CON NGƯỜI TRONG TRIẾT HỌC

Phản bác học thuyết của Hêghen một cách quyết liệt, Phơbách, một nhà triết học duy vật đã phê phán tính chất siêu tự nhiên, phi vật chất, phi thể xác của bản chất con người trong triết h

BÀI GIẢNG TRIẾT HỌC

(Quan niệm về con người trong triết học Mác)

1 quanniệm về con người trong triết học trước Mác

Trước Mác, rất nhiều trường phái triết học và cả tôn giáo đều đề cập đến vấn đề con người Những hầu hết đều quan niệm chưa đúng và chưa đầy đủ về con người

Các tôn giáo đều quan niệm con người có nguồn gốc từ thần thánh, từ thượng đế Cuộc sống con người đaz được an bài và sắp đặt sẵn Con người gồm có hai phần: linh hồn và thể xác Thể xác là phần sẽ mất khi con người chết đi, còn linh hồn là phần tồn tại mãi mãi Các tôn giáo đều hướng con người tới sự giải thoát khỏi cuộc sống hiện thực trở về với cuộc sống đích thực ở thế giới bên kia

Các trường phái triết học phương Đông, với sự chi phối bởi thế giới quan duy tâm, thế giới quan duy vật chất phác, quan niệm về con người một cách khá phong phú Khổng tử cho rằng bản chất con người là do “thiên mệnh” chi phối quyết định Đức “nhân” chính là giá trị cao nhất của con người, đặc biệt là người quân tử Mạnh tử lại quy tính thiện vào năng lực bẩm sinh của con người và do ảnh hưởng của phong tục tập quán xấu mà con người bị nhiễm cái xấu, xa rời cái tốt Tuân tử lại cho rằng bản chất con người khi sinh ra là ác, nhưng có thể cải biến được Trong khi Mạnh Tử cho rằng, phải lấy lòng nhân ái, quan hệ đạo đức để dẫn dắt con người hướng tới các giá trị đạo đức tốt đẹp, thì Tuân Tử lại cho rằng phải dùng pháp luật để năn chặn con người làm điều ác và hướng tới cái thiện

Trong triết học phương Đông còn có thuyết “thiên nhân hợp nhất”, tức coi trời và người cùng hoà hợp Thuyết này cho rằng, người và trời tác động lẫn nhau theo cùng một tính chất Tuy nhiên bên cạnh đó cũng có quan niệm

“thiên nhân bất tương quan” của Tuân Tử Tuân Tử cho rằng về phương diện dưỡng sinh thì mang ơn trời nhưng về phương diện trị loạn, thịnh suy thì đạo trời không quan hệ gì đến đạo người, trời không thể làm hại con người, trời cũng không thể giúp con người được Quan niệm có mầm mống duy vật này của Tuân Tử có tác dụng khắc phục thái độ bị động của con người, khuyến khích con người có tinh thần tích cực, dám tự mình giải quyết những vấn đề của chính mình

Có thể nói với nhiều hệ thống triết học khác nhau, triết học phương Đông biểu hiện tính đa dạng và phong phú, thiên về vấn đề con người từ hai mối quan hệ chính trị, đạo đức Nhìn chung, con người trong triết học phương

Đông biểu hiện nhiều yếu tố duy tâm, có pha trộn tính chất duy vật chất phác ngây thơ trong mối quan hệ với tự nhiên và xã hội

Triết học phương Tây trước Mác cũng thể hiện nhiều quan niệm khác nhau về con người Chẳng hạn, trong triết học Hy Lạp cổ đại, con người được xem là điểm khởi đầu của tư duy triết học Con người là một tiểu vũ trụ trong vũ trụ bao la Pitago, một nhà nguỵ biện cho rằng “con người là thước đo của vũ trụ” Còn Arixtốt cho rằng, con người là thang bậc cao nhất của vũ trụ Ông còn xem là con người là “một động vật chính trị” Như vậy, triết học cổ đại Hy Lạp bước đầu đã có sự phân biệt con người với tự nhiên nhưng chỉ là những hiểu biết bên ngoài về tồn tại của con người Platôn cho rằng con người ra đời đã mang những bản chất khác nhau và họ được chia thành ba loại phù hợp với những chức năng xã hội khác nhau: chỉ huy, thừa hành và phục tùng

