Có lẽ, đó là tạng riêng của mỗi người cầm bút ...Cho nên, dù đã khá quen với kiểu nhân vật của ông, đọc lại truyện ngắn Một người Hà Nội ta vẫn không khỏi ngỡ ngàng.. Đọc - hiểu văn bả
Trang 1MOON.V N
Vào bài: Có người đã cho rằng, ai già rồi mới thích đọc Nguyễn Khải, điều đó quả cũng có lý bởi
hầu như tác phẩm nào của ông cũng bắt ta phải suy nghĩ rất nhiều Ta không thể nhìn đời bằng con mắt hồn nhiên vô tư được khi lạc bước vào thế giới nhân vật của ông dù giọng văn Nguyễn Khải,
cũng có lúc đùa vui, hóm hỉnh thật thú vị Có lẽ, đó là tạng riêng của mỗi người cầm bút Cho nên,
dù đã khá quen với kiểu nhân vật của ông, đọc lại truyện ngắn Một người Hà Nội ta vẫn không khỏi
ngỡ ngàng Lễ kỉ niệm một ngàn năm Thăng Long đang đến gần, đọc lại tác phẩm này, ta không khỏi giật mình, vì sao cách đây hơn chục năm, mà tác giả lại đặt ra được những vấn đề đến hôm nay vẫn còn rất nóng
I Tìm hiểu chung
1 Vài nét về tác giả (1930-2008)
- Là một trong những cây bút hàng đầu của văn xuôi 1945 đến nay Nhà PBVH Vương Trí Nhàn viết: “Muốn hiểu con người thời đại với tất cả những hay dở của họ, nhất là muốn hiểu cách nghĩ của
họ, cuộc sống tinh thần của họ, phải đọc Nguyễn Khải”
- Nét phong cách nổi bật: Chất triết lí, chính luận Hình tượng tác giả - một người trải nghiệm luôn
có nhu cầu bàn bạc, chia sẻ với bạn đọc những đúc kết của mình - thường để lại những ấn tượng sắc nét và thú vị Ông có khả năng tinh nhạy trong phát hiện và trình bày vấn đề, phân tích tâm lý sắc sảo; luôn đưa ra những bài học nhận thức qua những hình tượng nghệ thuật có sức kích thích đối thoại
- Quá trình sáng tác: Trước 1978, quan tâm đến các vấn đề thời sự chính trị, con người được đánh giá chủ yếu qua tiêu chí đạo đức và tiêu chí chính trị Tác phẩm có khuynh hướng chính luận với sức
mạnh của lí trí tỉnh táo (Tiểu thuyết “Xung đột” 1959, tập truyện ngắn “Mùa lạc” 1960, truyện “Tầm
nhìn xa” 1963…
Sau 1978, quan tâm nhiều hơn đến cái đời thường, tới số phận cá nhân Tiêu chí đánh giá con người
mở rộng ở các góc độ văn hoá, lịch sử và triết học Tác phẩm có khuynh hướng triết luận, giọng điệu
đôn hậu, trầm lắng, nhiêù chiêm nghiệm ( tiểu thuyết “Cha và Con và…” 1979, tiểu thuyết “Thời
gian của người” 1985, tập truyện “HN trong mắt tôi” 1995, truyện ngắn “Sống ở đời” 2002, tiểu
thuyết “Thượng đế thì cười” 2004… Có thể nói, đời văn Nguyễn Khải phản ánh sinh động và khá
chân thực quá trình vận động của cả nền văn học từ quỹ đạo chiến tranh sang quỹ đạo hoà bình
2 Tác phẩm: Một người Hà Nội
- Xuất xứ: Rút từ tập truyện: "Hà Nội trong mắt tôi"
- Vị trí: Ra đời năm 1995, gắn với công cuộc đổi mới của đất nước Tác giả có ý dành tập truyện này
để trình bày những khám phá, kiến giải của ông về “đất kinh kì” Nhu cầu khẳng định kinh nghiệm
cá nhân bộc lộ rõ qua cách đặt nhan đề và nhất là qua cái tôi mang tính tự truyện - biểu hiện cho xu hướng dân chủ hoá trong thời kì đổi mới
