Hướng dẫn tự học môn lịch sử kinh tế đại học kinh tế quốc dân

GIỚI THIỆU CHUNG VỀ HỌC PHẦN LỊCH SỬ KINH TẾ Lịch sử kinh tế nghiên cứu sự phát triển kinh tế của một nước, một nhóm nước, vùng lãnh thổ qua các thời kỳ hoặc trong một giai đoạn lịch

GIỚI THIỆU CHUNG VỀ HỌC PHẦN

LỊCH SỬ KINH TẾ

Lịch sử kinh tế nghiên cứu sự phát triển kinh tế của một nước, một

nhóm nước, vùng lãnh thổ qua các thời kỳ hoặc trong một giai đoạn

lịch sử cụ thể

Học phần Lịch sử kinh tế cung cấp cho sinh viên những kiến thức cơ

bản về quá trình phát triển kinh tế của các nước trên thế giới và Việt

Nam Từ nghiên cứu thực trạng phát triển kinh tế để rút ra những

đặc điểm, luận giải về những nhân tố tác động đến sự phát triển kinh

tế của từng nước qua các thời kỳ lịch sử cụ thể, đồng thời rút ra

những bài học kinh nghiệm trong phát triển kinh tế của các nước và

Việt Nam

Giới thiệu chung

Giới thiệu chung

 GIÁO TRÌNH & TÀI LIỆU

 GIÁO TRÌNH LỊCH SỬ KINH TẾ - NXB ĐHKTQD 2013

TÀI LIỆU THAM KHẢO: Danh mục các tài liệu tham khảo cho

từng chương đã được liệt kê trong giáo trình

Giới thiệu chung

Thời gian học : 30 tiết (02 tín chỉ)

Kinh tế các nước xã hội chủ nghĩa

 Kinh tế Liên Xô

 Kinh tế Trung Quốc

Kinh tế các nước đang phát triển

 Kinh tế các nước ASEAN

Kết cấu chương trình

PHẦN THỨ HAI

Lịch sử kinh tế Việt Nam

Kinh tế Việt Nam thời kỳ phong kiến

Kinh tế Việt Nam thời kỳ thực dân Pháp thống trị (1858–1945)

Kinh tế Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945 – 1954)

Kinh tế Việt Nam thời kỳ 1955 – 1975

Kinh tế Việt Nam thời kỳ 1976 – 1985

Kinh tế Việt Nam thời kỳ đổi mới (1986 – nay)

Kết cấu chương trình

Chương này giới thiệu các vấn đề cơ bản về môn học:

Chương 1 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Kết cấu chương

1.1 Giới thiệu về lịch sử kinh tế

1.2 Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

1.3 Tác dụng của môn học

Chương 1 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Phản ánh thực tiễn sự phát triển kinh tế của một nước, một nhóm

nước một cách trung thực và khoa học

Khái quát những đặc điểm và những quy luật đặc thù trong sự phát

triển kinh tế của từng nước hoặc từng nhóm nước

Rút ra những bài học kinh nghiệm

Phần thứ nhất LỊCH SỬ KINH TẾ CÁC NƯỚC NGOÀI

các thời kỳ lịch sử để từ đó làm rõ những đặc điểm phát triển kinh tế qua

từng thời kỳ, những mâu thuẫn, những giới hạn trong phát triển kinh tế

cùng khả năng tự điều chỉnh để tồn tại và phát triển của chủ nghĩa tư bản

Chương 2 KINH TẾ CÁC NƯỚC TƯ BẢN CHỦ NGHĨA

Kết cấu chương

2.1 Sự ra đời của chủ nghĩa tư bản

2.2 Thời kỳ chủ nghĩa tư bản trước độc quyền (1640 – 1870)

2.3 Thời kỳ chủ nghĩa tư bản độc quyền (1871 – nay)

Chương 2 KINH TẾ CÁC NƯỚC TƯ BẢN CHỦ NGHĨA

Các nhân tố tác động đến sự ra đời của chủ nghĩa tư bản

1. Sự phát triển của phân công lao động và sự xuất hiện các thành

thị phong kiến

2. Ảnh hưởng của các phát kiến địa lý vĩ đại

3. Tích lũy nguyên thủy tư bản

4. Sự phát triển kỹ thuật và các hình thức tổ chức sản xuất mới

(công trường thủ công)

