Trong dòng chảy của lịch sử khoa bảng nước nhà, vùng đấtnày đã có 1627 các nhà khoa bảng, trong đó có 240 tiến sĩ, với nhiều tên tuổiđược lưu danh muôn thuở trên các lĩnh vực văn hóa, sử
Trang 1TRƯỜNG THPT QUẢNG XƯƠNG III
Trang 2LỜI NÓI ĐẦU
Thanh Hoá là mảnh đất địa linh nhân kiệt, có truyền thống văn hoá lâu đời,phong phú và đa dạng Qua quá trình vật lộn với thiên nhiên để sinh tồn và pháttriển, người xứ Thanh đã tạo cho mình sắc thái văn hóa riêng biệt, thể hiện qua
một khối lượng di sản hết sức phong phú và đa dạng.
Thanh Hoá cũng là vùng đất truyền thống đấu tranh anh dũng kiên cường,nơi phát tích của nhiều triều đại phong kiến Việt Nam Vùng đất đã gắn liền vớiquá trình tồn vong, hưng thịnh của quốc gia, dân tộc Người xứ Thanh xưa vànay đã viết nên nhiều trang sử hào hùng của dân tộc, được lưu danh bởi các têntuổi như: Triệu Thị Trinh, Lê Hoàn, Lê Lợi, Dương Đình Nghệ, Ngô Quyền vàcác vương triều trong lịch sử dân tộc như vương triều Lê (tiền Lê, hậu Lê), Hồ,Nguyễn Không những vậy vùng đất "địa linh" này còn sản sinh ra những dòngChúa nổi danh Chúa Trịnh với 249 năm có mặt trên chính trường Đại Việt đãsong hành cùng vua Lê dựng đặt kỷ cương phép nước, chúa Nguyễn bắt đầu từNguyễn Hoàng đã có công mở cõi về phía Nam, ổn định đồ bản và giữ vững chủquyền dân tộc suốt các thế kỷ XVII, XVIII, để rồi các vua Nguyễn tiếp nối,thống nhất đất nước
Không chỉ là quê cha đất tổ của "Tam vương nhị chúa", Xứ Thanh còn làvùng đất hiếu học Trong dòng chảy của lịch sử khoa bảng nước nhà, vùng đấtnày đã có 1627 các nhà khoa bảng, trong đó có 240 tiến sĩ, với nhiều tên tuổiđược lưu danh muôn thuở trên các lĩnh vực văn hóa, sử học, quân sự, ngoại giaonổi tiếng như: Khương Công Phụ, Lê Văn Hưu, Đào Duy Từ
Để hiểu rõ hơn về lịch sử anh hùng của quê hương Thanh Hóa, em tham
gia dự thi “Em yêu lịch sử xứ Thanh” do Đoàn trường THPT Quảng Xương III
phát động
Trang 3Câu 1: Người xưa có câu “Vua xứ Thanh, thần xứ Nghệ” Vùng Ái Châu
(tức Thanh Hóa ngày nay) được xem là cái nôi sản sinh ra vua chúa Việt Bằngnhững kiến thức lịch sử đã học, em hãy trình bày hiểu biết của mình về mộttrong các vị vua, chúa xứ Thanh mà em yêu thích nhất
Trả lời
Đã từ rất xa xưa trong dân gian ta đã có câu “Vua xứ Thanh, Thần xứNghệ” Xuất phát từ câu nói của sứ giả Nguyễn Thư Hiên chép ở sách Dư địa chí
do Nguyễn Trãi biên soạn có lời của Nguyễn Thiên Túng liên quan đến 4 xứ:
“Nguyễn Như Hiên nói” Thế xứ Thanh, thần xứ Nghệ, nước Hưng Thái, ma CaoLạng đều rất đáng sợ” Câu nói có liên quan đến hai xứ Thanh và Nghệ, là mảnhđất sản sinh ra những con người, vua chúa, quan thần của đất nước Xứ Thanhxưa mà nay là Thanh Hóa là nơi kinh đô của đất nước, nơi có nhiều vua, chúanhất nước
Đất Thanh Hóa trải qua nhiều tên gọi khác nhau đến đời Lý được đổi tênthành Thanh Hóa Theo sách Dư địa chí, Thanh Hóa là vùng địa lý thuận lợi,hình thể tốt có thể xem như yết hầu của đất nước Chính vì vậy nơi đây trở thànhchỗ quân Tây Sơn lui về để ngăn bước tiến quân Thanh
Năm 1428 Lê Lợi lập ra nhà Hậu Lê Ông là người Thanh Hóa.
Trang 4Thiên thời, địa lợi, nhân hòa khiến Thanh Hóa thuận lợi trở thành nơi xưngvương, dựng nước Nhà Trần đã phải cho người đục núi, lấp sống để trấn yểmcác huyệt mạch đế vương.
Liên tiếp các triều vua, chúa xuất phát từ đất Thanh Theo thống kê thì từthời Văn Lang cho đến khi kết thúc chế độ phong kiến cuối cùng là triềuNguyễn với vua Bảo đại thì Thanh Hóa chính là khởi nguồn của nhiều dòng vua,chúa nhất nước vì vậy nên mới có câu “Vua xứ Thanh”
Thanh Hóa chính là nơi vua xuất hiện nhiều nhất khi năm Mậu thìn (248)Triệu Thị Trinh đánh tan quân Ngô tại núi Nưa, Triệu Sơn, Thanh Hóa Tuychưa xưng vua nhưng quân Ngô đã gọi bà là Vua Nhà Tiền Lê do thập đạotướng quân Lê Hoàn lãnh đạo cũng xuất phát từ quê nhà Thọ Xuân, Thanh Hóa.Sau khi Hồ Quý Ly soán ngôi nhà Trần, lập nên nhà Hồ đổi tên nước là ĐạiNgu cũng đặt kinh đô ở thành Tây Giai, tức Tây Đô, Thanh Hóa Nơi đây cũngtrở thành mảnh đất sản sinh ra những vị vua thời Hậu Lê như Lê Thái Tổ, LêThánh Tông, Lê Trang Tông
Không chỉ có vậy, Thanh Hóa còn là nơi xuất phát của hai dòng chúaTrịnh, Nguyễn Chúa Trịnh Kiểm thời vua Lê vốn xuất thân từ Vĩnh Lộc, ThanhHóa sau đó mang tiếng giúp phò Lê nhưng thực ra lấn át cả quyền lực của vua.Chúa Nguyễn lập sau thời chúa Trịnh cũng trấn trị ở đất Thuận Hóa saumới mở rộng khái phá tận Đàng Trong
Thanh là nơi xưng vương, xưng chúa còn Nghệ lại là nơi sản sinh ra cácquan thần giỏi giang giúp vua trị vì đất nước Từ quan văn như thái sư Nguyễn
Xí phò tá vua Lê Thánh Tông, bà chúa Lãnh – minh phi của Lê Thánh Tông đếnquan võ, tướng quân Nguyễn Cảnh Chân giúp nhà Trần dẹp quân Minh Hơnthế, mảnh đất “Địa linh nhân kiệt” là nơi xuất thân của vô số bậc nhân tài trongtất cả các lĩnh vực như Nguyễn Du, Phan Bội Châu, Hồ Xuân Hương, Hồ ChíMinh
Trang 5Đền thờ Cương Quốc công Nguyễn Xí.
Ngoài câu nói được lưu truyền là “Vua xứ Thanh, Thần xứ Nghệ” thì trongdân gian còn xuất hiện dị bản “Thanh cậy thế, Nghệ cậy thần” hay “Thanh thế,Nghệ thần” cũng nói về 2 xứ lắm vua nhiều chúa này
Hai tác giả H.Le Breton và Đặng Thai Mai đã đưa ra giải thích cho câu nóinày có nghĩa là vùng đất Nghệ Tĩnh được thừa hưởng ân huệ của vua chúa Nơiđây cũng là vùng đất của các vị thần Nghệ Tĩnh hãnh diện vì có một trong bốnngôi đền đẹp nhất An Nam “Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng”.Giáo sư Đặng Thai Mai còn giải thích rằng “Thanh Hóa là đất đế vương NghệTĩnh là đất thần linh Thần xứ Nghệ phần lớn là những nhân vật lịch sử Lịch sửNghệ Tĩnh luôn gắn với nước nhà Trong các thời kỳ khủng hoảng bi đát củadân tộc người xứ Nghệ vẫn tự hào với những di tích anh hùng và những nhânvật lẫy lừng của xứ sở”
Hiện tại Thanh Hóa- Nghệ An là 2 tỉnh quan trọng của Việt Nam cả vềkinh tế và lịch sử Nơi đây vẫn luôn sản sinh ra những người con ưu tố, nhân tàigiúp ích cho đất nước đúng như dân gian lưu truyền về mảnh đất “địa linh nhânkiệt”
Trang 6Câu 2: Học giả người Pháp L.Bơdatxie nhận xét: “Công trình này là một
trong những tác phẩm đẹp nhất của nền kiến trúc Việt Nam” (Phan Đại Doãn:Những bàn tay tài hoa của cha ông – NXB Giáo dục 1988) Ngày 27 – 06 –
2011, Tổ chức UNESCO đã chính thức công nhận công trình này là Di sản vănhóa thế giới Đó là công trình Thành Nhà Hồ, vào hồi 13h (giờ địa phương) tức18h (giờ Việt Nam) ngày 27/6/2011, Uỷ ban Di sản thế giới tại kỳ họp thứ 35được tổ chức tại Paris (Cộng hoà Pháp) đã chính thức công nhận Thành Nhà Hồtrở thành Di sản Văn hoá Thế giới Đó là công trình nào? Em hãy đóng vai làmột hướng dẫn viên du lịch để giúp cộng đồng hiểu biết về công trình này
Trả lời
Học giả người Pháp L.Bơdatxie nhận xét: “Công trình này là một trongnhững tác phẩm đẹp nhất của nền kiến trúc Việt Nam” (Phan Đại Doãn: Nhữngbàn tay tài hoa của cha ông – NXB Giáo dục 1988) Ngày 27 – 06 – 2011, Tổchức UNESCO đã chính thức công nhận công trình này là Di sản văn hóa thếgiới Đó là công trình Thành Nhà Hồ, vào hồi 13h (giờ địa phương) tức 18h (giờViệt Nam) ngày 27/6/2011, Uỷ ban Di sản thế giới tại kỳ họp thứ 35 được tổchức tại Paris (Cộng hoà Pháp) đã chính thức công nhận Thành Nhà Hồ trởthành Di sản Văn hoá Thế giới
Thành Nhà Hồ thuộc địa phận các xã Vĩnh Tiến, Vĩnh Long, Vĩnh Quang,Vĩnh Yên, Vĩnh Phúc, Vĩnh Ninh, Vĩnh Khang, Vĩnh Thành và thị trấn Vĩnh
Trang 7Lộc (huyện Vĩnh Lộc), tỉnh Thanh Hóa Đây là kinh thành của nước Việt Nam
từ năm 1398 đến 1407
Thành Nhà Hồ do Hồ Quý Ly - lúc bấy giờ là tể tướng dưới triều đại nhàTrần - cho xây dựng vào năm 1397 Thành xây xong, Hồ Quý Ly ép Vua TrầnThuận Tông rời đô từ kinh thành Thăng Long (Hà Nội) về Thanh Hóa Tháng 2năm Canh Thìn (1400), Hồ Quý Ly lên ngôi vua thay nhà Trần và đặt tên nước
là Đại Ngu (1400-1407), thành Nhà Hồ chính thức trở thành kinh đô Thành Nhà
Hồ trong lịch sử còn có các tên gọi khác là thành An Tôn, Tây Đô, Tây Kinh,Tây Nhai, Tây Giai
Thành Nhà Hồ được coi là tòa thành đá duy nhất còn lại ở Đông Nam Á
và là một trong rất ít còn lại trên thế giới Ngày 27/6/2011, tại Paris (Pháp),trong kỳ họp lần thứ 35 của Ủy ban Di sản thế giới, UNESCO đã công nhậnthành Nhà Hồ là di sản văn hóa thế giới
Thành Nhà Hồ đã đáp ứng hai tiêu chí được quy định trong Công ước Disản Thế giới năm 2008 Đó là tiêu chí 2 “bày tỏ sự trao đổi quan trọng của cácgiá trị nhân văn, qua một thời kỳ hay bên trong một khu vực văn hóa của thếgiới, về những phát triển trong kiến trúc, công nghệ, nghệ thuật điêu khắc, quyhoạch thành phố hay thiết kế phong cảnh” và tiêu chí 4 “là ví dụ nổi bật về mộtloại hình công trình xây dựng, một quần thể kiến trúc hoặc kỹ thuật hoặc cảnhquan minh họa một (hoặc nhiều) giai đoạn trong lịch sử nhân loại”
Trong hồ sơ di sản thế giới, thành Nhà Hồ được mô tả là một công trình
kỳ vĩ bởi kỹ thuật và nghệ thuật xây dựng đá lớn và sự kết hợp các truyền thốngxây dựng độc đáo có một không hai ở Việt Nam, khu vực Đông Á và Đông Nam
Á trong thời kỳ cuối thế kỷ 14, đầu thế kỷ 15 Nhờ kỹ thuật xây dựng độc đáo,
sử dụng các vật liệu bền vững, đặc biệt là các khối đá lớn, thành Nhà Hồ đượcbảo tồn rất tốt trong cảnh quan thiên nhiên hầu như còn nguyên vẹn Đây là mộttrong số ít các di tích kinh thành chưa chịu nhiều tác động của quá trình đô thịhóa, cảnh quan và quy mô kiến trúc còn được bảo tồn gần như nguyên vẹn cảtrên mặt đất và trong lòng đất ở khu vực Đông Á và Đông Nam Á
Trang 8Theo các tài liệu và thư tịch cổ, cùng với việc khảo cổ, nghiên cứu hiệntrạng thì phức hợp di sản thành Nhà Hồ ngoài Thành nội, Hào thành, La thànhcòn có Đàn tế Nam Giao.
Em đóng vai trò hướng dẫn viên du lịch để giúp cộng đồng hiểu biết về Thành Nhà Hồ như sau:
- Di sản Văn hoá Thành Nhà Hồ bao gồm vùng đề cử 155,5ha nằm trongmột vùng đệm (5078,5ha) với giá trị cảnh quan tuyệt đẹp của một vùng kinh đô
cổ, được UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới với những giá trị nổi bật
và tiêu chí sau
Khu di sản Thành Nhà Hồ là trung tâm kinh thành của Việt Nam vào cuốithể kỷ 14 - đầu thế kỷ 15, trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của khu vực BắcTrung Bộ Việt Nam từ thế kỷ 16 đến thế kỷ 18 Các thuộc tính chứng minh chonét đặc sắc mang tầm vóc giá trị nổi bật toàn cầu của nó bao gồm tòa thành đáđược xây dựng bằng kỹ thuật đá lớn, La thành, Nam Giao, các tầng văn hóa nốitiếp nhau trong lòng đất lưu giữ các dấu tích Cung điện, đền đài, đường xá vànghệ thuật trang trí, các làng cổ cùng toàn bộ cảnh quan đồi núi, sông hồ mangđậm chất phong thủy điển hình còn lưu giữ được tương đối nguyên vẹn phảnánh rõ nét về một thời kỳ lịch sử văn hóa, văn minh Việt Nam với các đặc trưngmang tầm vóc khu vực và quốc tế
Khu di sản Thành Nhà Hồ là biểu hiện rõ rệt những sự giao thoa trao đổiquan trọng các giá trị nhân văn giữa Việt Nam và các nước trong khu vực Đông
Trang 9Á, Đông Nam Á liên quan đến sự phát triển của kiến trúc, quy hoạch…và cảnhquan khu vực vào cuối thế kỷ 14 - đầu thế kỷ 15 Đó là việc tiếp thu các tưtưởng hướng tích cực của Nho Giáo thực hành (Trung Quốc) kết hợp với cácđặc điểm của văn hóa Việt Nam và khu vực được vận dụng một cách sáng tạovào hoàn cảnh cụ thể của Việt Nam nhằm đưa đất nước đạt tới các thành tựumới văn minh hơn, tích cực hơn, đem lại nhiều lợi ích hơn cho người dân, đápứng các yêu cầu đổi mới cấp bách của Việt Nam và góp phần thúc đẩy các tràolưu tư tưởng nhân văn tích cực ở khu vực Đông Á và Đông Nam Á Tất cả đượcthể hiện nổi trội và duy nhất thấy ở Thành Nhà Hồ trên các phương tiện thiết kếcảnh quan đô thị, kiến trúc Thành đá, kỹ thuật xây dựng đá lớn và các ảnhhưởng tác động lẫn nhau nhiều chiều của khu di sản tới kỹ thuật xây dựng thànhquách sau đó ở khu vực Đông Á và Đông Nam Á.
Khu di sản cũng là ví dụ nổi bật về một loại công trình kiến trúc được xâydựng bằng đá lớn vừa là một kiểu kiến trúc Hoàng thành biểu tượng cho quyềnlực Hoàng gia tiêu biểu dưới tác động của giao thoa các giá trị nhân văn ởphương Đông, vừa là một pháo đài quân sự bề thế, chắc chắn, uy nghiêm Kỹthuật xây dựng đá lớn độc đáo, duy nhất của Việt Nam được thấy ở đây đã đượckết hợp một cách sáng tạo, tài tình với truyền thống kỹ thuật và nghệ thuật xâydựng ở Việt Nam, Đông Á và Đông Nam Á với một hệ thống thao tác kỹ thuậtthủ công liên hoàn như khai thác đá, gia công đá, vận chuyển các khối đá nặng
từ 10 tấn đến 26 tấn, xử lý móng nền đá, nâng các khối đá lớn lên độ cao trên
Trang 1010m vừa đảm bảo được công năng kiến trúc vừa đáp ứng yêu cầu mỹ thuật cầnthiết của một đô thành Kỹ thuật xây dựng thành công các bức tường thành bằng
đá lớn đã phát huy ảnh hưởng của nó tới kỹ thuật xây dựng nhiều tòa thành sau
đó ở khu vực, nhưng kỳ vĩ nhất, đặc sắc nhất chỉ có Thành Nhà Hồ vốn đượcxem như một hiện tượng đột khởi “vô tiền khoáng hậu” trong lịch sử xây dựngkiến trúc thành quách Việt Nam và khu vực
Khu di sản đáp ứng các yêu cầu về tính toàn vẹn, tính xác thực được nêutrong hướng dẫn hoạt động thực hiện Công ước Di sản Thế giới
Khu di sản với vùng lõi và vùng đệm tổng cộng 5.234 hécta bao gồm toàn
bộ tòa Thành đá, La thành, hào thành, các di tích khảo cổ dưới lòng đất, các làng
cổ, các di tích chùa đền, hang động liên quan đến Thành Nhà Hồ, toàn bộ cảnhquan núi non, sông nước liên quan đến địa hình phong thủy thể hiện sự giao lưuvăn hóa về nét đặc sắc của tòa thành được bảo tồn toàn vẹn một cách tốt nhấttheo Luật pháp của Nhà nước Việt Nam và các quy định của UBND tỉnh ThanhHóa Đó cũng là những bằng chứng xác thực nhất minh chứng về sự tồn tại củamột thời kỳ văn minh Việt Nam dưới ảnh hưởng tác động của các tư tưởng nhânvăn tích cực phương Đông nhằm đổi mới đất nước Việt Nam cuối thế kỷ 14 -đầu thế kỷ 15
Trang 11Câu 3: Triệu Thị Trinh có một câu nói nổi tiếng : “Em muốn cưỡi cơn gió
mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông, đánh đuổi quân xâm lượcNgô, cưỡi ách nô lệ, há chịu cúi đầu làm tì thiếp cho người ta” Bằng kiến thứclịch sử đã học, em hãy làm rõ truyền thống anh hùng bất khuất chống giặc ngoạixâm của con người xứ Thanh?
Có thể nói, Bà Triệu là tấm gương sáng chói về cuộc cách mạng nhânquyền sớm trên thế giới, vì vào thời điểm mà Bà khởi nghĩa, chế độ nô lệ cònđang bành trướng mạnh mẽ khắp nơi và thân phận của người phụ nữ vẫn bị coi
là rẻ mạt trong hoàn cảnh đất nước đang bị ngoại bang thống trị, với những lễnghi tôn giáo khắt khe, người đàn ông thường được suy tôn là “đại trưởng phu”,
là “anh hùng nam tử” và được quyền “năm thê, bảy thiếp”; còn người phụ nữ chỉ
Trang 12là “thân phận nữ nhi”, “liễu yếu đào tơ”, cùng với những chính sách tàn bạo củanhà Hán nhằm khống chế một bộ phận phản kháng ách áp bức bóc lột, gieo rắctrong lòng xã hội tính “trọng nam, khinh nữ”.
Tuy nhiên, bà Triệu đã dám khẳng khái tuyên bố rằng “em muốn cỡi cơngió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình biển Đông”, để phản kháng lại chế
độ và để khẳng định vai trò vị trí của người phụ nữ trong xã hội, thử hỏi đángnam nhi lức bấy giờ, trong cùng một hoàn cảnh đã mấy ai sánh bằng
để phản đối và chống lại chế độ “trai năm thê, bảy thiếp”, phận làm tì thiếp, mộthình thức nô lệ” Bà Triệu đã dứt khoát “há chịu cúi đầu làm tỳ thiếp người ta”
từ đó bà đã dấn thân vào cuộc nổi dậy thực sự bà đã chiêu binh, phất cờ làmcách mạng đòi sự bình đảng, bình quyền nam nữ trong đó người phụ nữ khôngcòn phải “cúi đầu làm tỳ thiếp người ta”, và mục tiêu của Bà là “đánh đuổi quânxâm lược Ngô” để nhân dân được hưởng độc lập, thoát khỏi kiếp sống nô lệ
Lịch sử đã xác nhận Thanh Hóa là một địa phương có nhiều vua chúa lậpnên các triều đại phong kiến Việt Nam Một số vua, chúa đã có công đánh thắngcác thế lực xâm lược, bảo vệ được nền độc lập và toàn vẹn lãnh thổ cho đấtnước Vì thế tên hiệu họ qua mọi triều đại, kể cả thời đô hộ Pháp đều được đặtcho các đường, phố, công viên, trường học Hầu như ở bất cứ thành phố nào trênđất nước ta đều có đường, phố mang tên Bà Triệu (Ấu Triệu, Triệu Thị Trinh),
Lê Lợi (Lê Thái Tổ), Lê Hoàn (Lê Đại Hành), Dương Đình Nghệ
Một số vua chúa khác người xứ Thanh anh minh, tài giỏi, đã có công xâydựng nước nhà hưng thịnh, mở rộng thêm bờ cõi như vua Lê Thánh Tông, chúaNguyễn Hoàng cũng có nhiều tỉnh thành lấy tên các vị đặt cho đường, phố,trường học Hồng Đức là niên hiệu vua Lê Thánh Tông đã được đặt cho một sốtrường phổ thông, đại học, cơ sở văn hóa, kinh doanh sản xuất nổi tiếng của cáctỉnh, thành
Ngoài ra, Thanh Hóa còn có không ít nhân vật lịch sử đã có công chốngxâm lược, xây dựng đất nước Trong đó có một nhân vật đặc biệt đó là ngườiphụ nữ Triệu Thị Trinh
