Tự xây dựng và sử dụng phim tư liệu cho bài học ôn tập lịch sử

Trong đó, phim tư liệu có nội dung lịch sử được đánh giá là một phương tiện dùng trong dạy học có hiệu quả cao.Trước hết, chúng phong phú về nội dung, kết hợp chặt chẽ giữa hình ảnh lời

Do đặc điểm của nhận thức lịch sử là không thể quan sát trực tiếp các sự kiện nên phương pháp trực quan có ý nghĩa rất quan trọng Trong đó, phim tư liệu có nội dung lịch sử được đánh giá là một phương tiện dùng trong dạy học có hiệu quả cao.

Trước hết, chúng phong phú về nội dung, kết hợp chặt chẽ giữa hình ảnh lời nói với âm thanh, tác động vào giác quan của học sinh, cung cấp một khối lượng thông tin lớn, hấp dẫn, không một nguồn kiến thức nào có thể sánh kịp

Thêm nữa, hình ảnh, màu sắc và âm thanh góp phần tạo cho học sinh biểu tượng sinh động về quá khứ, làm cho các em có cảm giác như đang sống cùng với

sự kiện Điều này góp phần khắc phục việc “hiện đại hóa” lịch sử

Đặc thù của bài ôn tập lịch sử thường là hệ thống, khái quát lại những kiến thức đã học Do vậy bài học thường khô khan, đơn điệu làm giảm hứng thú dạy học của cả giáo viên và học sinh Bên cạnh đó, nhiều giáo viên lại chưa quan tâm sử dụng hoặc sử dụng mà không hợp lý các đoạn phim tư liệu lịch sử trong dạy học hoặc phim tư liệu phục vụ cho dạy học môn Lịch sử còn hạn chế cả về nội dung và

sự kết hợp giữa tranh ảnh, bản đồ, lược đồ (đáng tin cậy) và một số phần mềm tin học phổ biến.

Tuy nhiên cũng cần đặc biệt lưu ý rằng: việc xây dựng và sử dụng phim tư liệu trong dạy học lịch sử không phải để giải trí, minh họa cho bài học mà chủ yếu

là bổ sung kiến thức, giúp học sinh hiểu sâu hơn bài học Trong khi cho học sinh xem các đoạn phim tư liệu này cần kết hợp với các phiếu học tập, phiếu hướng dẫn ghi bài và có câu hỏi định hướng Như vậy việc học tập lịch sử mới có kết quả theo yêu cầu giáo dục bộ môn, khác hẳn với các loại phim tiểu thuyết lịch sử mang nhiều tính hư cấu, làm cho kiến thức lịch sử của học sinh dễ sai lệch

Từ những nhận thức cơ bản trên và trên cơ sở nghiên cứu chương trình lịch

sử THCS, tôi quyết định đề xuất việc xây dựng và hướng dẫn sử dụng phim tư liệu

có nội dung lịch sử cho bài ôn tập

II Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở lý luận, những vấn đề thực tiễn và tính cấp thiết đã trình bày ở trên, tôi thực hiện đề tài “ Tự xây dựng và sử dụng phim tư liệu cho bài học ôn tập lịch sử” với những mục đích lớn sau:

Thứ ba, về phía giáo viên đề tài được thực hiện sẽ là công cụ hỗ trợ giáo viên trong quá trình dạy học, tạo hứng thú cho học sinh, góp phàn nhỏ vào việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học đối với những bài ôn tập lịch sử Đồng thời để làm được những đoạn phim mang tính tư liệu lịch sử đòi hỏi mỗi giáo viên phải tìm tòi, sáng tạo, vừa phải nắm vững kiến thức chuyên nghành, vừa phải có kĩ năng về công nghệ thông tin Do đó sẽ tạo cho giáo viên khả năng phát huy tính sáng tạo và từng bước tích hợp công nghệ vào dạy học.

