Nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc học tập cho con cái của các gia đình Hà Nội hiện nay

Thực hiện đề tài: "Nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc học tập cho con cái của các gia đình Hà Nội hiện nay” là việc cần thiết nhằm giải đáp các vấn đề trên.. Trên thế giới có nhiều nghiên

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA XÃ HỘI HỌC

=======000=======

NGUYỄN VĂN HÙNG

NHU CẦU SỬ DỤNG DỊCH VỤ CHĂM SÓC HỌC TẬP

CHO CON CÁI CỦA CÁC GIA ĐÌNH HÀ NỘI HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SỸ CHUYÊN NGÀNH: XÃ HỘI HỌC

HỆ ĐÀO TẠO: CHÍNH QUY

MÃ SỐ: 60 31 30

Hà Nội: 8 - 2008

LUẬN VĂN THẠC SỸ

ĐỀ TÀI “NHU CẦU SỬ DỤNG DỊCH VỤ CHĂM SểC HỌC TẬP CHO CON CÁI

CỦA CÁC GIA ĐèNH HÀ NỘI HIỆN NAY”

PHẦN I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Theo kết quả tổng điều tra Dân số và nhà ở 1/4/1999 cho thấy, tính đến năm

1999, trong 16.661.366 hộ thì có 55% số hộ có từ 1- 4 ng-ời Gia đình chủ yếu sống hai thế hệ gồm cha mẹ và con cái chiếm từ 70-75% tổng số gia đình Điều đó cũng có nghĩa trong xã hội hiện đại, đông con nhiều cháu không còn là biểu t-ợng của gia đình hạnh phúc Quy mô gia đình lớn hay nhỏ phụ thuộc vào nhiều nguyên nhân nh-, mức sinh của các cặp vợ chồng và mô hình chung sống giữa các thế hệ Bên cạnh đó, trong những năm gần đây, nhờ thực hiện thành công ch-ơng trình dân số- kế hoạch hoá gia đình, tốc độ tăng dân số giảm nhanh đã tác động mạnh và trực tiếp đến quy mô gia đình, đặc biệt ở các thành phố lớn quy mô gia đình đang có xu h-ớng giảm đi nhanh chóng Theo một kết quả nghiên cứu gần đây cho thấy các gia

Gia đình Việt Nam hiện nay có khuynh h-ớng lựa chọn loại hình gia đình hạt nhân, nơi mà chỉ có hai thế hệ chung sống với nhau: cha mẹ và con cái Khi đú cỏc bậc cha mẹ sẽ dành nhiều tõm trớ, tỡnh cảm niềm tin cho con cỏi, nhiều gia đỡnh đó đầu tư mọi nguồn lực cho con cỏi học tập và coi đú là sự đầu tư lõu dài và bền vững nhất của mỗi gia đỡnh Ngày nay, bản thõn gia đỡnh cũng đang đối mặt với những mõu thuẫn nhất định, một mặt là cụng việc, thu nhập và làm ăn kinh tế một mặt là chăm súc và giỏo dục con cỏi Đối với cỏc gia đỡnh thực tế mà núi việc nào cũng

1 Lê Thi, Gia đình Việt Nam trong b-ớc chuyển từ truyền thống sang hiện đại, Khoa học về Phụ nữ 4/2003

quan trọng, đối với các bậc làm cha làm mẹ thì việc nào cũng thiêng liêng và cao

cả

Sau Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam (1986), Việt Nam chuyển từ nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường dưới sự quản lý của Nhà nước Những thành tựu tăng trưởng kinh tế, phát triển văn hoá - xã hội do công cuộc đổi mới và mở rộng giao lưu quốc tế đưa lại trong thời gian qua đã làm thay đổi một cách rõ rệt cuộc sống của mỗi gia đình Việt Nam Nhu cầu về mọi mặt của các gia đình bước đầu đã tăng lên, ngày càng phong phú, đa dạng và phức tạp hơn trước, đặc biệt là khu vực đô thị Đáp ứng các nhu cầu trên, hàng loạt dịch vụ gia đình ra đời đã làm cho bộ mặt xã hội thêm sinh động Sự phát triển của các dịch

vụ gia đình là một tất yếu khách quan khi nền kinh tế đã phát triển lên một trình độ nhất định Đó là hệ quả của quá trình phân công lao động xã hội trong thời kỳ công nghiệp hoá và hiện đại hoá đã diễn tiến tại Việt Nam Các dịch vụ gia đình kể cả về

số lượng và chất lượng đã góp phần giải quyết nhiều vấn đề nan giải khi năng lực của gia đình không thể tự đáp ứng được tất cả các nhu cầu cần thiết cho đời sống sinh hoạt của mình, khi mà các thành viên gia đình cần dành nhiều thời gian, cường

