Đặc điểm ngôn ngữ của ca dao tục ngữ nói về kinh nghiệm lao động sản xuất

5 1.ăLýădoăch năđ ătƠiăvƠănhi măv ăc aălu năv n .... iăt ngăvƠăph măviănghiênăc uăc aălu năv n .... 7 4.ăPh ngăphápănghiênăc uăvƠăv năđ ăt ăli uă ..... 72 1.ă căđi măth ănh t:ăt căng c

1

I H C QU C GIA HÀ N I

Nguy năTh ăChơu

căđi măngônăng ăc aăcaădaoăt căng ănóiă

v ăkinhănghi mălaoăđ ngăs năxu t

Lu năv năTh căs ăLýălu năngônăng

HÀăN Iă- 2005

2

L IăC Mă N

Trong quá trình hoàn thành lu n v n này, em đã nh n đ c s giúp

đ t n tình và quý báu c a các th y, cô giáo trong Khoa Ngôn ng h c

tr ng i h c Khoa h c Xã h i và Nhân v n, các cán b trong Khoa Ngo i ng và b môn C s Ngôn ng h c và Vi t h c tr ng i h c Bách Khoa Hà N i và đ c bi t là th y giáo h ng d n ậ PGS.TS Tr n Trí Dõi

Em xin chân thành bày t l i c m n chân thành t i nh ng s giúp

đ t n tình đó

H c viên Nguy n Th Châu

3

M CăL C

L i c m n 1

M căl c 2

B ngăquyăđ nhăch ăvi tăt t 4

PH N M U 5

1.ăLýădoăch năđ ătƠiăvƠănhi măv ăc aălu năv n 5

1.1 Lý do ch n đ tài 5

1.2 Nhi m v 5

2.ăTìnhăhìnhănghiênăc uă 6

3 iăt ngăvƠăph măviănghiênăc uăc aălu năv n 7

4.ăPh ngăphápănghiênăc uăvƠăv năđ ăt ăli uă 8

5.ăB ăc căc aălu năv n 10

Ch ng I T NG QUAN V CA DAO T C NG NÓI V KINH NGHI M S N XU T 12

1.ăQuanăni măv ăcaădao,ăt căng ă 12

1.1 Quan ni m v t c ng 12

1.2.Quan ni m v ca dao 19

2.ăN iădungăc aăcaădao,ăt căng ănóiăv ăkinhănghi măs năxu t .22

2.1 V th i ti t 23

2.2 Tr ng tr t 25

2.3 Ch n nuôi 29

2.4 S v t v 32

3.ă V ă tríă c aăcaădao,ăt căng ănóiăv ăkinhănghi mălaoăđ ngăs năxu tătrongă khoătƠngăt căng ăcaădaoăng iăVi tă 33

4.ăTi uăk t 35

Ch ng II C I M V NG ỂM C A CA DAO T C NG NÓI V KINH NGHI M S N XU T 36

1.ă căđi măng ăơmăc aăcaădaoănóiăv ăkinhănghi măs năxu t 36

1.1 Quy t c chung c a th th l c bát 36

1.1.1 Th l c bát 36

1.1.2 V n trong th l c bát 36

4

1.1.3 V n trong ca dao l c bát nói v kinh nghi m s n xu t 37

1.2 Nh ng bài ca dao vi t theo các th th khác 40

1.3 Nh p đi u 43

2.ă căđi măng ăơmăc aăt căng ănóiăv ăkinhănghi măs năxu t .53

2.1.Hình th c c a t c ng nói v kinh nghi m s n xu t .53

2.1.1.Nh ng câu có đ dài d i m i âm ti t 54

2.1.2.Nh ng câu có đ dài trên m i âm ti t 55

2.2.V trí gieo v n và cách hi p v n trong các câu t c ng nói v kinh nghi m s n xu t 59