III Đối tượng nghiên cứu

Những đoạn phim tư liệu sử dụng cho bài ôn tập lịch sử sẽ chủ yếu rèn cho học sinh kĩ năng nghe, nhìn để ghi nhớ, hệ thống, khái quát những kiến thức các em

đã được học Bởi vậy, thực hiện đề tài tôi thiết nghĩ sẽ phù hợp với tất cả các đối tượng học sinh trung học cơ sở Tuy nhiên trên cơ sỏ thực tế và khả năng cho phép, tôi lựa chọn đối tượng chủ yếu của đề tài là học sinh khối 8

IV Phương pháp nghiên cứu

- Phim tư liệu là một loại phương tiện trực quan nên trong đề tài tôi sử dụng chủ yếu là phương tiện trực quan sinh động kết hợp với một số phương pháp khác như: thuyết trình, phát vấn…sử dụng kèm theo phiếu học tập, phiếu hướng dẫn ghi bài và các câu hỏi định hướng

PHẦN II NỘI DUNG

I Cơ sở và cách thức xây dựng đoạn phim tư liệu

Để xây dựng các đoạn phim tư liệu sử dụng trong bài trước hết phải xác định được vị trí, nội dung cũng như các mục tiêu cơ bản của bài học Làm tốt công việc này tức là đã xác định được mục đích xây dựng đoạn phim tư liệu

Hiểu rõ nội dung và ý nghĩa của đoạn phim:

Bản thân đoạn video khi xét trên góc độ một loại đồ dùng trực quan như đã nói ở trên có những ưu điểm cụ thể như:

- Giúp học sinh nhớ được sự kiện, hiện tượng và hiểu một cách sâu sắc về sự kiện, hiện tượng đó

- Đoạn phim tư liệu gồm nhiều hình ảnh được lựa chọn kĩ phù hợp với nội dung bài học đã có hiệu chỉnh, tạo hiệu ứng và ghi lời dẫn rõ ràng, đồng thời với mỗi hình ảnh có chèn âm thanh diễn giải cụ thể của người dẫn có thể giúp học sinh gợi nhớ kiến thức cũ và tiếp nhận kiến thức mới một cách hiệu quả

- Đoạn phim tư liệu với những sự kiện đã được chọn lọc và sắp xếp logic giúp học sinh hình dung một cách khá cụ thể tiến trình diễn biến của lịch sử

- Xây dựng và sử dụng thành công 1 đoạn video vào nội dung bài dạy có nghĩa là người giáo viên đã từng bước tích hợp công nghệ vào giảng dạy Đây là việc làm cần thiết trong thời đại hiện nay – thời đại của ứng dụng công nghệ vào các lĩnh vực của đời sống nói chung và giáo dục nói riêng

Trên cơ sở hiểu rõ mục đích, nội dung, ý nghĩa khi xây dựng phim tư liệu cho bài

ôn tập lịch sử, tôi đưa ra cách thức xây dựng và sử dụng phim tư liệu như sau:

1 Bước 1: Chuẩn bị:

+ Phần mềm hỗ trợ: là phần mềm tích hợp sẵn trong các hệ điều hành Win

XP hoặc Vista là : phần mềm Paint (để hiệu chỉnh ảnh)

c) Xây dựng kịch bản cho đoạn phim

Sau khi xác định được mục đích xây dựng các đoạn phim tư liệu và lựa chọn được hình ảnh phù hợp, chúng ta cần xây dựng được kịch bản cho đoạn phim tư liệu

Xây dựng kịch bản là một khâu quan trọng trong quá trình chuẩn bị thiết kế các đoạn phim tư liệu bởi kịch bản chính là nội dung kiến thức của các đoạn phim Như vậy, xây dựng kịch bản cho đoạn phim chính là viết nội dung phần âm thanh, chữ viết cho mỗi hình ảnh sử dự định sử dụng trong đoạn các đoạn phim

Với nội dung của 1 tiết học, thời lượng 45 phút đòi hỏi nội dung kịch bản phải hướng đến mục đích chính của việc xây dựng đoạn phim Nội dung chữ và nội dung âm thanh trong kịch bản phải cô đọng và là kiến thức quan trọng của bài học

2 Bước 2: Tiến hành xây dựng đoạn phim

- Trước hết cần tiến hành hiệu chỉnh cho các tư liệu tranh ảnh và bản đồ cho phù hợp với nội dung bài dạy:

Sử dụng phần mềm Paint để ghi chú thích tên cho tranh ảnh và bản đồ, lược đồ

- Xây dựng đoạn phim tư liệu bằng phần mềm Proshoư produce:

Sử dụng phần mềm Proshow produce ( hướng dẫn sử dụng phần mềm phụ

lục 1) để xây dựng đoạn phim tư liệu dựa theo kịch bản và những hình ảnh đã được

hiệu chỉnh

* Lưu ý, có thể sử dụng phần mềm Powerpoint 2003 hoặc 2007 (để thiết kế hiệu ứng cho các bản đồ hoặc lược đồ) kết hợp với phần mềm E.M.Powerpoint Video Converter (để chuyển file từ định dạng Powerpoint sang dạng video) để xây dựng đoạn phim tư liệu trong trường hợp một số tư liệu mà phần mềm Proshow produce không thể đọc được

3 Bước 3: Hướng dẫn sử dụng phim tư liệu

3.1 Giáo viên có thể sử dụng đoạn phim tư liệu như sau:

- Tìm hiểu bài học trước ở nhà như một tư liệu tự học hỏi, tự nghiên cứu

- Thứ hai, để minh họa cho một số nội dung nhất định trong bài học

- Thứ ba, để tập trung khái quát kiến thức của chương

Trên đây là một số định hướng và hướng dẫn cơ bản khi sử dụng phim tư liệu trong dạy học bài ôn tập lịch sử 8, căn cứ vào mục tiêu, nội dung bài học và đối tượng học sinh mà giáo viên có thể lựa chọn các mục đích sử dụng khác nhau nhằm đạt hiệu quả dạy học

3.2 Với học sinh, có thể sử dụng đoạn phim tư liệu để phục vụ việc học trên lớp và cả ở nhà:

- Đối với việc học trên lớp, đoạn phim tư liệu là phương tiện hỗ trợ việc ghi chép bài, hoàn thành phiếu học tập và câu hỏi mà giáo viên yêu cầu

- Đối với việc học ở nhà, học sinh có thể đề nghị giáo viên cung cấp đoạn phim tư liệu này và sử dụng nó như một tài liệu tham khảo và hỗ trợ việc ôn lại kiến thức ở nhà

II Mô tả cách thức xây dựng đoạn phim tư liệu trong dạy học bài 31 (SGK lớp 8): Ôn tập lịch sử Việt Nam từ 1858 đến 1918.

1 Bước 1: Chuẩn bị:

a Xác định vi trí, nội dung cơ bản của bài học

- Bài 31(SGK lịch sử 8): Ôn tập lịch sử Việt Nam từ năm 1858 đến năm

1918 nằm ở phần cuối nhằm tổng kết và củng cố kiến thức của hai chương: Chương I Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp từ năm 1858 đến cuối thế kỉ XIX và Chương II Xã hội Việt Nam từ năm 1897 đến năm 1918

- Bài học bao gồm:

I Những sự kiện chính

1 Qúa trình xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp và cuộc đấu tranh chống xâm lược của nhân dân ta từ năm 1858 đến 1884

2 Phong trào Cần Vương (1885 – 1896)

3 Phong trào yêu nước đầu thế kỉ XIX đến năm 1918

II Những nội dung chủ yếu

1 Vì sao thực dân Pháp xâm lược Việt Nam

2 Nguyên nhân làm cho nước ta trở thành thuộc địa của Pháp

3 Nhận xét chung về phong trào kháng Pháp cuối thế kỉ XIX

4 Phong trào Cần Vương

5 Những chuyển biến về kinh tế, xã hội Việt Nam

6 Nhận xét chung về phong trào yêu nước đầu thế kỉ XX

b Mục tiêu bài học

*Về kiến thức

* Về thái độ, tư tưởng

+ Giáo dục cho HS long yêu nước, căm thù giặc

+ Nhận thấy rõ những khả năng cách mạng to lớn, có hiệu quả của nhân dân Việt Nam

+ Trân trọng sự hi sinh anh dũng của các vị cách mạng tiền bối đấu tranh cho độc lập dân tộc

* Về kĩ năng

+ Rèn kĩ năng ghi nhớ, liệt kê kiến thức và sự kiện lịch sử

+ Đối chiếu, so sánh, phân tích, tổng hợp các sự kiện lịch sử và đánh giá nhân vật

Để thực hiện mục tiêu kiến thức đầu tiên “Lập được bảng thống kê những sự kiện chính trong tiến trình xâm lược nước ta của thực dân Pháp và quá trình chống xâm lược của nhân dân ta” tôi quyết định xây dựng phim tư liệu cho cho phần mở đầu này với hy vọng HS sẽ xem phim, ghi nhớ và hệ thống được những sự kiện chính

Thứ nhất, bản thân đoạn video khi xét trên góc độ một loại đồ dùng trực quan như

đã nói ở trên có những ưu điểm cụ thể như:

- Giúp học sinh nhớ được sự kiện, hiện tượng và hiểu một cách sâu sắc

về sự kiện, hiện tượng đó

Phần kịch bản của phim tôi sử dụng chủ yếu là phương pháp thuyết trình Để khắc

phục hạn chế của phương pháp này, tôi đã sử dụng kết hợp với hình ảnh, lược đồ,

âm thanh, từ đó thu hút sự chú ý và tạo hứng thú cho học sinh

Đoạn phim tư liệu gồm nhiều hình ảnh được lựa chọn kĩ phù hợp với nội dung bài học đã có hiệu chỉnh, tạo hiệu ứng và ghi lời dẫn rõ ràng, đồng thời với mỗi hình ảnh có chèn âm thanh diễn giải cụ thể của người dẫn

- Để thu hút sự chú ý của HS tôi đã yêu cầu HS làm phiếu học tập theo mẫu, sau đó sẽ chữa phiếu học tập và cho đáp án

- Phần tranh ảnh, tư liệu cho phần nội dung này khá phong phú Giáo viên có thể lựa chọn hình ảnh, sự kiện; chèn âm thanh phù hợp với nội dung trọng tâm bài dạy hoặc ý đồ giảng dạy của bản thân

Thứ hai xét trên góc độ một đoạn video tự xây dựng:

nhớ kiến thức cũ và tiếp nhận kiến thức mới một cách hiệu quả Đặc biệt, sự xâm lược của thực dân Pháp là cả một quá trình từ năm 1858 – 1884 nên đòi hỏi HS phải huy động được kiến thức của cả chương I Do đó, để nhấn mạnh, khắc sâu hơn,và một lần nữa giúp các em nhớ lại kiến thức cơ bản của cả chương, tôi quyết định xây

dựng và cho các em xem 1 đoạn phim tư liệu khái quát quá trình xâm lược của thực

dân Pháp và quá trình kháng chiến của nhân dân ta

Như vậy, nếu sử dụng video tự xây dựng cho nội bài 31 (chương trình lịch sử lớp 8) là khá phù hợp

c) Chuẩn bị phương tiện, tài liệu:

2 Bước 2: Tiến hành xây dựng phim tư liệu

Sử dụng theo các bước tiến hành ở mục I phần 2 ta sẽ thu được sản phẩm là một đoạn phim tư liệu lịch sử được in đĩa (phụ lục 4)

3 Bước 3: Hướng dẫn sử dụng phim tư liệu

Giáo viên có thể sử dụng đoạn phim tư liệu để tập trung khái quát kiến thức của chương, cho HS xem phim tư liệu và hoàn thành phiếu học tập (phụ lục 5-6)

III.Đánh giá hiệu quả và đề xuất giải pháp qua việc xây dựng và sử dụng phim

tư liệu cho phần I/ bài 31/SGK Lịch sử lớp 8

Trong quá trình xây dựng và hướng dẫn sử dụng phim tư liệu cho phần I/ bài 31/SGK Lịch sử lớp 8, tôi nhận thấy:

1 Ưu điểm

- Tạo được hứng thú và giúp học sinh chú ý vào bài học

Theo những báo cáo của trung tâm nghiên cứu kỹ thuật máy tính của Mĩ vào năm 1993 thì: “Con người lưu lại trong bộ nhớ được 20% những gì họ thấy và 30% những gì họ nghe, và con số này lên đến 80% nếu họ thấy và nghe sự việc, hiện tượng một cách đồng thời”1

Sử dụng đoạn phim tư liệu học sinh được xem tranh ảnh, bản đồ, lược đồ động (được thiết kế theo logic sự kiện) với màu sắc sinh động, hiệu ứng âm thanh

rõ nét kết hợp với lời nói của giáo viên thì khả năng ghi nhớ của các em sẽ tăng lên

