cứu, tìm hiểu và làm rõ khái niệm, bản chất và

xu hướng phát triển của kinh tế tri thức, các tác động về kinh tế, xã hội, thời cơ, thách thức và những vấn đề đặt ra với Việt Nam trước xu thế phát triển của kinh

tế tri thức Đồng thời phân tích thực trạng nền kinh tế và các yếu tố tiền đề của kinh tế tri thức để từ đó đề xuất các hướng chiến lược, các giải pháp để phát triển nền kinh tế nước ta theo kịp sự phát triển của thế giới với trình độ phát triển cao, trình độ kinh tế tri thức

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề về lý luận và thực tiễn trong việc

phát triển kinh tế tri thức của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

* Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu về lý luận kinh tế tri thức và việc ứng

dụng phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, không gian nghiên cứu là tầm vĩ mô của nền kinh tế Việt Nam, về thời gian tập trung vào

thời kỳ 1995 đến nay

5 Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu của luận văn

* Nguồn tài liệu: Tác phẩm kinh điển, hệ thống văn kiện của Đảng, các

bài viết của Đảng và Nhà nước, luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ và các công trình nghiên cứu khoa học

* Phương pháp nghiên cứu: Về cơ bản tác giả sử dụng phương pháp duy

vật biện chứng, phương pháp trừu tượng hóa khoa học và phương pháp lôgíc kết hợp với lịch sử để nghiên cứu và khảo sát sự hình thành và phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Ngoài ra còn sử dụng các phương pháp: tổng hợp, thống kê, phân tích,

để làm rõ những luận điểm được đề cập trong luận văn

6 Đóng góp và ý nghĩa của luận văn

- Hệ thống hóa lý luận về kinh tế tri thức

- Phân tích, đánh giá những yếu tố ban đầu về kinh tế tri thức

- Trên cơ sở đó, luận văn đề xuất những quan điểm và giải pháp nhằm xây dựng kinh tế tri thức ở Việt Nam trong thời gian tới

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đinh Văn Ân (chủ biên - 2005), Quan niệm và thực tiễn phát triển kinh tế,

xã hội tốc độ nhanh, bền vững, chất lượng cao ở Việt Nam, Nxb Thống kê,

Hà Nội

2 Lê Xuân Bá (chủ biên - 2004), Hội nhập kinh tế quốc tế: Áp lực cạnh tranh

trên thị trường và đối sách của một số nước, Nxb Giao thông vận tải, Hà

Nội

3 Bộ Kế hoạch và Đầu tƣ (2000), Chiến lược phát triển kinh tế 2001 - 2010

4 Bộ Kế hoạch và Đầu tƣ (2005), Báo cáo kết quả đánh giá 5 năm thực hiện

kế hoạch khoa học - công nghệ giai đoạn 2001-2005

5 Vũ Đình Cự (2008), "Xu thế chủ yếu của sự phát triển khoa học, công nghệ, sự hình thành và vai trò của kinh tế tri thức trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI, Đề tài KX.08.02

6 Ngô Doãn Vịnh (6/2009), “Một số vấn đề đổi mới tƣ duy đối với chiến lƣợc

phát triển kinh tế xã hội Việt Nam thời kỳ 2011 - 2020”, Tạp chí Kinh tế và

dự báo, (11)

7 Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

8 Đảng Cộng sản Việt Nam (2006), Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

9 Đổi mới cơ chế quản lý khoa học công nghệ ở Việt Nam (2003), Nxb Khoa

học Kỹ thuật, Hà Nội

10 Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Thành phố Hà Nội (2002), Mã số

01X-07/03-2002-1

11 Đặng Hữu (2001), “Phát triển kinh tế tri thức: rút ngắn công nghiệp hóa, hiện đại hóa”

12 Đặng Hữu (2005), “Công nghệ thông tin - mũi nhọn đột phá đưa loài người vào thời đại kinh tế trí thức”,WebSite Viện Những vấn đề phát triển