Sau hàng trăm năm trong “đêm trường trung cổ”, dưới sự thống trị của tôn giáo, con người bị xem là sản phẩm của thượng đế, mọi số phận, niềm vui, nỗi buồn, sự may rỉu của con người đều do thượng đế sắp đặt Trí tuệ con người thấp hơn lý trý anh minh của thượng đế Đến thời kỳ phục hưng cận đại, quan niệm về con người có những bước tiến dài đầy tiến bộ Con người được đề cao, đặc biệt là trí tuệ và lý tính của con người Đó là một trong những yếu tố quan trọng nhằm giải thoát con người khỏi mọi gông cùm chật hẹp mà thần học thời trung cổ đã áp đặt cho con người Tuy nhiên, triết học thời kỳ này cũng chưa nhận thức được đầy đủ bản chất của con người cả về mặt sinh học và mặt xã hội Con người mới chỉ được nhấn mạnh về mặt cá thể mà xem nhẹ mặt xã hội

Đến triết học cổ điển đức, quan niệm về con người tiếp tục có bước phát triển đáng kể nhưng cũng không tránh khỏi tính chất siêu hình và duy tâm Điều này được thể hiện trong hệ thống triết học của Hêghen và Phơbách Hêghen, một nhà triết học duy tâm khách quan cho rằng, con người là hiện thân của “ý niệm tuyệt đối”, là con người tự ý thức và do ý niệm tuyệt đối tha hoá mà thành Nhưng có thể nói, mặc dù con người được nhận thức từ góc độ duy tâm nhưng Hêghen là người khẳng định vai trò chủ thể của con người đối với lịch sử, đồng thời là kết quả của lịch sử Và cũng chính Hêghen là người trình bày một cách có hệ thống về các quy luật của quá trình tư duy của con người, làm rõ cơ chế của đời sống tinh thần cá nhân trong mọi hoạt động của con người

Phản bác học thuyết của Hêghen một cách quyết liệt, Phơbách, một nhà triết học duy vật đã phê phán tính chất siêu tự nhiên, phi vật chất, phi thể xác của bản chất con người trong triết học Hêghen Đồng thời Phơbách khẳng định, con người là do sự vận động của thế giới vật chất tạo nên Con người là kết quả phát triển của thế giới tự nhiên Con người và tự nhiên thống nhất, không tách rời nhau Ông cũng cho rằng, “không phải chúa đã tạo ra con người theo hình ảnh của chúa mà chính con người đã tạo ra chúa theo hình ảnh của con người” Phơbách cũng khẳng định, ý thức cũng như tư duy của con người chỉ là sản phẩm của khí quan vật chất nục thể, tức là bộ óc người Vật chất không phải là sản phẩm của tinh thần mà chính tinh thần là sản phẩm tối cao của vật chất Tuy nhiên, khi đi vào xem xét bản chất của con người, của lịch sử xãhội loài người thì Phơbách lại rơi vào duy tâm Ông không thấy được bản chất xã hội trong đời sống con người, tách con người ra khỏi những điều kiện lịch sử cụ thể, ông coi bản chất con người vào tính tộc loại và tìm đặc trưng của tính tộc loại đó ở tình cảm đạo đức, tôn giáo và tình yêu Do đó, con người trong triết học của Phơbách là con người phi lịch sử, phi giai cấp và trừu tượng