2.2.1 Lo i câu không gieo v n 59

2.2.2 Lo i câu có gieo v n 60

2.2.2.1 V n l ng và v n li n 61

2.2.2.2 V n l ng và v n cách 61

2.2.2.3 V n trong t c ng đ c vi t theo th l c bát 62

2.3 Nh p 63

2.3.1 t v n đ .63

2.3.2 Nh ng đ n v t c ng có ki n trúc sóng đôi 64

2.3.3 Nh ng đ n v t c ng khác 68

3.ăTi uăk t 69

Ch ng III. C I M T V NG C A CA DAO T C NG NÓI V KINH NGHI M S N XU T 72

1.ă căđi măth ănh t:ăt căng caădaoănóiăv ăkinhănghi mălaoăđ ngăs năxu tă s ăd ngăr tăítăt ăHánăVi tăvƠăt ăđ aăph ng 72

1.1 T Hán Vi t 72

1.2 T đ a ph ng 78

2 căđi măth ăhai:ăt căng ăcaădaoănóiăv ăkinhănghi mălaoăđ ngăs năxu tăs ă d ngănhi uăt ăchuyênădùngătrongălaoăđ ngăs năxu tănôngănghi p 80

2.1 Nh ng t chuyên dùng trong ngh tr ng tr t 80

2.2 Nh ng t chuyên dùng trong ngh ch n nuôi gia súc, gia c m 84

3.ăTi uăk t 88

PH N K T LU N .90

TÀI LI U THAM KH O 94

PH L C 1: T C NG 98

5

PH L C 2: CA DAO

6

2 CGH: Câu ghép

3 CA: Câu A

4 CB: Câu B

8 TA: Thuy t A

9 B: B

10 TB: Thuy t B

13 đA: đ A

14 tA: thuy t A

15 đB: đ B

16 tB: thuy t B

7

1 Lụ DO CH N TÀI VÀ NHI M V C A LU N V N

1.1.LỦ do ch n đ tài

a dao, t c ng là m t b ph n chi m v trí khá quan tr ng trong ngôn ng và v n hóa Vi t Nam Ca dao, t c ng t thân đã mang trong mình nh ng nét r t đ c tr ng c a ngôn ng và v n hoá Vi t Nam Tuy đã có khá nhi u đ tài nghiên c u ca dao, t c ng nh ng

d ng nh v n ch a ch đ c h t nh ng đ c đi m ngôn ng c ng nh

v n hóa c a chúng, đ c bi t là b ph n ca dao, t c ng nói v kinh nghi m s n xu t

V i t cách là ng i nghiên c u ngôn ng gi ng d y các môn thu c v v n hoá, ngôn ng và ti ng Vi t t i Khoa Ngo i ng Tr ng i

h c Bách Khoa Hà N i, thông qua đ tài nghiên c u này, chúng tôi mu n tìm hi u nh ng nét đ c tr ng c b n v ng âm, t v ng, ng pháp cùng

nh ng ki n th c liên quan đ n khía c nh v n hóa c a nh ng câu ca dao,

t c ng nói v kinh nghi m s n xu t nông nghi p, ph c v cho công vi c chuyên môn c a mình

1.2 Nhi m v

Thông qua b ng t li u th ng kê nh ng câu t c ng và ca dao nói

v kinh nghi m s n xu t, lu n v n có nhi m v :

- T p h p ca dao t c ng đ c sáng tác theo đ tài lao đ ng s n xu t nông nghi p m t cách có h th ng ó ch y u là nh ng bài ca dao,

nh ng câu t c ng nói v kinh nghi m trong lao đ ng s n xu t nông nghi p

- Tìm hi u nh ng đ c tr ng v ng âm, t v ng và ng pháp c a ca dao

t c ng nói v kinh nghi m lao đ ng s n xu t nói riêng và ca dao t c

ng nói chung

C

8

- Qua nh ng đ c tr ng v ngôn ng trong đi u ki n cho phép, tìm hi u

nh ng đ c tr ng v n hóa n mình trong nh ng bài ca dao, nh ng câu

t c ng nói v kinh nghi m lao đ ng s n xu t

2 TÌNH HÌNH NGHIÊN C U

Ca dao, t c ng Vi t Nam là m t m ng đ tài khá phong phú và

h p d n đ i v i các nhà nghiên c u v n hóa, v n h c và ngôn ng Công tác s u t p, biên so n ca dao, t c ng c ng nh dân ca đã b t đ u t kho ng cách nay hai th k và công trình s u t p ca dao s m nh t mà