Nhân vật bà Hiền tiêu biểu cho những người “lớn nhanh hơn thời đại” khiến “miếng đất sinh ra họ
trở nên chật chội” mà Nguyễn Khải rất say mê Nhân vật được xây dựng như một ngoại lệ so với VH
trước 1978: nổi bật với bản lĩnh cá nhân, khả năng tự ý thức, nhân cách đẹp…
II Đọc - hiểu văn bản:
Trước đây, ở giai đoạn văn học 1945 – 1975, ta thương quen với những nữ nhân vật chính diện thuộc thành phần công, nông, binh giỏi việc nước ,đảm việc nhà, hoặc sẵn sàng xông pha nơi hòn tên mũi đạn, hoặc ở nhà hăng say LĐSX làm hậu phương vững chắc cho chồng con chiến đấu, còn sau 1975,
ta có thể gặp lại họ trong những thành tích hoặc những bi kịch đời thường Tóm lại là một Tuýp
người quen thuộc mà không cần đọc hết tác phẩm ta cũng có thể hình dung nhà văn sẽ nói gì
Nhưng nhân vật cô Hiền trong Một người Hà Nội thì lại khác
Cô chỉ là một người dân bình thường của HN, không kì tích, không chiến công, không gặp bi kịch đau đớn gì về số phận, không bị ai áp bức bóc lột đè nén, mọi việc của cuộc đời mình dường như cô
MỘT NGƯỜI HÀ NỘI - NGUYỄN KHẢI (tiết 1)
Trang 2MOON.V N
đều chủ động sắp xếp cả Thế nhưng, qua một cuộc đời của một người bình thường giản dị như thế,
ta lại thấy được những biến động mạnh mẽ của đời sống, của lịch sử một dân tộc, một đất nước, qua
đó tác giả đã gợi cho ta bao ngẫm ngợi về những điều được, mất trong đời sống, và vẻ đẹp của “một
hạt bụi vàng” vẫn lấp lánh trong thời gian, và qua sự chạm khắc tài tình của người thợ bạc giàu tài
năng và tâm huyết - nhà văn Nguyễn Khải, đã trở thành một Bông hồng vàng quí giá của mảnh đất
văn hiến nghìn năm Chúng ta hãy cùng tìm hiểu để thấy rõ hơn những điều mà nhà văn muốn gửi
gắm cùng bạn đọc
1 Hình tượng nhân vật bà Hiền trong mối quan hệ gia đình
- Việc hôn nhân: Là phụ nữ có nhan sắc, yêu văn chương, thời con gái giao du với nhiều văn nhân
nghệ sĩ nhưng không chạy theo những tình cảm lãng mạn viển vông Cô Hiền chọn bạn trăm năm
là ông giáo tiểu học hiền lành, chăm chỉ khiến cả HN phải kinh ngạc Cô Hiền đã vượt qua thói thường Vì ông giáo thời ấy không thể đảm bảo danh lợi Nhưng ông lại là người khiêm nhường, mô phạm, phù hợp với quan niệm của cô về tổ ấm gia đình, gắn với thái độ nghiêm túc của cô đối với hôn nhân (trách nhiệm làm vợ, làm mẹ… được đặt lên trên mọi thú vui khác)
- Việc sinh con: ở cái thời mà người VN thích đẻ nhiều con, thì bà Hiền quyết định chấm dứt sinh đẻ
vào năm 40 tuổi Bà không tin “trời sinh voi, trời sinh cỏ”mà bà tin con cái phải được nuôi dạy chu đáo để chúng “có thể sống tự lập” Như vậy, trách nhiệm của cha mẹ là cho con một nhân cách,
chuẩn bị cho con khả năng sống không bị lệ thuộc Đó là tình yêu sang suốt của người mẹ giàu tự
trọng, biết “nhìn xa trông rộng”
- Việc quản lý gia đình: bà Hiền luôn là người chủ động, tự tin Bà hiểu rõ vai trò của người mẹ,
người vợ Khi phê bình thói “bắt nạt vợ” của người cháu, bà bảo: “Người đàn bà không biết nội