GIAI ĐOẠN HÌNH THÀNH CHỦ NGHĨA TƯ BẢN

1. Cách mạng tƣ sản và sự thiết lập quan hệ sản xuất tƣ bản chủ

Cuộc cách mạng công nghiệp đầu tiên trên thế giới

Nhận xét

Tiến trình cách mạng công nghiệp gắn liền với sự ra đời của các

phát minh sáng chế về kỹ thuật

Nhu cầu thực tiễn liên tục đặt ra yêu cầu phải cải tiến công cụ lao

động và thay thế cho các công cụ lao động, phương pháp thủ công

trước đó

Cách mạng công nghiệp Anh:

Diễn biến

Bắt đầu từ công nghiệp nhẹ sau đó lan sang công nghiệp nặng

Diễn ra tuần tự từ thấp đến cao

Từ sản xuất máy công cụ tiến đến sản xuất máy truyền lực và động

lực, đỉnh cao là máy hơi nước

Cách mạng công nghiệp Anh:

Đặc điểm

Với nước Anh

Kinh tế

Chính trị & Xã hội

Nhờ cách mạng công nghiệp, nước Anh trở thành cường quốc kinh

tế số 1 thế giới thời kỳ CNTB trước độc quyền

Cách mạng công nghiệp Anh:

Tác động

lực phát triển kinh tế?

Câu hỏi thảo luận

1 Thời kỳ độc quyền hóa (1871 - 1913)

2 Thời kỳ 1914 – 1945

3 Thời kỳ sau chiến tranh thế giới II (1945 - nay)

KINH TẾ CÁC NƯỚC TƯ BẢN THỜI KỲ ĐỘC QUYỀN (TỪ 1871 ĐẾN NAY)

 Tiến bộ kỹ thuật và sự phát triển của lực lượng sản xuất

 Vì sao nước Anh mất dần vị trí số 1 thế giới về kinh tế?

 Nguồn gốc ra đời của các tổ chức độc quyền: Tích tụ tư bản?

Tập trung tư bản?

 Thông thường, về lý thuyết, độc quyền là yếu tố kìm hãm sự

phát triển nhưng tại sao thời kỳ này nền kinh tế các nước tư

bản phát triển nhanh?

Câu hỏi thảo luận

Các cuộc chiến tranh thế giới thứ I và II đã gây hậu quả nghiêm

trọng đối với hầu hết các nước tư bản

Các cuộc khủng hoảng kinh tế xảy ra với những mức độ ngày càng

lớn hơn, đặc biệt là khủng hoảng 1929-1933 đã để lại nhiều hậu quả

to lớn

Nước Mỹ dựa vào chiến tranh để làm giàu

Thời kỳ (1914-1945)

a Giai đoạn khôi phục kinh tế (1945 – 1950)

b Giai đoạn tăng trưởng nhanh (1951 – 1973)

c Giai đoạn tăng trưởng chậm, không đều và không ổn định (1974

– 1982)

d Điều chỉnh kinh tế (1983 – nay)

Thời kỳ sau chiến tranh thế giới II

(1945 - nay)

Các nước thực hiện tái thiết kinh tế sau chiến tranh

Một số tổ chức lớn ra đời: IBRD ,IMF ,GATT; Hiệp ước Bretton

Woods về chế độ tỷ giá cố định

Mỹ thực hiện kế hoạch Marshall viện trợ cho Tây Âu

Giai đoạn khôi phục kinh tế

(1945 – 1950)

