DẠY học THEO CHỦ đề TÍCH hợp ngữ văn 11 chủ đề học “THU điếu” QUA TRẢI NGHIỆM THỰC tế tại QUÊ HƯƠNG ÔNG

CUỘC THI DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP LIÊN MÔN DÀNH CHO GIÁO VIÊN TRUNG HỌC ---1/ TÊN CHỦ ĐỀ DẠY HỌC : Học Thu điếu Nguyễn Khuyến qua trải nghiệm thực tế tại quê hương ông Chương trìn

TRƯỜNG THCS & THPT PHẠM VĂN ĐỒNG - HÀ HỘI

- -HỒ SƠ DỰ THI DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP

*******************

1 Tên chủ đề dạy học :

HỌC “THU ĐIẾU” QUA TRẢI NGHIỆM THỰC TẾ

TẠI QUÊ HƯƠNG ÔNG

( ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY VÀ HỌC THEO MÔ HÌNH VNEN )

2 Môn chính của chủ đề : NGỮ VĂN

CUỘC THI DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP LIÊN MÔN

DÀNH CHO GIÁO VIÊN TRUNG HỌC

-1/ TÊN CHỦ ĐỀ DẠY HỌC :

Học Thu điếu (Nguyễn Khuyến) qua trải nghiệm thực tế

tại quê hương ông

(Chương trình lớp 11 – Ban Cơ bản)

2/ MÔN HỌC CHÍNH CỦA CHỦ ĐỀ : Ngữ văn

1 Tên hồ sơ dạy học : THU ĐIẾU (Nguyễn Khuyến)

2 Mục tiêu dạy học :

a Kiến thức :

- Vẻ đẹp của bức tranh mùa thu điển hình cho mùa thu Việt Nam vùng đồng

bằng Bắc Bộ và vẻ đẹp tâm hồn của tác giả ;

- Sự tinh tế, tài hoa trong nghệ thuật tả cảnh và trong cách sử dụng ngôn từ củaNguyễn Khuyến ;

- Hiểu được hoàn cảnh lịch sử Việt Nam cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX

- Hiểu được vị trí của Nguyễn Khuyến trong lịch sử văn học Việt Nam

- Chỉ ra được quê hương và khu di tích lịch sử Nguyễn Khuyến trên bản đồ Việt

Nam.

b Kĩ năng :

- Đọc - hiểu môt bài thơ theo đặc trưng thể loại.

- Vận dụng kiến thức lịch sử, địa lí để đọc – hiểu sâu sắc về hoàn cảnh lịch sử

xã hội Việt Nam thời Nguyễn Khuyến

- Vận dụng kiến thức về văn thuyết minh, văn tự sự (Chú ý : quan sát, miêu tả,tưởng tượng, liên tưởng, biểu cảm), phỏng vấn có tư liệu để viết bài luận

c Thái độ

- Trân trọng, ngưỡng mộ tài năng nghệ thuật của Nguyễn Khuyến

- Có ý thức tìm hiểu thêm về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của NguyễnKhuyến – nhà thơ lớn của dân tộc

- Tìm hiểu (và tham quan) Di tích lịch sử Khu lưu niệm Nguyễn Khuyến (huyệnBình Lục, tỉnh Hà Nam)

3 Đối tượng dạy học của bài học:

- Học sinh lớp 11 A1 (ban Cơ bản);

- Số lượng : 24 em

- Đặc điểm học sinh :

 Phần lớn học sinh chưa quen làm việc nhóm, ít trải nghiệm thực tế

 Kiến thức thực tế về Nguyễn Khuyến không nhiều Khả năng thuyết trình

ở một số em non yếu, thậm chí rất non yếu

 Kiến thức về lịch sử, địa lí không được chú trọng Các em chưa có ý thứctích hợp những kiến thức này để đọc – hiểu một tác phẩm, một tác gia cụthể

 Kĩ năng đọc – hiểu theo thể loại (đặc biệt là thơ Đường), nhìn chungkhông được vận dụng khi học bài Thu điếu và những tác phẩm có trongchương trình Trung học (đây là lối mòn của việc học vẹt, học bài nào biếtbài đó)

 Đa số các em đều không thích học thơ Trung đại (vì khó hiểu, vì nhiềuđiển tích, điển cố, vì sự hàm súc “ý tại ngôn ngoại” của nó) Bài Thu điếucùng chùm thơ thu của ông không phải là một trường hợp ngoại lệ.

4 Ý nghĩa của bài học :

* Đồng cảm với tâm sự của Nguyễn Khuyến trong thời kì mất nước và mặc

cảm bất lực bế tắc của ông trước hoàn cảnh lịch sử này

* Học sinh trân trọng, ngưỡng mộ tài năng và tấm lòng của Nguyễn Khuyến –nhà thơ của làng cảnh Việt Nam cùng những đóng góp của ông cho nền văn họcnước nhà

* Đồng cảm với những trăn trở, yêu nước mà bất lực của Nguyễn Khuyến

5 Thiết bị dạy học, học liệu :

a Thiết bị dạy học :

- Máy tính (sử dụng phần mềm iMindMap) để vẽ Sơ đồ tư duy

- Kết hợp với phương pháp dạy học truyền thống : viết bảng, phiếu học tập…

- Máy quay (làm clip học tập)

- Bản đồ Việt Nam (vị trí địa lí quê hương Nguyễn Khuyến ở Bình Lục – Hà Nam và hành trình của học sinh khi tham quan trải nghiệm thực tế

b Học liệu :

* Sách giáo khoa 10 tập 1 – NXB Giáo dục – Hà Nội – 2006

* Hướng dẫn thực hiện Chuẩn kiến thức Môn Ngữ văn lớp 10 – NXB Giáo dục – Hà Nội – 2008;

* Thi hào Nguyễn Khuyến đời và thơ – Nguyễn Huệ Chi – NXB Giáo dục 1994

* Nguyễn Khuyến về tác gia và tác phẩm – Vũ Thanh tuyển chọn và giới thiệu –NXB Giáo dục 2003 ;

* Tìm hiểu phong cách dân gian trong thơ Nôm Nguyễn Khuyến – H TCVH, số

1 – 1994, tr 27 – 30;

* Các nhà thơ cổ điển Việt Nam – Xuân Diệu- NXB Văn học - 1981

* SGK lịch sử THCS & THPT liên quan đến hoàn cảnh lịch sử xã hội Việt Namnửa cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX

* Tranh ảnh, các bài báo đọc tham khảo được tải từ trên mạng Internet

* Gió thanh lay động cành cô trúc – Chu Văn Sơn – NXB Giáo dục 2009

* Bình giảng thơ Đường – Nguyễn Thị Bích Hải - NXB Giáo dục - 2004

* Thế giới nghệ thuật thơ – Trần Đình Sử - NXB Giáo dục – 1997

* Giảng văn Việt Nam – Nhiều tác giả - NXB Giáo dục 1997

* Giới thiệu di tích lịch sử Khu lưu niệm Nguyễn Khuyến

6 Hoạt động dạy học và tiến trình dạy học

- Biết phương hướng phân tích một bài thơ trữ tình Phải dựa vào hình tượng và

ý thơ để phân tích dòng cảm xúc của chủ thể trữ tình

- Thấy được tài năng của Nguyễn Khuyến trong việc sử dụng ngôn ngữ thuầnViệt để miêu tả cảnh thu và diễn tả tâm sự của mình qua hình ảnh mùa thu ởvùng quê Bắc Bộ

- Có khả năng ứng dụng những kiến thức đã học trong chương trình cấp THCS

& cấp THPT để khai thác thêm những thông tin, những hình ảnh cụ thể làmphong phú thêm cho bài học trên lớp

- Áp dụng kĩ năng làm bài văn nghị luận, văn thuyết minh để viết bài

- Tập sử dụng những thiết bị (máy ảnh, điện thoại, máy quay…) để quay và ghihình, ghi âm làm clip học tập

III/ Thái độ :

- Bồi đắp tinh thần quý trọng, tự hào về những di sản của dân tộc để lại.

- Có ý thức tìm hiểu và thưởng thức những di sản đó trong cuộc sống, trong họctập

- Đồng cảm, chia sẻ với những tâm sự về thời thế, cùng sự bất lực, bế tắc củaNguyễn Khuyến nói riêng, những lớp nhà nho được đào tạo từ cửa Khổng sânTrình trong buổi giao thời “Á Âu xáo trộn” ở Việt Nam trong những năm cuốithế kỉ XIX đầu thế kỉ XX

B/ Phần chuẩn bị của học sinh :

- Nắm chắc được nội dung tác phẩm;

- Phân công phần việc của từng cá nhân trong nhóm học tập

- Tìm hiểu về quê hương, cuộc đời và con người Nguyễn Khuyến qua tài liệu,sách giáo khoa để làm cơ sở tìm hiểu thêm trong chuyến đi trải nghiệm thực tếnày

- Viết bài thu hoạch của nhóm và thuyết trình trước lớp

- Các nhóm học tập khác lắng nghe và chuẩn bị câu hỏi để trao đổi, thảo luận vềchuyên đề Nguyễn Khuyến

C/ Tiến trình bài giảng:

Cá nhân phát biểu(tích hợp kiến thứclịch sử)

I Vài nét giới thiệu:

1 Cuộc đời, con người NguyễnKhuyến:

* Ông sống vào thời thực dân Phápxâm lược nước ta, triều Nguyễn bấtlực, từng bước đầu hàng giặc Ông tỏthái độ bất hợp tác với giặc bằng cách

từ quan về làng, sống ẩn dật

* Thông minh, cần cù, đạt đỉnh vìnhquang trong học tập, khoa cử

* Ý thức được sự bất lực của học vấnkhoa cử truyền thống đã không giúpích gì cho sự nghiệp bảo vệ đất nước vàluôn luôn day dứt về sự bất lực củamình Hành động này : sự thanh cao,trong sạch

* Sống trọn hai mươi lăm năm cuối đời

ở làng quê Ông yêu quê hương, làngcảnh, sống chan hòa với gia đình họhàng, bạn bè, hàng xóm… và làmnhiều bài thơ về tình làng, tình bạn,chia sẻ với họ những buồn vui…

2 Sự khủng hoảng ý thức hệ và họcvấn đương thời (SGK)

* Học vấn từ chương khoa cử chỉchuộng hư văn, không vì thực nghiệp.Nho học coi nhẹ công thương nghiệp,

tư tưởng bảo thủ, chính sách bế quantỏa cảng của triều đình nhà Nguyễncũng cách học khoa cử đã kìm hãm sựphát triển kinh tế, làm cho đất nước lạchậu

* Các trí thức tiên tiến đương thời nhưNguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch

… thấy được tình trạng đó và đã dâng

vua nhiều bản điều trần với những đềnghị cải cách nhưng không được chấpnhận Tư tưởng trung vua với lợi íchtriều đại hẹp hòi đã trở nên lỗi thờitrước làn sóng tư tưởng dân chủphương Tây.

* Nguyễn Khuyến chưa tiếp xúc vớiTây học và tâm thư nhưng bằng trựccảm, ông đã thấy được sự khủng hoảng

tư tưởng và học vấn đó và thể hiệntrong một số bài thơ chữ Hán và chữNôm

Nhấn mạnh đặc điểm

thơ Nguyễn Khuyến

trong dòng chảy của

văn học trung đại

II Về sự nghiệp văn học :

1- Nét bao trùm của thơ văn NguyễnKhuyến đã nhạt dần tính chất “tải đạo”vốn có trong văn học nhà nho, mặt dùvẫn coi trọng khí tiết, không buôngmình theo thói tục Thơ ông mang nội

dung mới : Mặc cảm về sự bất lực,

xem mình là người thừa, đời thừa Từ

đó nảy sinh tâm sự yêu nước u hoài

trước sự đổi thay của thời cuộc : Thấy

học vấn của mình vô nghĩa, thấy làm quan vô nghĩa, và một niềm thương nước khôn nguôi.

2 – Nguyễn Khuyến là nhà thơ lớn củadân tình làng cảnh Việt Nam

a Trước Nguyễn Khuyến trong thơViệt Nam hầu như chỉ có hình ảnhnông thôn ước lệ Đến Nguyễn Khuyếnmới có phong cảnh dân tình nông thônđích thực với những ngày lụt, mưa, mấtmùa, đói kém…

b Nguyễn Khuyến – nhà thơ của làngcảnh Việt Nam một cách chân thực

c Nguyễn Khuyến - nhà thơ trào phúng

Nhận xét của em về

cách tác giả khai thác

Cá nhân phát hiện racách đặt tiêu đề và

II Nhận xét chung về Thu điếu:

1 Cấu trúc tác phẩm :

- Có tính nhất quán từ nhan đề đến mọi

chi tiết miêu tả đều làm rõ cho hai từ

ý thơ đã được xác

định ở nhan đề bài

thơ ?

Hãy cho biết hoàn

cảnh ra đời của bài

thơ Thu điếu ?

Theo em, Thu điếu

và tâm trạng củanhà thơ

Ý kiến cá nhân

“Thu điếu”

- Hai câu đề có ao, có thu, có nước thu(hợp thành ao thu) và có chiếc thuyềncâu nhỏ

- Các câu tiếp theo đều xoay quanh

“trục” này : cảnh thu được nhìn từ conmắt của người ngồi câu trong ao

- Câu cá mùa thu là một bài thơ thấtngôn bát cú Đường luật thuộc thể bằng.Theo mô hình chuẩn về thanh điệu chỉ

có ba tiếng trong bài thơ rơi vào biệt lệ(Nhất, tam, ngũ, bất luận) là “lá” (câu4), “lơ” (câu 5) và “cá” (câu 8) Niêmluật của bài chặt chẽ

- Cùng với Thu vịnh, Thu ẩm, Thu điếu

thể hiện phong cách của NguyễnKhuyến : Nhà thơ của làng cảnh ViệtNam

- Thu điếu “điển hình hơn cả cho làng

cảnh Việt Nam” (Xuân Diệu)

Đọc bài thơ, theo

hình dung của mình,

hãy cho biết điểm

nhìn của nhà thơ khi

quan sát cảnh thu ?

Cá nhân phát biểu

III Đọc – hiểu :

1 Cảnh thu

a Điểm nhìn của người đi câu:

- Từ gần đến cao, xa rồi lại từ cao xatrở về gần : từ chiếc thuyền câu nhìn ramặt ao, nhìn lên bầu trời, nhìn tới ngõtrúc, rồi lại trở về với ao thu, vớithuyền câu

- Từ một khung ao hẹp, không gianmùa thu, cảnh sắc mà thu mở ra nhiềuhướng thật sinh động

b Cảnh thu trong Thu điếu là “điển

hình hơn cả cho mùa thu của làng cảnhViệt Nam” (Xuân Diệu):

Xuân Diệu nhận xét

Thu điếu là “các điệu

xanh” Ý kiến của

em?

Cá nhân phát biểu

+ Không khí thu : dịu nhẹ, thanh sơ(màu sắc – nước trong veo, sóng biếc,trời xanh ngắt Chuyển động : hơi gợn

tý, mây lơ lửng, lá vàng “khẽ đưa vèo”;hòa sắc tạo hình : xanh ao, xanh bờ,xanh sóng, xanh tre, xanh trời, xanhbèo, có một màu vàng đâm ngang củamột chiếc lá thu rơi” (Xuân Diệu) + Cảnh lặng nhưng tĩnh lặng đượmbuồn: vắng người, vắng tiếng; cácchuyển động rất khẽ, không đủ tạo âmthanh : sóng hơi gợn, lá khẽ đưa, mây

lơ lửng, tiếng cá đớp động (mồi), cànglàm tăng thêm sự yên ắng, tĩnh mịchcủa cảnh Cái tĩnh được gợi lên từ cáiđộng rất nhỏ

Hãy cho biết tâm

trạng của người đi

câu trong bài thơ có

trong bức tranh thu

của Nguyễn Khuyến?

độ rơi khẽ của lá, tiếng động mơ hồ củatiếng cá đớp động

- Không gian tĩnh lặng, đem đến sự cảmnhận về một nỗi cô quạnh, uẩn khúctrong tâm hồn nhà thơ

Bức tranh trong Thu điếu xuất hiện

nhiều gam màu xanh gợi cảm giác selạnh : độ xanh trong của nước, độ xanhbiếc của sóng, độ xanh ngắt của bầutrời Cái se lạnh của cảnh thu, của aothu, của trời thu thấm vào hồn nhà thơlan tỏa vào cảnh vật

Nhận xét : Qua bài thơ, ta nhận ra ởNguyễn Khuyến một tâm hồn yêu nướcthầm kín, gắn bó sâu sắc với thiênnhiên đất nước

Đọc Thu điếu, em

thấy bài thơ có nghệ

thuật gì đặc biệt ? Các nhóm phát biểu

3 Thành công về mặt nghệ thuật :

- Ngôn ngữ giản dị, trong sáng, có khảnăng diễn đạt những điều tinh tế củacảnh vật, những uẩn khúc thầm kín

- Bài thơ thể hiện một trong những đặcsắc của nghệ thuật phương Đông : lấyđộng để tả tĩnh Tiếng cá đớp động(tiếng động duy nhất) diễn tả cái yênlặng bao trùm không gian cảnh vật cáitĩnh lặng suy tư triền miên của tác giả

- “Thi trung hữu họa”

Yêu cầu học sinhđọc

câu hỏi trong SGK

Ý kiến cá nhân (kĩnăng tổng hợp, kháiquát)

Thảo luận nhóm(tích hợp kiến thức

về thơ Đường vàsáng tạo riêng củaNguyễn Khuyến)

- Bức tranh trong Thu điếu ? (đẹp hài

hòa – tương hợp nhau; vừa trong vừatĩnh; gần gũi – thân thuộc)

- Tâm trạng nhà thơ ?

* U hoài: phủ lên cảnh vật một vẻ hắthiu lạnh lẽo, cảnh thanh, vắng

* Suy tư: câu cá mà khi thấy tiếng cáđớp động khẽ dưới chân beo lại giậtmình  có lúc ông quên hiện tại

TRẢI NGHIỆM THỰC TẾ TẠI TRUNG LƯƠNG- BÌNH LỤC – HÀ

NAM

Giáo viên giới thiệu quê hương Nguyễn Khuyến qua bản đồ hành chính tỉnh Hà Nam và hành trình học tập thực tế của học sinh trong chuyến đi này.

Bản đồ hành chính tỉnh Hà Nam

Bản đồ hành chính huyện Bình Lục – Hà Nam (quê hương Nguyễn

- Trau dồi kĩ năng sống, kĩ năng giao tiếp xã hội cho học sinh.

- Tăng cường tình đoàn kết tập thể, giúp đỡ nhau khi đi xa nhà

- Ứng dụng những kiến thức về Làm văn (thuyết minh, tự sự, NLXH…), kiến thức về tiếng Việt (Phong cách ngôn ngữ) để viết bài luận về Nguyễn Khuyến

2 PHÂN CÔNG CỤ THỂ CỦA NHÓM HỌC TẬP: (các em xin làm đề tài về

Nguyễn Khuyến)

Người thực hiện Nội dung công việc

Phạm Thu Huyền

- Ứng dụng văn thuyết minh giới thiệu về chuyến đi

- Chú ý khai thác cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Khuyến (nghiên cứu tài liệu, sách giáo khoa, kết hợp với phỏng vấn, lắng nghe lời thuyết trình của ông Nguyễn Thanh Hùng (cháu đời thứ 5 của Nguyễn Khuyến)

Lâm Trúc Quỳnh Ứng dụng văn thuyết minh để thuyết trình về khuôn

viên và từ đường Nguyễn Khuyến

Đặng Hương Giang

Nghiên cứu tư liệu về bài thơ Thu điếu, kết hợp với

hình ảnh thực, không gian thực, những chi tiết thực, những câu chuyện được nghe, được thấy … tại quê hương Nguyễn Khuyến

Nguyễn Hồng Nhung

- Quay video những cảnh, những chi tiết liên quan đến nội dung tìm hiểu, quan sát

- Hoàn tất clip học tập của nhóm viết về Nguyễn Khuyến

7 Kiểm tra đánh giá kết quả học tập

Chúng tôi đánh giá kết quả của chuyến đi thực tế một cách khách quan qua phiếu học tập sau:

KHẢO SÁT VỀ CHUYẾN ĐI THỰC TẾ TẠI QUÊ HƯƠNG NGUYỄN KHUYẾN

Các em vui lòng trả lời những câu hỏi sau của cô nhé :

1 Chi tiết nào, hình ảnh nào trong chuyến thực tế quê hương Nguyễn Khuyến khiến em thích nhất ? Vì sao ?

-2 Ngoài SGK, em hiểu gì thêm về Nguyễn Khuyến trong chuyến đi thực tế này ?

-3 Chuyến đi đã giúp em có thêm những kĩ năng nào có ích cho bản thân?

-Cám ơn sự chia sẻ của các em Chúc các em vui, khỏe và học tốt !

Kết quả cụ thể như sau (Có kèm 23 bài khảo sát của các em – xem ở phần phụ lục)

- Câu trả lời số 1:

Hầu hết học sinh đều rất thích khuôn viên, ao và cái lạch nước trước nhàNguyễn Khuyến và nhà từ đường của ông vì : đẹp, thoáng, mát, yên tĩnh và cổkính.

Câu trả lời số 2 :

Các em đều liên hệ tới cuộc đời, nhân cách của ông

Câu trả lời số 3 : Hầu hết các em đều có chung ý kiến : kĩ năng ghi chép, quansát, chọn lọc thông tin, kĩ năng quay phim, chụp ảnh, kĩ năng làm việc nhóm

8 Các sản phẩm của học sinh:

* Clip học tập tại Trung Lương, Bình Lục, Hà Nam (quê hương Nguyễn

Khuyến): “Trải nghiệm thực tế tại quê hương Nguyễn Khuyến”

* Những tấm ảnh quý, những đoạn clip do các em tự quay tại quê hươngNguyễn Khuyến

Ảnh minh họa (cắt ra từ clip)

Giáo viên hướng dẫn cho lớp và nhóm học tập (tại lớp và tại nhà Nguyễn

Khuyến)

Học sinh học tập tại Vị Hạ, Trung Lương, Bình Lục, Hà Nam (Nhà Nguyễn Khuyến)

Đây là sản phẩm dạy và học của giáo viên và học sinh lớp 11A1 trường THCS

& THPT Phạm Văn Đồng – Hà Nội Tuy đã có nhiều cố gắng, nhưng chắc chắnchúng tôi vẫn còn nhiều hạn chế Kính mong sự góp ý, bổ sung từ các đồng chí,đồng nghiệp Xin trân trọng cám ơn!

Ngày 05 tháng 10 năm 2014

Người thực hiện

Hà Thị Hòa

PHẦN PHỤ LỤC

PHIẾU KHẢO SÁT