tướng thì cái gia đình ấy cũng chẳng ra sao” Quan niệm “bình đẳng nam nữ” của bà xuất phát từ
thiên chức của người phụ nữ - đấy là một chân lý tự nhiên, giản dị
- Việc dạy con: bà Hiền dạy con khi chúng còn nhỏ và dạy từ những cái nhỏ nhất Bà không coi chuyện ngồi ăn, chuyện cầm bát, cầm đũa, múc canh… chỉ là chuyện sinh hoạt vặt vãnh Bà coi đấy
là văn hoá sống, văn hoá người, hơn thế, đấy là văn hoá của người HN: “chúng mày là người HN thì
cách đi đứng nói năng phải có chuẩn, không được sống tuỳ tiện, buông tuồng” Cái chuẩn ở đây là
lòng tự trọng
2 Hình tượng nhân vật bà Hiền trong mối quan hệ xã hội
+ Trước 1955: cô Hiền sinh ra trong một gia đình gốc Hà Nội, giàu có nhưng lương thiện Mẹ buôn nước mắm, bố đậu tú tài, mê văn thơ, dạy con theo khuon phép nhà quan Cô Hiền đẹp, thông minh, con nhà gia giáo nề nếp, được bố mẹ cho mở phòng tiếp khách văn chương
+ Trong kháng chiến chống Pháp: vẫn sống ở Hà Nội, vì không thể xa Hà Nội sinh cơ lập nghiệp
ở một vùng đất khác Điều này khiến ta không khỏi nghi ngại, vì bao nhiêu người con Hà Nội vẫn sẵn sàng ra đi vì ĐLTD của Tổ quốc Nhưng đấy là cách cô thể hiện tình yêu, sự gắn bó của cô với
Hà Nội thiết thực, cụ thể, theo cách nghĩ của cô
+ Trước niềm vui chiến thắng và cách cư xử của mọi người, cô gắt, cau mặt, thở dài quay đi, cô không bằng lòng với cách bắt chước người cách mạng không phải lối, cô nhận ra niềm vui hơi thái
quá, và có phần thỏa mãn của mọi người sau chiến thắng “Phải lo mà làm ăn chứ ?”
+ Sau ngày Hà Nội giải phóng, cô vẫn có hai dinh cơ, nhưng cô đã khôn ngoan bán ngôi nhà ở hàng Bún cho một người mới ở kháng chiến về, không đồng ý cho chông mua máy, rồi mở cửa hàng lưu
niệm lam hoa giấy, bán rất đắt nhưng chịu thuế thấp, Tóm lại, cô là một người nhạy bén và thích
ứng rất nhanh với thời cuộc Dường như người đàn bà khôn ngoan đó đã lường trước hết mọi việc, nhưng không thực dụng, vị kỉ Tự nguyện bỏ ý định làm giàu để thực hiện chủ trương của nhà nước, nhưng cũng vẫn chua chát nhận thấy mặt trái trong căn bệnh xã hội của một thời Đó là tâm lý kì thị
với kinh doanh “Thiếu ăn là vinh chứ không là nhục chế độ này không thích cá nhân làm giàu các
em sẽ đi làm cán bộ, tao sẽ phải nuôi một lũ ăn bám, dầu họ có đủ tài để không phải sống ăn bám”
- Cô đối xử rất tình nghĩa với người ở, nhưng luôn bị để ý, căn bệnh ấu trĩ của mọt thời, đến bây giờ
chúng ta có thể trả lời được, nhưng cô Hiền đã nhìn thấy trước “Chính phủ can thiệp vào việc của
dân nhiều quá” người đàn bà lịch lãm, từng trải, bản lĩnh đầy mình đó vẫn giữ nếp sinh hoạt khác
hẳn mọi người, mà không sợ lời đàm tiếu của dư luận Thấy đúng thì làm, đã làm không sợ Đó quả
là một tay nội tướng giỏi
Trang 3MOON.V N
Tuy nhiờn, cỏch quản lý gia đỡnh thỏo vỏt của cụ Hiền khiến ta khụng khỏi băn khoăn, tõm lý vẫn cú
gỡ vương vướng như ta phải gặp lại một Hoàng trong Đụi mắt cả Nam Cao Nhưng khụng, hóy xem