chúng ta đ c bi t và hi n có là Nam phong gi i trào (Tr n Li u Am,

cu i th k XVIII đ u th k XIX) Có th ca dao, t c ng đã đ c s u

t m t s m h n nh ng dù sao thì chúng tôi c ng không bi t đ c nh ng

công trình có tr c Nam phong gi i trào Sau đó, k t su t th k XIX

đ n đ u th k XX, các nhà Nho đã biên so n khá nhi u công trình v ca

dao, t c ng nh Nam phong ng n ng thi (Ngô ình Thái, th k XIX),

i Nam qu c tuý (Ngô Giáp u, th k XIX), Vi t Nam phong s c a

Nguy n V n M iầ ó là nh ng công trình b ng ch Nôm, còn nh ng công trình b ng ch qu c ng (k c nh ng công trình m i ch đ ng trên báo chí) thì ngay t tr c cách m ng tháng Tám đã xu t hi n khá phong

phú, trong đó không th không k đ n T c ng , c ng , gia ngôn (Hu nh

T nh C a, 1897), An nam t c ng (V Nh Lam và Nguy n a Gia,

1933), Phong dao, ca dao, ph ng ngôn và t c ng (Nguy n V n Chi u,

1936), Ng n ng phong dao (Nguy n Can M ng, 1941)ầ và đ c bi t là

T c ng phong dao (Nguy n V n Ng c, xu t b n l n th nh t n m 1928)

đ c coi là công trình s u t p t c ng công phu nh t, có n i dung phong phú nh t trong th i k đó

Sau cách m ng tháng Tám, thu c lo i công trình s u t p, biên so n ca

dao, t c ng có quy mô có th k đ n tr c tiên là b sách T c ng và dân ca

Vi t Nam c a V Ng c Phan (xu t b n l n th nh t vào n m 1956), H p tuy n v n h c Vi t Nam t p I ph n V n h c dân gian (1972)ầ

9

Trong nh ng n m g n đây, có m t s nhà nghiên c u s u t m t c

ng , ca dao đ c gi i nghiên c u c ng nh công chúng bi t đ n nh nhóm

tác gi cu n T c ng Vi t Nam Chu Xuân Diên; Nguy n Xuân Kính, Phan

H ng S n c ng v i cu n T c ng Vi t Nam; Nguy n Lân v i T đi n thành

ng t c ng Vi t Nam; nhóm V Dung v i T đi n thành ng và t c ng

Vi t Nam; Nguy n Xuân Kính v i Kho tàng ca dao ng i Vi t, Thi pháp ca

dao; inh Gia Khánh v i Ca dao Vi t Namầ

Trên đây là nh ng nét s l c v công tác s u t m biên so n ca dao, t c ng Vi t Nam t tr c đ n nay Tuy nhiên, nh chúng ta đã bi t,

ca dao t c ng không ch d ng l i m c đ là đ i t ng đ biên so n,

s u t m mà ca dao, t c ng đã tr thành đ i t ng nghiên c u c a nhi u ngành khoa h c khác nhau nh v n h c, ngôn ng h c, xã h i h cầ

th m chí đã có khá nhi u công trình nghiên c u v ca dao t c ng đ c đánh giá cao Công vi c c a chúng tôi là góp thêm m t cái nhìn ngôn ng

h c v kho tàng v n hóa phong phú này c a dân t c

3 I T NG VÀ PH M VI NGHIÊN C U C A LU N V N

Ca dao, t c ng là tài s n tinh th n chung, là bi u hi n kinh nghi m

s ng phong phú c a nhân dân lao đ ng Vi t Nam và đ ng th i nó ph n ánh tâm h n dân t c Do đó, kho tàng ca dao, t c ng ng i Vi t đ c p