Rõ ràng các trường phái triết học trước Mác đều có cái nhìn siêu hình về bản chất của con người Điều đó thể hiện ở chỗ, họ đều coi bản chất con người là cái vốn có, trừu tượng; đặc trưng bản chất con người được quy về bản tính tự nhiên, do đó nó trở nên bất biến Họ không thấy được rằng, bản chất con người được hình thành và biến đổi trong quá trình biến đổi của đời sống xã hội Ngay cả những nhà triết học duy vật Pháp và Anh thế kỷ XVIII, mặc dù đã thấy sự phụ thuộc của con người vào hoàn cảnh nhưng rốt cuộc vẫn xem những biểu hiện bản chất con người như những bản tính tự nhiên của con người

Có thể khái quát rằng, các quan niệm về con người trong triết học trước Mác dù đứng trên nền tảng thế giới quan duy tâm, duy vật hay nhị nguyên đều không phản ánh đúng bản chất con người Nhìn chung, các quan niệm trên đều xem xét con người một cách trừu tượng, tuyệt đối hoá mặt tinh thần hoặc thể xác con người, không thấy được mặt xã hội trong đời sống con người Tuy nhiên, một số trường phái vẫn đạt được những thành tựu nhất định trong việc nghiên cứu về con người Đó chính là những tiền đề lý luận có ý nghĩa cho việc hình thành tư tưởng về con người trong triết học mác xít sau này

Kế thừa những quan niệm về con người trong lịch sử và dựa trên một phương pháp luận nghiên cứu khoa học, Mác đã làm nên một bước ngoặt trong quan niệm về con người Ông khẳng định con người là sự thống nhất của hai yếu tố: yếu tố sinh học và yếu tố xã hội

Con người trước hết là một sinh vật Con người tự nhiên là con người mang tất cả bản tính sinh học, tính loài Yếu tố sinh học trong con người là điều kiện đầu tiên quy định sự tồn tại của con người

Mác thừa nhận con người là một động vật cao cấp, là kết quả của sự tiến hóa lâu dài của giới hữu sinh như học thuyết tiến hóa của Đacuyn đã khẳng định Con người là một bộ phận của tự nhiên - con người tự nhiên, là con người sinh học mang bản tính sinh vật Ban đầu của con người là loài vượn người, sống hoang dã trong tự nhiên Để tồn tại loài vượn người phải tìm kiếm mọi điều kiện cần thiết cho sự sống như thức ăn, nước uống, chỗ ở,

…đó là quá trình loài vượn người phải đấu tranh với tự nhiên để sinh tồn Trải qua hàng chục vạn năm, vượn người dần dần tiến hoá thành người, với dáng

đi thảng, não phát triển và tứ chi cũng phát triển phù hợp với cách sống mới

Như vậy có thể khẳng định, mặt tự nhiên không phải là yếu tố để phân biệt loài người với loài vật Đặc trưng quy định sự khác biệt giữa con người với thế giới loài vật là mặt xã hội Trong lịch sử đã xuất hiện nhiều quan niệm khác nhau phân biệt con người với con vật Chẳng hạn, có quan niệm cho rằng con người khác con vật ở chỗ con người là động vật sử dụng công cụ lao động, là “một động vật có tiúnh xã hội”, hoặc con người là động vật có tư duy,… nhưng những quan điểm này đều phiến diện, nó chỉ nhấn mạnh được một kía cạnh nào đó trong bản chất xã hội của con người và những quan điểm đó chưa nêu lên được nguồn gốc của bản chất xã hội của con người

Với phương pháp biện chứng duy vật, triết học Mác nhận thức vấn đề con người một cách toàn diện, cụ thể, trong toàn bộ tính hiện thực xã hội của nó, mà trước hết là vấn đề lao động sản xuất ra của cải vật chất

M-A viết: “có thể phân biệt con người với súc vật, bằng ý thức, bằng tôn giáo, nói chung bằng bất cứ cái gì cũng được Bản thân con người bằn sự tự phân biệt với súc vật ngay khi con người bắt đầu sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt của mình – đó là một bước tiến do tổ chức cơ thể của con người quy định Sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt của mình, như thế con người đã gián tiếp sản xuất ra chính đời sống vật chất của mình”