Thực trạng phát triển kinh tế

Về tăng trưởng kinh tế

Về sự biến đổi cơ cấu kinh tế

Sự hình thành 3 trung tâm kinh tế: Mỹ, Tây Âu, Nhật Bản

Giai đoạn 1951-1973:

Tăng trưởng nhanh

Các nhân tố tác động

Vai trò của khoa học – kỹ thuật

Vai trò can thiệp của nhà nước

Nền kinh tế tăng trưởng với tốc độ khá nhanh và tương đối ổn định

Tốc độ tăng trưởng kinh tế chung khoảng 5,0%

Tốc độ tăng giá tiêu dùng bình quân khoảng 3%

Đạt được mục tiêu việc làm đầy đủ

Thực trạng phát triển kinh tế

Cơ cấu nền kinh tế thay đổi nhanh chóng giai đoạn 1950 – 1973

Tỷ trọng khu vực I (nông, lâm, ngƣ nghiệp) giảm nhanh

Tỷ trọng của khu vực II (công nghiệp và xây dựng) tăng lên chậm

Tỷ trọng của khu vực III (dịch vụ) mở rộng rất lớn

Thực trạng phát triển kinh tế

Thế giới tư bản hình thành 3 trung tâm kinh tế: Mỹ - Tây Âu - Nhật

Bản

Nhật Bản tăng trưởng “thần kỳ”; các nước Tây Âu liên kết hình

thành EEC; tốc độ tăng trưởng của Mỹ chậm dần

Mỹ mất đi địa vị thống trị tuyệt đối trong thế giới tư bản

Sự cạnh tranh giữa các trung tâm này ngày càng trở nên gay gắt

Thực trạng phát triển kinh tế

Đặc điểm nổi bật

Tốc độ tăng trưởng chậm, không ổn định

Chu kỳ khủng hoảng rút ngắn

Khủng hoảng năng lượng, khủng hoảng cơ cấu, khủng hoảng kinh

tế đi liền với thất nghiệp và lạm phát cao

Giai đoạn 1974-1982

Nguyên nhân

Sự can thiệp của nhà nước không có khả năng thích ứng với

những biến động kinh tế trong nước, quốc tế

Đầu tư sụt giảm

Cạnh tranh giữa các nước ngày càng trở nên gay gắt

Cuộc đấu tranh giành độc lập về kinh tế của các nước đang phát

triển

Giai đoạn 1974-1982

Nội dung điều chỉnh

Điều chỉnh vai trò can thiệp của nhà nước

Khuyến khích đầu tư

Điều chỉnh cơ cấu kinh tế

Điều chỉnh quan hệ kinh tế đối ngoại

Giai đoạn 1983 - nay:

Điều chỉnh kinh tế

Kết quả

Tăng trưởng kinh tế

Chuyển biến cơ cấu kinh tế (ngành, nội bộ ngành, lao động…)

Giai đoạn 1983 - nay:

Chương này nghiên cứu lịch sử phát triển kinh tế Mỹ từ thời kỳ thuộc địa

đến nay để rút ra những đặc điểm và những nhân tố ảnh hưởng đến sự

phát triển kinh tế Mỹ qua các thời kỳ lịch sử

Chữa bài tập & thực hành: 1

Chương 3 KINH TẾ NƯỚC MỸ

Chính sách của thực dân Anh

Đặc điểm kinh tế vùng thuộc địa Bắc Mỹ

Cuộc đấu tranh giành độc lập của nhân dân Bắc Mỹ

Tình hình kinh tế - xã hội nước Mỹ trước ngày giành độc lập (1776)

Bắt đầu từ công nghiệp nhẹ

Diễn ra với tốc độ nhanh

Tiến hành theo hai giai đoạn

Công nghiệp gắn bó chặt chẽ với nông nghiệp

Đường sắt được xây dựng sớm, phát triển với tốc độ nhanh góp

phần thúc đẩy cách mạng công nghiệp

Cách mạng công nghiệp Mỹ:

Đặc điểm

 Hai hệ thống nông nghiệp đối lập nhau

 Hệ thống nông nghiệp miền Bắc

 Hệ thống nông nghiệp miền Nam

Sự phát triển của nền nông nghiệp Mỹ

Nguyên nhân

Nội chiến bùng nổ tháng 4/1861 và kết thúc tháng 4/1865

Sự chiến thắng thuộc về phe liên bang

Nội chiến ở Mỹ (1861 – 1865)

1 Thời kỳ độc quyền hóa (1865 – 1913)

Sau cuộc nội chiến (1861-1865), nước Mỹ nhanh chóng trở thành

quốc gia công nghiệp đứng đầu thế giới

Nước Mỹ vươn lên trở thành nền kinh tế số 1 thế giới

Thời kỳ bùng nổ kinh tế

(1865 – 1913)

Công nghiệp

 Nông nghiệp

 Cơ cấu ngành kinh tế

 Giao thông vận tải

 Ngoại thương

Thời kỳ 1865 – 1913:

Thực trạng phát triển kinh tế

Các yếu tố ảnh hưởng

Hậu quả của cuộc nội chiến

Nguồn lực bên ngoài

Sự phát triển khoa học – kỹ thuật

Vai trò của các tổ chức độc quyền

Nguồn lực tài nguyên thiên nhiên, vị trí địa lý…

Thời kỳ bùng nổ kinh tế

(1865 – 1913)

Nước Mỹ tham gia Chiến tranh thế giới I từ 4-1917

Sau chiến tranh Mỹ trở thành trung tâm kinh tế tài chính của thế

giới tư bản chủ nghĩa

Thời kỳ 1914 – 1945:

Diễn biến lịch sử

Cuộc khủng hoảng kinh tế 1920-1921 cũng ảnh hưởng đến nền kinh tế

Mỹ nhưng nền kinh tế đã nhanh chóng được khôi phục và bước vào

giai đoạn phát triển ổn định 1924-1928

1929 -1933: Đại khủng hoảng

Thời kỳ 1914 - 1945:

Diễn biến lịch sử

Tháng 12 - 1941 Mỹ tham gia chiến tranh thế giới II

nhờ bán vũ khí cho các nước Đồng Minh

Thời kỳ 1914 - 1945:

Diễn biến lịch sử

Điều chỉnh kinh tế sau chiến tranh

Kế hoạch Marshall viện trợ cho Tây Âu, Nhật Bản

Xâm nhập thị trường: châu Á, Phi, Mỹ latinh

Sự can thiệp của Nhà nước

Thời kỳ 1945 - 1973

Các chính sách kinh tế của chính phủ thể hiện sự vận dụng học

thuyết Keynes

Tỷ lệ tích lũy tư bản trong GDP

Tăng chi tiêu cho quân sự

Đầu tư cho nghiên cứu khoa học và giáo dục

Chính sách tiền lương và phúc lợi xã hội cao

Mở rộng hoạt động kinh tế đối ngoại

Chính sách chạy đua vũ trang nên ngân sách quân sự tăng

nhanh; lún sâu vào các cuộc chiến tranh

Tốc độ tăng năng suất lao động giảm sút, lợi thế so sánh giảm

xuống do tiền lương cao

Đầu tư trong nước tăng tương đối chậm, đầu tư ra nước ngoài

sự giảm sút tương đối địa vị kinh tế của Mỹ

GDP tăng bình quân 2,3% Khủng hoảng kinh tế đi liền với khủng

hoảng cơ cấu, khủng hoảng nguyên liệu năng lượng, khủng hoảng tài

chính, tiền tệ Lạm phát, thất nghiệp gia tăng

Địa vị kinh tế của Mỹ tiếp tục giảm tương đối so với Nhật Bản và

Tây Âu

Thời kỳ 1974 - 1982 :