độ lao động vào các hoạt động khác như sản xuất kinh doanh, học tập, công tác, tìm kiếm thêm thu nhập cho mình

của các dịch vụ đó ra sao? để đáp ứng yêu cầu phát triển của gia đình trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước?

Thực hiện đề tài: "Nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc học tập cho con cái

của các gia đình Hà Nội hiện nay” là việc cần thiết nhằm giải đáp các vấn đề trên

Những nhận xét trên cơ sở đánh giá thực trạng nhu cầu dịch vụ chăm sóc học tập cho con cái của gia đình Hà Nội và các kiến nghị rút ra từ kết quả nghiên cứu chắc

chắn sẽ có ích cho việc dự báo nhu cầu sử dụng dịch vụ này của các gia đình Hà Nội trong thời gian tới

2 Sơ lược tình hình nghiên cứu

2.1 Tình hình nghiên cứu ngoài nước

Gia đình luôn là một vấn đề thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Trong những năm gần đây, nhiều khía cạnh của vấn đề gia đình đã được tiếp cận và khai thác Một trong những vấn đề đó là nhu cầu sử dụng của các hộ gia đình Trên thế giới có nhiều nghiên cứu về việc tiếp cận các dịch vụ cho gia đình, các loại hình dịch vụ cho phụ nữ, trẻ em và người già được đặc biệt nhấn mạnh, cụ thể như:

- Nghiên cứu về các dịch vụ gia đình ở Mỹ có chuyên khảo: “All our

children: The American Family under Pressure” (1977) Trẻ em của chúng ta- sức

ép đối với các gia đình Mỹ), trong đó đã đề cập tới vấn đề bảo vệ chăm sóc và tôn

trọng quyền chính đáng của trẻ thơ, nhiều câu hỏi liên quan đến trách nhiệm của chính phủ, mối quan hệ giữa bản chất của xã hội Mỹ với sự phát triển của trẻ; các nhu cầu tối thiểu của trẻ và bố mẹ chúng nhằm tạo một thế giới tốt đẹp hơn cho trẻ

em

- Ở Đức có chuyên khảo “Sozialpolitische Massnahmen-Konkret fur jeden”

(Berlin, 1978) Những biện pháp chính trị - xã hội cụ thể cho mọi người) Trong đó,

đã mô tả và phân tích nhu cầu chăm nom người không có khả năng lao động do ốm đau, chăm nom người già, người tàn tật, bà mẹ và trẻ em trong xã hội Đức hiện nay

- Ở Hung-Ga-Ri có chuyên khảo : “Lối sống và gia đình Sự hình thành

những mối quan hệ con người trong gia đình” (Hungari, 1976);

- Ở Anh có chuyên khảo: “Gia đình và đời sống cộng đồng của người già

Mạng lưới xã hội và trợ giúp xã hội trong ba vùng đô thị” (London, New York, 2001), trong đó nhu cầu chăm sóc sức khoẻ của người già, mạng lưới xã hội và trợ

giúp xã hội cho tuổi già được đề cập, được phản ánh như là một đối tượng thu hút

sự quan tâm đặc biệt của xã hội

Tóm lại: Dịch vụ gia đình là một vấn đề xã hội mà nhiều nước quan tâm, đặc biệt là các nước công nghiệp phát triển Bởi ở những nước đó sự phân công lao động diễn ra rất lớn, chuyên môn hoá cao, nhu cầu phục vụ đời sống vật chất và tinh thần cho mỗi người và gia đình nói chung phong phú và đa dạng

2.2 Tình hình nghiên cứu trong nước

Ở Việt Nam nghiên cứu nhu cầu về các loại dịch vụ, dịch vụ gia đình nói chung và dịch vụ giáo dục nói riêng là một vấn đề còn khá mới mẻ, các nghiên cứu

về vấn đề này còn chưa nhiều

Nhu cầu dịch vụ mới chỉ được nhấn mạnh chủ yếu trong lĩnh vực dân

số/KHHGĐ, trong đó phần nhiều đề cập đến chất lượng dịch vụ như “Chất lượng

dịch vụ và KHHGĐ và sử dụng các biện pháp tránh thai” (Hà Nội, 2000) Nhìn

chung, các nghiên cứu mới chỉ tập trung nghiên cứu việc chăm sóc sức khoẻ, một

trong những nội dung của dịch vụ gia đình như “Vai trò của gia đình trong giáo

dục sức khoẻ sinh sản vị niên” (Tạp chí khoa học Phụ nữ, số 2/2002), “Gia đình nông thôn và vấn đề chăm sóc sức khoẻ cộng đồng” (Trịnh Hoà Bình, Hà Nội,

1998), “Chăm sóc và khai thác những mặt tích cực của người già trong giáo dục

gia đình” (Gia đình Việt Nam, các trách nhiệm, các nguồn lực trong đổi mới đất

n-ước, 1995),“Một số dịch vụ với việc giảm nhẹ lao động trong công việc gia đình

của phụ nữ nông thôn đồng bằng Bắc Bộ” (Vũ Thị Thảo, 1988) Nhìn chung, các

nghiên cứu chưa phản ánh đầy đủ và toàn diện về nhu cầu của gia đình, chưa có nghiên cứu sâu nào về nhu cầu về dịch vụ gia đình nói chung và nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc học tập nói riêng của gia đình Hà Nội trong thời kỳ đổi mới

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

3.1 Mục đích nghiên cứu

- Mô tả và phân tích thực trạng nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc học tập của gia đình Hà Nộ hiện nay;

- Chỉ ra những nguyên nhân cơ bản làm cản trở hay khuyến khích nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc học tập của gia đình Hà Nộ hiện nay;

- Đề xuất kiến nghị nhằm nâng cao năng lực tiếp cận dịch vụ chăm sóc học tập của gia đình Hà Nội, góp phần tạo điều thuận lợi cho việc cải thiện chất lượng cuộc sống gia đình nói riêng và chất lượng dân số nói chung

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xác định được hệ khái niệm liên quan đến quá trình hình thành nhu cầu, dịch vụ

và nhu cầu sử dụng dịch vụ

- Khoanh vùng nhóm dịch vụ chăm sóc học tập cho con cái của gia đình Hà Nội Hiện nay dịch vụ chăm sóc học tập rất rộng và nhu cầu của các hộ gia đình rất nhiều, việc khoanh vùng đối các dịch vụ sẽ giúp cho việc nghiên cứu các loại hình dịch vụ được tập trung hơn

- Nghiên cứu sẽ tìm hiểu nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc học tập của gia đình và khả năng cung ứng dịch vụ đó của các cơ sở dịch vụ

- Nghiên cứu sẽ đề xuất ra các giải pháp cho sự phát triển các dịch vụ xã hội Hà Nội trong thời gian tới các giải pháp

4 Đối tượng, khách thể, phạm vi và mẫu nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

“Nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc học tập cho con cái của các gia đình Hà Nội hiện nay”

4.2 Khách thể nghiên cứu

 Chủ hộ hoặc đại diện hộ gia đình làm việc trong các cơ quan nhà nước;

 Chủ hộ hoặc đại diện hộ gia đình làm việc trong các cơ sở tư nhân;

 Chủ hộ hoặc đại diện hộ gia đình làm việc tự do;

 Người quản lý các cơ sở hoạt động dịch vụ gia đình

4.3 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài chọn 03 phường và thị trấn của Hà Nội làm địa bàn khảo sát gồm có:

Phường Cống vị, (đặc trưng đại diện cho phường nằm ở Trung tâm thành phố, nơi

có nhiều đặc điểm đáng chú ý về địa lý, chính trị, kinh tế, xã hội); Phường Giáp

Bát, (đặc trưng đại diện là phường nằm cửa ngõ phía Nam của TP, nơi có nhiều

biến động về dân cư, nhà ở và mức sống do quá trình đô thị hoá); Thị trấn Đông

Anh, (đặc trưng cho thị trấn ven đô đang trong quá trình đô thị hoá mạnh mẽ)

4.4 Mẫu nghiên cứu

Về cơ bản, mẫu nghiên cứu được chọn theo phương pháp phân cụm địa lý -

kinh tế - hành chính kết hợp với phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên tại cấp cơ sở

- Khảo sát qua bảng hỏi: Gồm 200 phiếu hỏi hộ gia đình, cơ cấu như sau:

 60 phiếu hỏi đối với hộ gia đình làm việc trong cơ quan nhà nước;

 45 phiếu hỏi gia đình làm việc cho các cơ sở tư nhân;

 45 phiếu hỏi gia đình làm việc tự do và làm nông nghiệp (ven thị);

 50 phiếu hỏi gia đình cung cấp dịch vụ gia đình

- Khảo sát qua phỏng vấn sâu: Gồm 20 người đại diện, cơ cấu như sau:

 5 người trong hộ gia đình làm việc cho cơ quan nhà nước;

 9 người trong hộ gia đình làm việc cho các cơ sở tư nhân;

 03 hộ Chủ hộ làm việc tự do;

 03 người cung cấp dịch vụ cho các gia đình;

 03 người quản lý các cơ sở dung cấp dịch vụ

5 Phương pháp thu thập thông tin

5.1 Phương pháp tiếp cận nghiên cứu

Để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu đề tài, chúng tôi xác định chọn 03 hướng tiếp cận chính sau đây:

a) Từ góc độ triêt học và xã hội học đánh giá nhu cầu dịch vụ chăm sóc học tập

cho con cái của gia đình Hà Nội

 Tổng hợp các lý thuyết đổi mới và phát triển tư duy lý luận

 Lý thuyết nhu cầu và sự hình thành nhu cầu của gia đình

 Lý thuyết nhu cầu của Maslow

 Lý thuyết xung đột

 Lý thuyết lựa chọn lợp lý

b) Từ góc độ kinh tế học để xem xét, đánh giá nhu cầu dịch vụ chăm sóc học tập

cho con cái của gia đình Hà Nội

c) Từ góc độ lối sống xã hội để xem xét, đánh giá nhu cầu dịch vụ chăm sóc học

tập cho con cái của gia đình Hà Nội

5.2 Các phương pháp cụ thể

Nghiên cứu này kết hợp sử dụng các phương pháp phân tích và tổng hợp tư liệu, các phương pháp điều tra xã hội học, kết hợp nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng nhằm khai thác mối quan hệ nhân quả về nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc học tập cho con cái của gia đình Hà Nội trong giai đoạn hiện nay

5.2.1 Phương pháp nghiên cứu định tính

Trong đề tài luận văn này, được sự cho phép của tác giả và cơ quan thực hiện

đề tài là Viện Khoa học Dân số, Gia đình và Trẻ em, với tư cách là người tham gia chính tôi đã sử dụng số liệu sẵn có của đề tài nghiên cứu kho học cấp Bộ “Nghiên cứu nhu cầu dịch vụ gia đình Việt Nam trong thời kỳ đổi mới” do Viện Khoa học Dân số, Gia đình và Trẻ em thực hiện làm đề tài nghiên cứu của luận văn Do phạm

vi, tính chất của đề tài luận văn chỉ sử dụng một phần số liệu rất nhỏ (một địa bàn trong tổng số bảy địa bàn được điều tra), để viết báo cáo Do đó nghiên cứu này tác

sử dụng hoàn toàn số liệu thứ cấp khi phân tích

Tuy nhiên, trong quá trình triển khai đề tài lớn, đề tài đã sử dụng một số phương pháp sau:

a Phương pháp phân tích tài liệu

Thu thập và phân tích các tài liệu bao gồm:

- Niên giám thống kê

- Các nghiên cứu liên quan đến nhu cầu dịch vụ gia đình của các hộ gia đình nói chung và nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc học tập cho con cái của các gia đình Hà Nội nói riêng

- Báo cáo hàng năm của xã và huyện về điều kiện tự nhiên - kinh tế, văn hoá

xã hội

- Mục đích của phương pháp này là: Xác định được tổng quan của vấn đề

nghiên cứu

b Phỏng vấn sâu: Chủ yếu tìm hiểu nguyên nhân nảy sinh các nhu cầu dịch vụ gia

đình, các yếu tố tạo điều kiện thuận lợi hoặc cản trở đối với thực hiện đáp ứng nhu cầu dịch vụ gia đình

5.2.2 Phương pháp nghiên cứu định lượng

Phương pháp nghiên cứu định lượng ngoài việc sử dụng phiếu trưng cầu

ý kiến nhằm đo lường thực trạng tiếp cận nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc học tập của các gia đình Hà Nội hiện nay, chúng tôi còn sử dụng các số liệu thống kê, các báo cáo của địa phương, kết quả nghiên cứu của các đề tài liên quan

6 Giải thuyết nghiên cứu, các biến số và khung lý thuyết

6.1 Giả thuyết nghiên cứu

 Giả thuyết 1: Phát triển dịch vụ là nhu cầu tất yếu trong thời kỳ đổi mới, trong đó nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc học tập cho con cái của gia đình

Hà Nội phụ thuộc vào các điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của đất nước;

xu hướng phát triển các dịch vụ này phụ thuộc vào yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước cũng như sự đổi mới về kinh tế văn hoá xã hội ở địa phương

 Giả thuyết 2: Nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc học tập cho con cái của gia đình Hà Nội hiện nay phụ thuộc vào các đặc trưng nhân khẩu học xã hội của

cá nhân như giới tính, độ tuổi, trình độ học vấn, nghề nghiệp, tình trạng hôn nhân, dân tộc và tôn giáo cũng như các đặc điểm hoạt động nghề nghiệp của

hộ gia đình, quy mô, cơ cấu, thu nhập, mô hình gia đình theo các thế hệ và nơi cư trú

 Giả thuyết 3: Nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc học tập cho con cái của gia đình Hà Nội hiện nay phụ thuộc vào sự tiếp cận các nguồn thông tin quảng cáo của các hộ gia đình cũng như của nhóm và cá nhân và các phương tiện thông tin đại chúng

6.2 Các biến số

Biến số phụ thuộc

Nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc học tập của con cái trong gia đình

Biến số độc lập

- Các đặc trưng nhân khẩu học xã hội của cá nhân, loại hình, quy mô, thu nhập gia đình

- Năng lực đáp ứng nhu cầu dịch vụ chăm sóc học tập cho con cái của gia đình Hà Nội hiện nay

Biến số can thiệp

- Chủ trương đường lối, chính sách phát triển kinh tế - xã hội của trước yêu

cầu của quá trình công nghiệp hoá và hiện đại hoá

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Dương Tự Đam – Gia đình và việc hình thành nhân cách thanh niên – NXB Thanh niên – Hà Nội, 1997

2 Donald Light, Suzane Keller, Craig Calhoun Sociology Fifth Edition Alfred A.Knopf/New York, 1989, P.225

3 Đinh Văn Vang, Đỗ Ngọc Hà - Người mẹ trẻ Hà Nội: Suy nghĩ về nguyên nhân, thói hư tật xấu biểu hiện ở con mình Hà Nội, Trung tâm Nghiên cứu khoa học về phụ nữ, 1991

4 E.A Shultz và R.H.Lavenda Nhân học - một quan điểm về tình trạng nhân sinh Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001

5 Từ điển bách khoa Việt Nam, tập 1, NXB Trung tâm biện soạn từ điển bách khoa Việt Nam, Hà Nội, 1995, tr 671-672

6 Từ điểm bách khoa Việt Nam, tập 2, NXB Nhà xuất bản từ điển bách khoa, Hà Nội, 2002, tr 84

7 Từ điểm bách khoa Việt Nam, tập 2, NXB Nhà xuất bản từ điển bách khoa, Hà Nội, 2002, tr 267

8 Collins Dictionnary of Sociology David Jary & Julia Jary Harper Collins Publishers, 1992: p 419 tr 563 và 593, 594

9 Ngân hàng thế giới Nhà nước trong một thế giới đang chuyển đổi Báo cáo về tình hình phát triển thế giới 1997 Nhà xuất bản chính trị quốc gia, 1988, tr 309

10 Ian Robertson Sociology Third Edition Worth Publishers, Inc New York,

1987, P111

11 J.C Scott Nền kinh tế đạo đức của nông dân Bạo loạn và sinh tồn ở Đông Nam Á New Haven anh Lodon, Yale University Press, 1976

12 S.L Popkin Người nông dân hợp lý Nền kinh tế chính trị của xã hội nông thôn Việt Nam University of California Press Berkeyly – LosAngeles – London; 1979