cụ Hiền đó dạy bảo con như thế nào khi tổ quốc lõm nguy, hóy xột tư cỏch cụng dõn của một người như cụ Hiền trong giờ phỳt nước sụi lửa bỏng của dõn tộc
+ Miền Bắc b-ớc vào thời kì đ-ơng đầu với chiến tranh phá hoại bằng không quân của Mĩ Cô Hiền
dạy con cách sống “biết tự trọng, biết xấu hổ”, biết sống đúng với bản chất ng-ời Hà Nội Đó cũng là
lí do vì sao cô sẵn sàng cho con trai ra trận: “Tao đau đớn mà bằng lòng, vì tao không muốn nó sống
bám vào sự hi sinh của bạn Nó dám đi cũng là biết tự trọng” Con người đỏnh mất lũng tự trọng thỡ
cũng coi như chết về nhõn cỏch Cú lũng tự trọng sẽ cú lũng yờu nước, cú ý thức trỏch nhiệm với cộng đồng Cú thể núi, với những người như bà Hiền, lũng yờu nước cũng là một nhu cầu tự nhiờn, muốn được sống bỡnh đẳng với những bà mẹ khỏc, muốn con người được sống với lũng tự trọng Cụ khụng để mỡnh bị điều gỡ cỏm dỗ nhưng trỏi tim lại tự nguyện gắn bú với số phận của đất nước, thao thức cựng HN
+ Sau chiến thắng mùa xuân 1975, đất n-ớc trong thời kì đổi mới, giữa không khí xô bồ của thời kinh
tế thị tr-ờng, cô Hiền vẫn là “một ng-ời Hà nội của hôm nay, thuần tuý Hà Nội, không pha trộn” Người kể chuyện thỡ khụng giấu nỗi thất vọng, hoài nghi, lo õu khi thấy HN đang giàu lờn, vui hơn, nhưng chỉ là “phần xỏc” ễng khụng tin lớp người đang hăm hở làm giàu cũn biết yờu cỏi đẹp, cũn giữ được nột hào hoa, thanh lịch của đất kinh kỡ (biết gọt tỉa và thưởng thức hoa thủy tiờn…) ễng
“tức và đau” khi gặp những người HN thiếu lễ độ, thiếu văn hoỏ một cỏch trắng trợn (người hỏi đường, anh chàng đi xe đạp, cụ con gỏi anh bạn…) Nhưng bà Hiền, người mà ụng một mực quý trọng lại “khụng bỡnh luận một lời nào về những nhận xột khụng mấy vui vẻ của người chỏu Trước những mảng tối, những gúc khuất cua HN hụm nay, Bà chỉ kể cho người chỏu chuyện cõy si sống lại nhờ nỗ lực của thành phố Đấy là bằng chứng cho thấy người HN hụm nay khụng chỉ trọng vật chất
mà cũn quan tõm đến văn hoa tinh thần Bà vẫn tin “HN thời nào cũng đẹp” => Thỏi độ ung dung tự
tại trước những biến động bờn ngoài, trước những nhận xột ‘hơi nghiệt” của người chỏu Khụng cú một thỏi độ sống sõu sắc mà chỉ dừng lại ở một cỏi nhỡn hời hợt hay cảm tớnh thỡ khụng thể cú một
niềm tin như vậy “ Xó hội nào cũng cú một giai tầng thượng lưu của nú để làm chuẩn cho mọi giỏ
trị”- Một quan niệm khiến ta lạnh người, vỡ nú cú thể bị coi là “ phản động” ở thời kỡ lỳc nào ta cũng
nghe thấy khẩu hiệu: “ Khỏng chiến húa sinh hoạt, quần chỳng húa tư tưởng”, và chỳng ta cũng
đang phấn đấu vỡ một xó họi cụng bằng, dõn chủ, văn minh nhưng ngẫm nghĩ lại một cỏch sõu xa,
nú khụng phải là khụng cú cơ sở Hà Nội là chuẩn mực văn hoỏ của người Việt Mỗi cụng dõn HN
càng tự hào về điều đú càng phải cú ý thức giữ gỡn và phỏt huy chuẩn mực đú
+ Thỏi độ của cụ Hiền trước lối sống của người HN trong cơ chế thị trường hụm nay càng lý giải
3 Vỡ sao nhà văn đặt tờn truyện “Một người HN”?
Cú lẽ tỏc giả muốn khắc đậm cốt cỏch, bản lĩnh của người HN Họ luụn “là mỡnh” với cốt cỏch, bản
lĩnh riờng (đại diện cho tinh hoa một dõn tộc, một đất nước: Chẳng thơm cũng thể hoa lài, dẫu khụng
thanh lịch cũng người Tràng An)
+ Nột văn hoỏ lịch lóm, sang trọng: Phũng khỏch nhà bà như lưu giữ cỏi hồn cốt HN: cổ kớnh, quý
phỏi và tinh tế “suốt mấy chục năm khụng hề thay đổi”
+ Qua sự khụn ngoan, sõu sắc, trớ tuệ: Bà núi về tự nhiờn, về niềm tin “Thời nào nú cũng đẹp, một vẻ
đẹp riờng cho một lứa tuổi”
+ Bà khiờm tốn và rộng lượng, hũa mỡnh vào cỏi mưa rõy lả lướt chỉ đủ làm ẩm ỏo chứ khụng làm ướt ỏo, bà lau chựi cỏi bỏt cổ để cắm hoa thuỷ tiờn Tất cả làm nờn cỏi duyờn riờng của HN, khiến
người HN xa xứ phải kờu thầm “Thấy Tết quỏ, HN quỏ, muốn ở thờm ớt ngày ăn lại một cỏi Tết HN”
Những phẩm chất đú được nhào nặn từ truyền thống gia đỡnh, từ năng lực tự ý thức, từ kinh nghiệm sống mà bà đỳc rỳt được trong chớnh cuộc sống đời thường của một người vợ, người mẹ, và đú là
“một người HN”
=> Như võy, sự đối lập giữa Hà Nội xưa và nay chỉ là nhất thời, khi con người quan quan tõm đến vẻ đẹp văn hoỏ, ta sẽ cũn gặp lại cỏc giỏ trị truyền thống
Cú thể coi chuyện cõy si cổ thụ bị bóo đỏnh bật rễ vẫn sống lại là quy luật bất diệt của sự sống Quy luật này được khẳng định bằng niềm tin bất diệt của con người: thành phố đó kiờn trỡ cứu sống cõy si
Trang 4MOON.V N
Cây si cũng là một biểu tượng nghệ thuật, một hình ảnh ẩn dụ về vẻ đẹp HN: HN có thể bị tàn phá, bị nhiễm bệnh, nhưng Hn vẫn là HN với truyền thống văn hoá được nuôi dưỡng suốt trường kì lịch sử
Còn điều gì khiến cần nói thêm về thái độ, quan điểm sống hoặc tính cách của bà Hiền?
+ Con người luôn tỉnh táo sáng suốt như vậy thật đáng quí, thời nào cũng quí và càng trong thời hội nhập càng đáng quí Nhưng ta vẫn thèm một chút thái quá , một chút sứt mẻ, yếu đuối, hoặc khiếm
khuyết trong tính cách để con người thực sự là người hơn trong nỗi buồn và cả nỗi đau Cô Hiền thật
đáng khâm phục trong mọi mặt, nhưng ta vẫn băn khoăn tự hỏi, mọi người có thực sự hạnh phúc
không khi đều phai tuân theo sự sắp đặt, tính toán như thần của cô? Một người giỏi giang sẽ luôn
không bằng lòng khi thấy mọi người không được như mình, và trong cách nói, cách nghĩ của cô, ta
cảm thấy thoáng có chút coi thường người chồng nhút nhát do chính cô chọn để sống yên phận
- Ta có thể chưa đồng ý với nhân vật ở điểm này điểm khác, nhưng rõ ràng, qua tâm trạng và tính cách được khám phá, khắc họa sinh động bằng ngôn ngữ nhân vật, ta thấy hiện lên một chân dung người phụ nữ đầy nghị lực, giàu tình thương con, yêu Hà Nội, yêu nước, và luôn muốn sống đẹp cho đúng nghĩa là người con của đất kinh kỳ Khi năm 2014 đã qua đi, 2015 sắp đến gần, lại nghĩ đến lời nhân vật bà Hiền mà cảm thấy cần phải làm được gì để giữ lấy cái phần hồn Hà Nội…
* Nhận xét: Như vậy, qua lời nói, việc làm và suy nghĩ của bà Hiền, có thể thấy bản lĩnh của một con người luôn luôn dám là mình, trong gia đình, chuyện hôn nhân, sinh con đẻ cái, nuôi dạy con thành người có lòng tự trọng, không được phép sống hèn nhát, ích kỉ; là mình trong quan hệ với cộng đồng, đất nước, là mình trong những chiêm nghiệm lẽ đời