Thông qua hoạt động sản xuất vật chất; con người đã làm thay đổi, cải biến toàn bộ giới tự nhiên: “con vật chỉ tái sản xuất ra bản thân nó, còn con người thì tái sản xuất ra toàn bộ giới tự nhiên”

Thông qua hoạt động lao động sản xuất, con người sản xuất ra của cải vật chất và tinh thần, phục vụ đời sống của mình, hình thành và phát triển

ngôn ngữ và tư duy; xác lập quan hệ xã hội Bởi vậy, lao động là yếu tố quyết định sự hình thành bản chất xã hội của con người, đồng thời hình thành nhân cách cá nhân trong cộng đồng xã hội

Con người có tính xã hội trước hết bởi bản thân hoạt động sản xuất của con người là hoạt động mang tính xã hội Trong hoạt động sản xuất đó, con người không thể tách khỏi xã hội Tính xã hội là đặc điểm cơ bản làm cho con người khác con vật Hoạt động của con vật chỉ phục vụ nhu cầu trực tiếp của nó, còn hoạt động của con người gắn liền với xã hội, phục vụ cả xã hội

Con người vừa là sản phẩm của tự nhiên và của xã hội, do đó con người luôn chịu sự chi phối của các quy luật tự nhiên và quy luật xã hội Chẳng hạn, hệ thống các quy luật tự nhiên như quy luật về sự phù hợp của cơ thể với môi trường, quy luật về trao đổi chất, về di truyền, về biến dị,… nó quy định phương diện sinh học của con người Hệ thống các quy luật tâm lý ý thức và hệ thống các quy luật xã hội quy định quan hệ xã hội giữa người với người

Những hệ thống quy luật trên cùng tác động lên con người tạo nên thể thống nhất hoàn chỉnh cả về mặt sinh học và mặt xã hội Trong đó, mặt sinh học là cơ sở tất yếu tự nhiên của con người, còn mặt xã hội là đặc trưng bản chất để phân biệt con người với loài vật

Như vậy, Mác đã vạch ra được ba mối quan hệ cơ bản nhất của con người đó là quan hệ với tự nhiên, quan hệ với xã hội và quan hệ với bản thân mình Trên cơ sở những quan niệm trên, trong cuốn Luận cương về Phơbách, Mác đã đưa ra quan niệm về bản chất con người rất đầy đủ và chính xác Mác viết: “Bản chất con người không phải là một cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoà những quan hệ xã hội”

Có thể hiểu tư tưởng này của C Mác ở những nội dung sau đây:

Thứ nhất, Triết học Mác nghiên cứu bản chất con người xuất phát từ hoạt động của con người thực tiễn Không thể có con người trừu tượng chung chung mà chỉ có những con người cụ thể đang sống và tiến hành những họat động của mình trong những điều kiện lịch sử nhất định Cái nền tảng vật chất để hình thành và phát triển xã hội loài người, hình thành và phát triển bản chất người chính là hoạt động thực tiễn mà trước hết là quá trình lao động sáng tạo, quá trình sản xuất ra của cải vật chất nhằm đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của từng con người và xã hội nói chung Khác với các loài độâng vật khác, con người không phải dựa vào tự nhiên một cách thụ động máy móc mà bằng hoạt động sáng tạo của mình tạo ra một thiên nhiên thứ hai - một thiên nhiên mang tính người, được nhân loại hóa Với quan niệm như vậy, con người không phải chỉ là một bộ phận của giới tự nhiên, là sản phẩm

của tự nhiên mà còn là chủ thể sáng tạo ra giới tự nhiên theo nhu cầøu và mục đích của mình

Thứ hai, bản chất con người không phải là những cái gì có sẵn, không phải do trời phú, không phải nhất thành bất biến như các trường phái triết học trước Mác và các tôn giáo vẫn quan niệm, mà nó được hình thành và phát triển trong quá trình lao động sáng tạo và đấu tranh xã hội Để tồn tại và phát triển con người phải lao động sản xuât để tạo ra của cải vật chất, trong quá trình đó con người hình thành những mối quan hệ với nhau Như Mác khẳng định: “trong sản xuất, người ta không chỉ quan hệ với gới tự nhiên Người ta không thể sản xuất được nếu không kết hợp với nhau… để hoạt động chung và để trao đổi hoạt động với nhau” Chính từ những quan hệ xã hội