13 Đặng Hữu (2005), “Đào tạo nhân lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa rút ngắn dựa trên tri thức, WebSite Viện Những vấn đề phát triển

14 Kỷ yếu hội thảo khoa học (2000), Kinh tế tri thức và những vấn đề đặt ra với Việt Nam, Hà Nội

15 Kỷ yếu hội thảo khoa học (2002), Kinh tế tri thức với đào tạo nguồn nhân lực ở Việt Nam trong thập niên đầu của thế kỷ XXI, Hà Nội

16 Đặng Mộng Lân (2002), Kinh tế tri thức: Những khái niệm và vấn đề cơ bản, Nxb Thanh niên, Hà Nội

17 Vũ Trọng Lâm (2004), Kinh tế tri thức ở Việt Nam quan điểm và giải pháp phát triển, Nxb Khoa học và kỹ thuật, Hà Nội

18 Nguyễn Thu Linh (24/9/2004), Phát triển bền vững và sự tham gia của xã hội dân sự,Bài phát biểu tại Hội thảo Phát triển bền vững dựa trên tri thức - Học viện Hành chính quốc gia, Hà Nội

19 Vương Liêm (2003), Kinh tế học Internet: từ thương mại điện tử tới chính phủ điện tử, Nxb Trẻ, Hà Nội

20 Nguyễn Thị Luyến (2005), Nhà nước với phát triển kinh tế tri thức trong bối cảnh toàn cầu hóa, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

21 C.M¸c - Ph.¡ngghen (2004), Toµn tËp, tËp 46, Nxb ChÝnh trÞ quèc gia, Hµ

Néi

22 “Một số vấn đề nguồn nhân lực Việt Nam” (2008), Tạp chí Ban Tuyên giáo, (08)

23 Nền kinh tế tri thức, nhận thức và hành động (2000), Nxb Thống kê, Hà

Nội

24 Nền kinh tế tri thức, nhận thức và hành động (2001), Hội Khoa học kinh tế

Việt Nam

25 Nguyễn An Ninh (2008), Về xu hướng công nhân hóa ở nước ta hiện nay,

Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

26 Phạm Quang Phan (2003), Những vấn đề cơ bản về kinh tế tri thức và sự vận dụng ở Việt Nam, Nxb Thống kê, Hà Nội

27 Võ Hồng Phúc (2007), “Lao động và giải quyết việc làm ở nước ta hiện

nay”, Tạp chí Cộng sản, (24/144)

28 Minh Quang (6/2009), “Kinh tế - xã hội 5 tháng đầu năm 2009”, Tạp chí Kinh tế và dự báo, tr.15, (11)

29 Tạp chí Kinh tế phát triển (5/2002), (59)

30 Nguyễn Văn Thắng (5/2009), “Tăng cường chính sách về học nghề và việc

làm cho thanh niên”, Tạp chí Kinh tế và dự báo, tr.21, (10)

31 Trần Đình Thiên (11/2000), “Kinh tế tri thức và vấn đề lựa chọn mô hình

phát triển ở Việt Nam”, Tạp chí Cộng sản, (22)

32 Ngô Quang Tiếp (2008), Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với trí thức nước ta hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

33 Đỗ Thế Tùng (14/9/2005), Tác động của kinh tế tri thức đến quan hệ sản xuất, Website Đảng Cộng sản Việt Nam

34 Ngô Quý Tùng (2000), Kinh tế tri thức xu thế mới của xã hội thế kỷ XXI,

Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

35 Trần Văn Tùng (2001), Nền kinh tế tri thức và yêu cầu đổi mới giáo dục Việt Nam, Nxb Thế giới, Hà Nội

36 Dương Quốc Trọng (09/7/2009) “Chất lượng dân số gắn với phát triển kinh

tế - xã hội”, Báo Nhân dân

37 Trung tâm Khoa học và Nhân văn quốc gia (2001), Báo cáo phát triển con người Việt Nam 2001

38 Tấn Ngôn Trước (2001), Thời đại kinh tế tri thức, Nxb Chính trị quốc gia,

Hà Nội