đ n r t nhi u n i dung nh tình yêu quê h ng đ t n c, tình yêu thiên nhiên, tình c m nam n , kinh nghi m s ng, kinh nghi m s n xu tầ Tuy nhiên, trong khuôn kh lu n v n này, chúng tôi không có tham v ng đ

c p đ n t t c nh ng m ng n i dung k trên mà:

- Chúng tôi ch ch n nh ng câu ca dao, t c ng có n i dung nói v kinh nghi m s n xu t nông nghi p làm đ i t ng nghiên c u c a lu n v n

- Ngoài ra, Vi t Nam là qu c gia g m có 56 dân t c anh em cùng sinh s ng trong d i lãnh th hình ch S Nhìn chung, m i dân t c đ u có

nh ng câu ca dao, t c ng ph n ánh kinh nghi m c ng nh tâm t c a riêng mình Do v y, chúng tôi c ng ch gi i h n b ng vi c ch n nh ng

10

câu ca dao, t c ng nói v kinh nghi m s n xu t c a ng i Kinh (ng i

Vi t) v i t cách là t c ng i chi m đa s t i Vi t Nam

4.PH NG PHÁP NGHIÊN C U VÀ V N T LI U

th c hi n nhi m v trong lu n v n, chúng tôi s d ng ph ng pháp th ng kê, mô t và so sánh t li u Chúng tôi đã s d ng khá nhi u sách s u t m ca dao, t c ng đ làm t li u kh o sát, trong đó các cu n

Kho tàng ca dao ng i Vi t (4 t p) c a Nguy n Xuân Kính, T c ng Vi t

Nam c a Nguy n Xuân Kính, Phan H ng S n, T c ng , ca dao, dân ca

Vi t Nam c a V Ng c Phan là ngu n tài li u kh o sát chính M i cu n

sách nh v y g m hàng tr m, hàng nghìn, th m chí hàng ch c nghìn bài

(nh Kho tàng ca dao ng i Vi t) và đó c ng chính là s l ng nh ng

câu t c ng , ca dao mà chúng tôi đã kh o sát

T ng c ng s l ng bài1ca dao nói v kinh nghi m lao đ ng s n xu t nông nghi p chúng tôi đã s u t m đ c là 150 và t ng s câu t c ng nói v kinh nghi m lao đ ng s n xu t là 438 Ch a th k t lu n đây có ph i là con

s đ y đ hay không nh ng theo chúng tôi đây là nh ng con s t ng đ i đáng tin c y S d chúng tôi có ý ki n này là nh vào quá trình kh o sát ngu n t li u phong phú v ca dao t c ng đã có hi n nay

có đ c con s 150 bài ca dao nói v kinh nghi m lao đ ng s n

xu t, chúng tôi đã ti n hành kh o sát nh ng cu n sách sau đây:

1 Nguy n Ngh a Dân ậ Ca dao Vi t Nam (1945 – 1975) ậ Nhà xu t b n

V n h c Hà N i 1997

2 inh Gia Khánh ậ Ca dao Vi t Nam ậ Nhà xu t b n V n h c, Hà N i

1983

3 inh Gia Khánh (ch biên) ậ Ca dao Vi t Nam ậ NXB T ng h p

ng Tháp, 1992

1 đây, chúng tôi s d ng th ng nh t khái ni m bƠi ca dao thay vì khái ni m cơu vì thông

th ng m t bài ca dao g m r t nhi u câu th h p thành và s có nh ng bài ca dao chúng tôi

ch trích d n s d ng m t s câu nh t đ nh.