Không những thế, nó còn có thể tạo ra được một bầu không khí học tập sinh động, khơi gợi hứng thú học tập cho các em đồng thời khắc sâu những kiến thức mà các em tiếp thu được Rõ ràng, việc sử dụng đoạn phim tư liệu giúp cho nguời học tiếp thu thông tin nhanh, chính xác và nhớ lâu hơn

- Giúp học sinh tích cực và chủ động hơn trong giờ học

1 Ứng dụng CNTT trong dạy học lịch sử - Mạng Giáo Viên Sáng Tạo

Sử dụng đoạn phim tư liệu này kết hợp với một số công cụ, phương tiện hỗ trợ học sinh học tập khác như: phiếu học tập, thẻ nhớ sự kiện, bài tập tự kiểm tra nhận thức và một số câu hỏi định hướng trong giảng dạy Người giáo viên không phải nói quá nhiều mà sẽ trở thành người hướng dẫn, khơi mở vấn đề và khuyến khích học sinh học tập Làm được điều này có nghĩa là đã thực hiện được một trong những yêu cầu quan trọng trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

2 Nhược điểm

Tuy đã đạt được những ưu điểm như trên nhưng để việc xây dựng và sử dụng đoạn phim tư liệu này có được hiệu quả cao nhất cần phải lưu ý và khắc phục nhược điểm sau:

- Do đây là đoạn phim tư liệu tự xây dựng dựa trên ý tưởng của cá nhân người thiết kế nên nội dung, hình ảnh, âm thanh cũng như chữ viết trong đoạn phim

tư liệu đều do người thiết kế lựa chọn Điều này ít nhiều sẽ ảnh hướng đến tính khách quan của đoạn phim tư liệu, nghiêm trọng hơn có thể ảnh hưởng đến tính chính xác của sự kiện, hiện tượng lịch sử được đề cập trong đoạn phim tư liệu

Có thể khắc phục nhược điểm này theo biện pháp dưới đây:

Thứ nhất, người xây dựng đoạn phim tư liệu phải nghiên cứu hết sức tỉ mỉ và

kỹ lưỡng chương trình cũng như nội dung định xây dựng đoạn phim Việc lựa chọn

sự kiện để đưa vào đoạn phim phải dựa trên tiêu chí là bám sát chương trình, sách giáo khoa; sự kiện phải được sắp xếp logic Đối với tranh ảnh, bản đồ, lược đồ… nên tận dụng kênh hình đã được sử dụng trong sách giáo khoa Vì những tư liệu này

đã được kiểm địn về độ chính xác Tư liệu ngoài sách giáo khoa, đặc biệt là nguồn

tư liệu khai thác trên Internet cần hết sức lưu ý về nguồn gốc và độ tin cậy

Thứ hai, đoạn phim tư liệu đã được xây dựng nên sử dụng thí điểm trước khi đưa vào trong quá trình giảng dạy chính thức Qua việc làm này để lấy ý kiến đóng góp từ các đối tượng khác nhau như học sinh, giáo viên bộ môn… Sau đó tiếp tục hoàn thiện đoạn phim tư liệu

PHẦN III KẾT LUẬN

Không có phương pháp dạy học nào là vạn năng cũng như không có phương pháp nào là hoàn toàn vô ích Điều quan trọng là người giáo viên phải biết cách sử dụng các phương pháp sao cho phù hợp với đối tượng người học, với nội dung chương trình, mục tiêu bài học và các điều kiện vật chất vốn có Vì vậy, để dạy học hiệu quả có thể sử dụng rất nhiều phương pháp khác nhau, không nhất thiết cứ là phương pháp mới thì mới có thể đạt được hiệu quả Thực hiện việc “Tự xây dựng

và sử dựng đoạn phim tư liệu trong dạy họcbài 31 (SGK Lịch sử 8):Ôn tập lịch sử Việt Nam từ năm 1858 đến năm 1918” góp phần khẳng định rằng ngay cả phương pháp hết sức truyền thống – phương pháp trực quan vẫn có thể đạt được hiệu quả dạy học tích cực nếu biết sử dụng và cải tiến một cách hợp lý