“tất yếu” đó con người bộc lộ bản chất của mình

Thứ ba, nói “bản chất con người là tổng hoà những quan hệ xã hội” thì không có nghĩa là Mác coi nhẹ hay phủ nhận mặt tự nhiên trong đời sống con người Ở đây Mác chỉ muốn nhấn mạnh sự phân biệt giữa con người với thế giới động vật trước hết là ở bản chất xã hội và cũng để khắ phục sự thiếu sót của các nhà triết học trước không thấy được bản chất xã hội của con người

Từ việc nghiên cứu bản chất con người theo quan điểm duy vật biện chứng cho ta cơ sở phương pháp luận vô cùng quan trọng để giải quyết những vấn đề về con người trong xã hội hiện thực Trước hết cần phải xem xét và giải quyết những vấn đề liên quan đến con người theo quan điểm toàn diện, lịch sử cụ thể, phát triển và thực tiễn… Con người chỉ có thể tồn tại, phát triển và cống hiến khả năng của mình khi những nhu cầu về vật chất và tinh thần được thoả mãn ở mức độ nhất định Phải giải quyết hài hoà mối quan hệ giữa lợi ích cá nhân và lợi ích tập thể, lợi ích riêng và lợi ích cộng đồng, giữa cống hiến và hưởng thụ; mỗi cá nhân có quyền đòi hỏi xã hội phải đáp ứng những nhu cầu của mình nhưng đồng thời mỗi người cũng phải tự giác đáp ứng những đòi hỏi chung của xã hội

Cần phải có những cơ chế, những chủ trương chính sách cụ thể và thiết thực nhằm chăm lo phát triển con người cả về mặt sinh học và xã hội của nó nhằm taọ ra những động lực thật sự cho sự phát triển của từng cá nhân và cả xã hội

Với tầm quan trọng như vậy, Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến vấn đề con người, phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết dân tộc nhằm giải quyết những nhiệm vụ lịch sử mà cách mạng Việt Nam đặt ra

Trong lịch sử cách mạng Việt Nam xuất phát từ mục tiêu chung của chủ nghĩa Mác là giải phóng con người Đảng ta luôn xác định, giá trị của xã hội XHCN là phát triển toàn diện con người, con người vừa là mục tiêu, vừa

là động lực của sự phát triển Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội phải đặt con người vào vị trí trung tâm, thống nhất tăng trưởng KT với công bằng và tiến bộ XH Toàn bộ hệ thống các quan hệ KT – CT - xã hội phải phục vụ cho sự nghiệp phát triển con người Con người là chủ thể của mọi sáng tạo, cội nguồn của mọi cải vật chất và tinh thần Con người phát triển về trí tuệ, cường tráng về thể chất, phong phú về tinh thần, trong sáng về đạo đức là động lực của sự nghiệp xây dựng xã hội mới

Chính vì vậy, trong “Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH” tại Đại hội Đảng lần thứ VII, Đảng ta đã chỉ rõ một trong những đặc trưng cơ bản của mô hình CNXH ở nước ta là: “Con người được giải phóng khỏi áp bức, bóc lột, bất công, làm theo năng lực, hưởng theo lao động, có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện cá nhân” Để thực hiện được những mục tiêu đó thì không thể chỉ dừng lại ở những cương lĩnh chính trị, những phương hướng chung mà phải bắt tay vào thực hiện những nhiệm vụ cụ thể nhằm đáp ứng những nhu cầu chính đáng, những lợi ích cơ bản của người lao động