11

4 Nguy n Xuân Kính và Phan ng Nh t (ch biên) ậ Kho tàng ca dao

ng i Vi t (t p 1) ậ Nhà xu t b n V n hoá thông tin, Hà N i 1995

5 Nguy n Xuân Kính và Phan ng Nh t (ch biên) ậ Kho tàng ca dao

ng i Vi t (t p 2) ậ Nhà xu t b n V n hoá thông tin, Hà N i 1995

6 Nguy n Xuân Kính và Phan ng Nh t (ch biên) ậ Kho tàng ca dao

ng i Vi t (t p 3) ậ Nhà xu t b n V n hoá thông tin, Hà N i 1995

7 Nguy n Xuân Kính và Phan ng Nh t (ch biên) ậ Kho tàng ca dao

ng i Vi t (t p 4) ậ Nhà xu t b n V n hoá thông tin, Hà N i 1995

8 Tr n Quang Nh t ậ Ca dao lao đ ng ậ Nhà xu t b n Ph thông 1974

9 Nguy n V n Ng c ậ T c ng phong dao, Hà N i 1928

10 V Ng c Phan ậ V Ng c Phan tác ph m (T p 3) ậ Nhà xu t b n H i

Nhà v n, Hà N i 2000

11 V Ng c Phan ậ T c ng , ca dao, dân ca Vi t Nam (b n in l n th 11)

ậ Nhà xu t b n KHXH, Hà N i 1998

12 V Ng c Phan ậ T c ng và dân ca Vi t Nam (in l n th 4) ậ Nhà

xu t b n S h c, Hà N i 1967

13 V Ng c Phan, T Phong Châu, Ph m Ng c Hy ậ V n h c dân gian

Vi t Namậ Nhà xu t b n V n h c, Hà N i 1972

14 V Ng c Phan, T Phong Châu, Ph m Ng c Hy ậ H p tuy n th v n

Vi t Nam - V n h c dân gian Vi t Nam (T p 1) ậ Nhà xu t b n V n

h c, Hà N i 1977

15 Ca dao t c ng - Nhà xu t b n V n ngh TP HCM, 1995

Và đ có đ c con s 438 câu t c ng nói v kinh nghi m lao đ ng

s n xu t, chúng tôi đã ti n hành kh o sát nh ng cu n sách sau đây:

1 Chu Xuân Diên, L ng V n ang, Ph ng Tri ậ T c ng Vi t Nam ậ

Nhà xu t b n KHXH, Hà N i 1975

2 Nguy n Xuân Kính, Phan H ng S n ậ T c ng Vi t Nam - Nhà xu t

b n V n hoá thông tin, Hà N i 1995

12

3 V Ng c Phan ậ V Ng c Phan tác ph m (T p 3) ậ Nhà xu t b n H i

Nhà v n, Hà N i 2000

4 V Ng c Phan ậ T c ng , ca dao, dân ca Vi t Nam (b n in l n th 11)

ậ Nhà xu t b n KHXH, Hà N i 1998

5 V Ng c Phan ậ T c ng và dân ca Vi t Nam (in l n th 4) ậ Nhà xu t

b n S h c, Hà N i 1967

6 V Ng c Phan, T Phong Châu, Ph m Ng c Hy ậ V n h c dân gian

Vi t Namậ Nhà xu t b n V n h c, Hà N i 1972

7 V Ng c Phan, T Phong Châu, Ph m Ng c Hy ậ H p tuy n th v n

Vi t Nam - V n h c dân gian Vi t Nam (T p 1) ậ Nhà xu t b n V n

h c, Hà N i 1977

8 Ca dao t c ng - Nhà xu t b n V n ngh TP HCM, 1995

9 Tuy n t p t c ng ca dao Vi t Nam ậ Nhà xu t b n V n h c 2/2003

Ngoài nh ng tài li u chính này, chúng tôi còn tham kh o m t s

cu n sách s u t m ca dao, t c ng , sách lý lu n và nh ng bài báo liên quan khi ti n hành lu n v n (xin xem thêm Th m c tài li u tham kh o

cu i lu n v n này)