Đặc điểm kinh tế

Tăng cường nghiên cứu và ứng dụng thành tựu của cách mạng khoa

học và công nghệ

Đổi mới tổ chức và quản lý trong công nghiệp

Đầu tư trực tiếp ra nước ngoài và thu hút đầu tư trực tiếp từ nước

ngoài

Phát triển mạnh các công ty xuyên quốc gia

Điều chỉnh vai trò điều tiết kinh tế của nhà nước

Tình hình kinh tế Mỹ (1990 – 2002)

Chương này nghiên cứu lịch sử kinh tế Nhật Bản từ cuối thời kỳ phong kiến

đến nay, đặc biệt là những chuyển biến kinh tế thời kỳ từ sau cải cách Minh

Trị (1868) và thời kỳ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, đồng thời luận giải

cho sự phát triển kinh tế của Nhật Bản qua từng thời kỳ lịch sử

Chữa bài tập & thảo luận: 1

Chương 4 KINH TẾ NHẬT BẢN

Kết cấu chương

4.1 Kinh tế Nhật Bản thời kỳ trước cải cách Minh Trị (1868)

4.2 Kinh tế Nhật Bản thời kỳ từ năm 1868 đến hết Chiến tranh thế giới thứ

hai (1945)

4.3 Kinh tế Nhật Bản thời kỳ sau Chiến tranh thế giới thứ hai (từ năm 1946

đến nay)

Chương 4 KINH TẾ NHẬT BẢN

1 Cải cách Minh Trị (Meiji)

2 Cách mạng công nghiệp

3 Sự phát triển của chủ nghĩa đế quốc ở Nhật

Thời kỳ từ cải cách Minh Trị

đến hết chiến tranh thế giới II

 Các nội dung chủ yếu

Tiền đề: thuận lợi – khó khăn

Diễn biến

Đặc điểm

Tác động về kinh tế - xã hội

Cách mạng công nghiệp Nhật Bản

Khởi đầu bằng công nghiệp nhẹ nhưng các ngành công nghiệp nặng,

giao thông vận tải, công nghiệp quốc phòng đã xuất hiện rất sớm và

phát triển nhanh

Nguồn vốn chủ yếu dựa vào trong nước

Nhà nước Nhật Bản có vai trò quan trọng trong cách mạng công

nghiệp

Nông nghiệp ngày càng lạc hậu hơn so với công nghiệp

Cách mạng công nghiệp Nhật:

Đặc điểm

1 Giai đoạn khôi phục kinh tế (1945 – 1951)

2 Giai đoạn phát triển “thần kỳ” (1952 – 1973)

3 Giai đoạn từ 1974 đến nay

Thời kỳ sau chiến tranh thế giới II

Nhật Bản bị quân đội đồng minh (Mỹ) chiếm đóng

Cải cách kinh tế sau chiến tranh

1 Giai đoạn khôi phục kinh tế

(1945 – 1951)

Giải thể các nhóm Zaibatsu

Cải cách ruộng đất

Giải quyết vấn đề việc làm, cải thiện điều kiện làm việc, tăng lương

cho công nhân

Cải cách về tài chính – tiền tệ

Cải cách kinh tế giai đoạn 1945 – 1951

Thực trạng phát triển kinh tế

Tốc độ tăng trưởng kinh tế (GDP) cao, bình quân 9,8%/năm

Tốc độ tăng trưởng công nghiệp giai đoạn 1950-1960 là 15,9%;

giai đoạn 1960-1969 là 13,5%

Cơ cấu kinh tế biến đổi nhanh chóng

Ngoại thương được coi là “nhịp thở” của Nhật Bản

Giai đoạn phát triển “thần kỳ”

(1952 – 1973)