Trong thời kỳ trước đổi mới, các Đảng cộng sản lãnh đạo công cuộc xây dựng CNXH đã mắc phải nhiều sai lầm nghiêm trọng và kéo dài về những chủ trương và chính sách lớn, trong đó có vấn đề con người Đại hội Đảng lần thứ VI đã chỉ ra những tư tưởng chủ quan nóng vội, giản đơn, bỏ qua những bước đi cần thiết, muốn nhanh chóng thực hiện nhiều mục tiêu cùng một lúc trong khi nước ta đang ở thời kỳ đầu của thời kỳ quá độ, chưa có đủ những điều kiện cần thiết Cùng với việc nôn nóng thiết lập chế đôï công hữu về tư liệu sản xuất, chúng ta đã áp dụng một kiểu quản lý mang nặng tính quan liêu, một kiểu phân phối theo kiểu chủ nghĩa bình quân mà được hiểu một cách sai lầm là bình đẳng, là ưu việt của CNXH Trong thực tế, các nước XHCN đã rơi vào ảo tưởng về một thiên đường khi thực hiện một chính sách bao cấp tràn lan và kéo dài, vượt khỏi sức chịu đựng của nền kinh tế Ở nước ta, tình trạng đó còn trầm trọng thêm bởi những quan niệm trừu tượng, mơ hồ về làm chủ, không chú ý đến nhu cầu và lợi ích riêng cuả người lao động; là sự ỷ lại, dựa dẫm vào bên ngoài và tài nguyên thiên nhiên… Hậu quả tất yếu là làm thui chột động lực của cá nhân và của cả xã hội, khiến con người trở thành thụ động, gần như hoà tan cái cá nhân vào tập thể, xã hội Điều đó đã đi ngược lại mục tiêu của CNXH và CNCS mà các nhà kinh điển đã nêu ra là xã hội phải tạo điều kiện cho con người phát huy tối đa tiềm năng sáng tạo của mỗi cá nhân, đảm bảo cho mỗi con người phát triển tự do và toàn diện

Từ Đại hội Đảng lần thứ VI cho đến nay, chúng ta đã thực hiện công cuộc đổi mới toàn diện, đồng bộ và triệt để với những bước đi vững chắc,

nhờ đó đã thu được những thắng lợi to lớn và ý nghĩa lịch sử như Đại hội Đảng lần thứ X đã đánh giá Tuy nhiên, chúng ta đang phải đối mặt với những khó khăn và thách thức gay gắt do hậu quả nặng nề của nhiều năm chiến tranh và cơ chế cũ, của nền KT kém phát triển hoặc mới nảy sinh trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường và mở rộng hội nhập quốc tế Tăng trưởng kinh tế chưa tương xứng với khả năng, sức cạnh tranh còn kém; nhiều vấn đề xã hội bức xúc chưa được giải quyết Chúng ta chưa có những chỉ số cao về phát triển con người như mong muốn Nhiều năm qua tốc độ nâng cao mức sống vật chất và tinh thần còn quá chậm, chất lượng sống còn thấp, khoảng cách giàu nghèo có xu hướng tăng lên Cùng với mặt bằng dân trí còn thấp, số người được đào tạo có trình độ tay nghề cao cũng như số người có học vấn đại học, sau đại học đều đang còn ít Đó là những khó khăn hết sức to lớn trên con đường thực hiện mục tiêu của sự nghiệp CNH - HĐH đất nước nhằm đến năm 2020 cơ bản đưa nước ta trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại trong khu vực

Đại hội Đảng lần thứ X khẳng định quyết tâm sớm đưa nước ta ra khỏi tình trạng kém phát triển trước năm 2010, nâng cao rõ rệt đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân Chúng ta chủ trương kết hợp chặt chẽ, hợp lý các mục tiêu kinh tế với các mục tiêu xã hội trong phạm vi cả nước, ở từng lĩnh vực, địa phương; thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước và từng chính sách phát triển, thực hiện tốt các chính sách xã hội trên cơ sở phát triển kinh tế, gắn quyền lợi với nghĩa vụ, cộng hiến với hưởng thụ, tạo động lực mạnh mẽ hơn cho phát triển kinh tế, xã hội