Trên c s ngu n t li u phong phú nh v y, chúng tôi ti n hành

ch n l c và th ng kê t t c nh ng câu, nh ng bài có ch đ v kinh nghi m s n xu t nông nghi p đ ph c v cho lu n v n Sau khi đã dùng

ph ng pháp th ng kê đ ch n l c và d ng thành m t b ng t li u t ng

đ i đ y đ , chúng tôi ti n hành mô t , phân tích đ ch ra nh ng đ c đi m

v ng âm, t v ng và ng pháp c a ca dao, t c ng nói v kinh nghi m

s n xu t và qua đó phác h a nên nh ng nét v n hóa l u gi trong đó

5 B C C C A LU N V N

Lu n v n c a chúng tôi g m 3 ph n chính:

- Ph n m đ u,

- Ph n n i dung

13

- Ph n k t lu n

Trong đó, ph n n i dung g m có ba ch ng:

Ch ngă1: T ng quan v ca dao, t c ng nói v kinh nghi m s n xu t

Ch ngă2: c đi m v ng âm c a ca dao, t c ng nói v kinh

nghi m s n xu t

Ch ng 3: c đi m t v ng trong ca dao, t c ng nói v kinh

nghi m s n xu t Ngoài ra, lu n v n còn g m có b ng quy c ch vi t t t, m t m c

l c, m t th m c tài li u tham kh o và hai ph l c

14

TÀIăLI UăTHAMăKH O

1 ào Duy Anh - Vi t Nam v n hóa s c ng ậ Nhà xu t b n TP H

Chí Minh và khoa L ch s tr ng i h c S ph m thành ph H Chí Minh, 1992

2 Tr n Thuý Anh ậ Th ng x xã h i c truy n c a ng i Vi t châu th

B c b qua m t s ca dao – t c ng - Nhà xu t b n i h c và trung

h c chuyên nghi p, Hà N i 2000

3 Tr n c Các ậ T c ng v i m t s th lo i v n h c ậ Nhà xu t b n

KHXH, 1995

4 Nguy n Tài C n ậ M t s ch ng tích v ngôn ng , v n t và v n hóa ậ

Nhà xu t b n i h c Qu c gia, Hà N i 2001

5 Mai Ng c Ch ậ V n th Vi t Nam ậ NXB H&GD chuyên nghi p Hà

N i 1991

6 Nguy n Ngh a Dân ậ Ca dao Vi t Nam (1945 – 1975) ậ Nhà xu t b n

V n h c Hà N i 1997

7 Chu Xuân Diên, L ng V n ang, Ph ng Tri ậ T c ng Vi t Nam ậ

Nhà xu t b n KHXH, Hà N i 1975

cí Ngôn ng s 6 n m 1998, trang 23 ậ 40

9 Nguy n Thi n Giáp ậ T v ng ti ng Vi t ậ Nhà xu t b n i h c và trung h c chuyên nghi p, Hà N i 1976

10 Nguy n Thi n Giáp ậ T v ng h c ti ng Vi t ậ Nhà xu t b n i

h c và trung h c chuyên nghi p, Hà N i 1985

11 D ng Qu ng Hàm ậ Vi t Nam v n h c s y u - quy n I (in l n

th nh t), Nha h c Chính ông Pháp xu t b n, Hà N i 1943

12 Nguy n Thái Hoà - T c ng Vi t Nam ậ C u trúc và thi pháp ậ Nhà

xu t b n Khoa h c xã h i Hà n i 1997

13 inh Gia Khánh ậ Ca dao Vi t Nam ậ Nhà xu t b n V n h c, Hà

N i 1983

14 inh Gia Khánh (ch biên) ậ Ca dao Vi t Nam ậ NXB T ng h p

ng Tháp, 1992

15 inh Gia Khánh (ch biên), Chu Xuân Diên, Võ Quang Nh n ậ

V n h c dân gian Vi t Nam - Nhà xu t b n Giáo d c, Hà N i 1998

16 inh Gia Khánh, Chu Xuân Diên ậ V n h c dân gian Vi t Nam -

Nhà xu t b n Giáo d c, Hà N i 1962