Lực lượng lao động

Sử dụng có hiệu quả nguồn nhân lực

Công thức thành công: “Công nghệ phương Tây + Tính cách

đủ nhu cầu vốn cho đầu tư phát triển

Không phụ thuộc nhiều vào nguồn vốn bên ngoài

Sử dụng vốn

Táo bạo

Về tích lũy và sử dụng vốn

Giai đoạn 1952 – 1973 chiếm 30 đến 35% thu nhập quốc dân

Biện pháp

Huy động vốn nước ngoài: ODA, vay thương mại, đầu tư nước ngoài

Tích luỹ vốn

Kiểm soát chặt chẽ nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI)

Chỉ khuyến khích với những ngành có thể mang lại cho Nhật Bản bí

quyết kỹ thuật, công nghệ mới

Chính sách thu hút FDI của Nhật Bản

Đầu tư có lựa chọn, tập trung vào những ngành mũi nhọn (đóng tàu,

chế tạo máy, hóa chất, điện tử và vi điện tử )

Tăng cường đầu tư ra nước ngoài nhằm khai thác tài nguyên và mở

rộng thị trường

Đầu tư phát triển khoa học – kỹ thuật

Sử dụng vốn

Tăng kinh phí cho nghiên cứu và phát triển (R&D)

Phát triển các cơ sở nghiên cứu khoa học – kỹ thuật

Chú trọng đào tạo nhân lực khoa học – kỹ thuật

Chú trọng nghiên cứu ứng dụng

Nhập khẩu phát minh, sáng chế, nhập khẩu công nghệ hiện đại để

tiếp cận những thành tựu mới nhất

Tiếp cận và ứng dụng nhanh chóng những thành tựu

khoa học – kỹ thuật

Nền khoa học - kỹ thuật của Nhật Bản có bước phát triển nhảy vọt,

đuổi kịp các nước tư bản phát triển khác

Đầu những năm 1970, Nhật Bản đã đạt trình độ cao về tự động hóa,

về sử dụng máy tính trong một số ngành sản xuất

Kết quả

Chiến lược phát triển

Các kế hoạch kinh tế

Tạo môi trường kinh doanh thuận lợi

Điều tiết thông qua các chính sách tài chính - tiền tệ

Đầu tư xây dựng hạ tầng cơ sở, các ngành công nghiệp mới

Đầu tư cho R&D (Research & Development)

Vai trò của nhà nước

Đặc điểm của cấu trúc kinh tế hai tầng ở Nhật Bản

cạnh tranh lớn

gia công các bộ phận hoặc nhận thầu khoán cho các doanh nghiệp lớn, sử

dụng lao động thời vụ, điều kiện làm việc thấp kém

 Khủng hoảng và điều chỉnh kinh tế

 Khủng hoảng kinh tế 1973-1975 chấm dứt thời kỳ phát triển

Tốc độ tăng trưởng kinh tế

(1991-2002)

Chương này nghiên cứu tình hình kinh tế các nước xã hội chủ nghĩa: Lịch

sử hình thành hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới; Nội dung cơ bản trong

công cuộc xây dựng nền kinh tế xã hội chủ nghĩa ở các nước; Những đặc

trưng của mô hình kinh tế kế hoạch hoá tập trung ở Liên Xô và các nước xã

hội chủ nghĩa Đông Âu cùng những hạn chế của mô hình này; Nội dung của

các cuộc cải cách đã được thực hiện trong quá trình phát triển kinh tế ở các

nước xã hội chủ nghĩa; Nguyên nhân dẫn đến sự tan rã của Liên Xô và sự

sụp đổ của Đông Âu xã hội chủ nghĩa

Chữa bài tập & thảo luận: 0

Chương 5 KINH TẾ CÁC NƯỚC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

5.1 Sự hình thành hệ thống xã hội chủ nghĩa và quan hệ kinh tế

giữa các nước xã hội chủ nghĩa

5.2 Kinh tế các nước xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ quá độ lên

chủ nghĩa xã hội (từ năm 1917 đến giữa thập kỷ 1960)

5.3 Kinh tế các nước xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ từ giữa thập

kỷ 1960 đến năm 1991

Chương 5 KINH TẾ CÁC NƯỚC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA