Xuất khẩu dăm gỗ của Việt Nam: Chính sách, thị trường và sinh kế của các hộ gia đình trồng rừng

Tuy nhiên, số liệu thống kê xuất nhập khẩu từ nguồn Tổng cục Hải quan của Việt Nam về kim ngạch và lượng xuất khẩu dăm của năm 2016 cho thấy những tụt giảm nghiêm trọng trong xuất khẩu d

Xuất khẩu dăm gỗ của Việt Nam:

Chính sách, thị trường và sinh kế của các hộ

gia đình trồng rừng

Tô Xuân Phúc (Forest Trends) Đặng Việt Quang (Forest Trends) Trần Lê Huy (FPA Bình Định) Cao Thị Cẩm (VIFORES)

Hà Nội, tháng 7 năm 2016

và Hiệp hội Dăm gỗ Quảng Ngãi thông qua Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam Dữ liệu thống kê về tình hình tiêu thụ dăm Trung Quốc được dựa trên nguồn số liệu thống kê của Tổng cục Hải quan Trung Quốc, do Lina Scott của Tổ chức Forest Trends biên soạn Quan điểm thể hiện trong báo cáo là của các tác giả và không nhất thiết phản ánh quan điểm của các tổ chức tài trợ và các tổ chức nơi tác giả đang làm việc Các

kết quả chính trong báo cáo đã được trình bày tại Hội thảo Việt Nam Xuất Khẩu Dăm Gỗ: Những Thách Thức Mới tổ chức tại Hà Nội ngày 15 tháng 7 năm 2016 Xin cảm ơn các ý kiến đóng góp của các đại biểu

tham gia Hội thảo

ii

Mục lục

Lời cảm ơn i

Mục lục ii

Tóm tắt iii

1 Giới thiệu 1

2 Phương pháp nghiên cứu 2

3 Thị trường dăm gỗ thế giới và vị thế của Việt Nam 3

4 Xuất khẩu dăm gỗ của Việt Nam 9

4.1 Việt Nam xuất khẩu dăm gỗ trong những năm gần đây 9

4.2 Thị trường xuất khẩu dăm gỗ Việt Nam 10

4.3 Các cảng biển xuất khẩu dăm gỗ Việt Nam thời gian gần đây 11

4.4 Suy giảm xuất khẩu dăm gỗ năm 2016 12

4.5 Cơ cấu loài gỗ cho dăm gỗ xuất khẩu của Việt Nam 14

5 Những thay đổi trong chuỗi cung ứng dăm xuất khẩu 15

5.1 Chuỗi cung ứng dăm gỗ xuất khẩu 15

5.2 Giá nguyên liệu dăm tại các khâu trong chuỗi cung ứng 16

5.3 Phát triển các cơ sở chế biến dăm quy mô nhỏ tại một số địa phương 17

5.4 Chi phí và lợi ích của các khâu trên chuỗi cung ứng 17

6 Thảo luận: Chính sách, thị trường và sinh kế hộ trồng rừng 19

7 Kết luận 24

Tài liệu tham khảo 25

Phụ lục 26

iii

Tóm tắt

Dăm gỗ là một trong những mặt hàng xuất khẩu mũi nhọn của ngành chế biến gỗ của Việt Nam, với kim ngạch xuất khẩu năm 2015 đạt gần 1,2 tỉ USD, tương đương với 17% trong tổng kim ngạch xuất khẩu của các mặt hàng gỗ Trong cùng năm này, tổng lượng dăm xuất khẩu đạt gần 8,1 triệu tấn dăm khô, tương đương với 16,2 triệu m3 gỗ nguyên liệu quy tròn Kim ngạch và khối lượng xuất khẩu năm 2015 lớn hơn các con số này của các năm trước đó, thể hiện sự phát triển của ngành

Tuy nhiên, số liệu thống kê xuất nhập khẩu từ nguồn Tổng cục Hải quan của Việt Nam về kim ngạch và lượng xuất khẩu dăm của năm 2016 cho thấy những tụt giảm nghiêm trọng trong xuất khẩu dăm và điều này đang làm phát sinh những lo ngại sâu sắc trong ngành dăm và các cơ quan quản lý ngành Theo dữ liệu thống kê của Tổng cục Hải quan, kim ngạch xuất khẩu dăm 5 tháng đầu năm 2016 đạt 248 triệu USD, chỉ tương đương với 58% kim ngạch 5 tháng cùng kz của năm 2015 (430 triệu USD) Lượng dăm xuất khẩu 5 tháng đầu năm 2016 đạt 1,8 triệu tấn, bằng 61% tổng lượng dăm xuất khẩu trong cùng kz của năm 2015 Nếu từ nay đến cuối 2016 xu hướng xuất khẩu này không thay đổi, ngành chế biến và xuất khẩu dăm của Việt Nam sẽ tiếp tục phải đối mặt với vô vàn khó khăn và kim ngạch xuất khẩu cả năm 2016 sẽ chỉ đạt ở mức trên dưới 600 triệu USD, chỉ bằng khoảng một nửa kim ngạch năm 2015; lượng dăm xuất khẩu cả năm sẽ chỉ đạt trên dưới 7 triệu tấn, tương đương với khoảng 60% tổng lượng xuất khẩu của 2015 Thông tin từ các doanh nghiệp xuất khẩu cho thấy lượng dăm tồn trong nước hiện rất lớn Tụt giảm nghiêm trọng lượng dăm gỗ xuất khẩu đang và sẽ tiếp tục đem lại những tác động tiêu cực không phải chỉ riêng cho các doanh nghiệp trực tiếp tham gia chế biến xuất khẩu, mà còn tác động đến hàng trăm nghìn hộ gia đình, bao gồm nhiều hộ dân nghèo, là nguồn cung nguyên liệu đầu vào cho chế biến dăm và hàng trăm nghìn lao động khác tham gia các khâu của chuỗi cung ứng Tụt giảm về xuất khẩu dăm cũng tác động trực tiếp đến kim ngạch xuất khẩu của toàn ngành gỗ, gây ảnh hưởng đến ngân sách quốc gia

Kể từ năm 2012 Việt Nam đã thay thế vị trí của Úc trên bản đồ cung dăm thế giới, trở thành quốc gia xuất khẩu dăm lớn nhất toàn cầu Ngoài Úc, các nước có nguồn cung dăm lớn, hiện đang cạnh tranh với Việt Nam bao gồm Thái Lan, Indonesia và Chile Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc là ba quốc gia nhập khẩu dăm quan trọng nhất của Việt Nam, chiếm trên 90% tổng kim ngạch và lượng xuất khẩu hàng năm, trong

đó thị trường Trung Quốc chiếm tỉ trọng lớn nhất, khoảng 60% trong tổng kim ngạch và lượng dăm xuất khẩu của Việt Nam

Báo cáo này cho rằng sự tụt giảm lượng dăm xuất khẩu của Việt Nam trong năm 2016 có nhiều nguyên nhân, trong đó những nguyên nhân cơ bản nhất là do thay đổi trong cơ cấu nhập khẩu dăm tại thị trường Trung Quốc Số liệu thống kê của Hải Quan Trung Quốc cho thấy kể từ đầu năm 2016 nguồn dăm gỗ của Việt Nam nhập khẩu vào thị trường này dần được thay thế bởi nguồn cung từ Úc và Thái Lan Tại Trung Quốc, Úc đã lấy lại vị trí dẫn đầu của mình về cung dăm cho Trung Quốc Bên cạnh đó, nguồn cung từ Thái Lan cũng tăng từ đó làm co hẹp thị phần của nguồn cung của Việt Nam tại thị trường này Báo cáo này cho rằng sở dĩ thị phần dăm gỗ Việt Nam tại Trung Quốc co lại là do có sự cạnh tranh rất lớn với nguồn cung từ

Úc và Thái Lan, đặc biệt là cạnh tranh về chất lượng Cụ thể, chất lượng dăm gỗ xuất khẩu của Việt Nam đang bị mất kiểm soát, hiện đang có dấu hiệu đi xuống Điều này đã và đang gây ra những tác động tiêu cực cho ngành dăm, gây giảm giá xuất khẩu và co hẹp thị trường tiêu thụ, đặc biệt tại Trung Quốc

Đến nay, đối với các cơ quan quản lý xuất khẩu, dăm vẫn được coi là xuất khẩu nguyên liệu thô, không tạo được giá trị gia tăng trong sản phẩm xuất khẩu Bên cạnh đó, các cơ quan quản lý và một số ý kiến từ ngành chế biến đồ gỗ xuất khẩu cho rằng sự phát triển của ngành dăm làm mất nguồn cung gỗ nguyên liệu

iv

cho ngành chế biến đồ gỗ, kéo dài sự lệ thuộc của ngành chế biến đồ gỗ vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu, bao gồm cả việc nhập khẩu từ một số nguồn có rủi ro cao, gây tổn hại đến hình ảnh của ngành chế biến gỗ Các quan điểm này đã được thể hiện trong định hướng của Chính phủ, bao gồm một số cơ chế chính sách nhằm hạn chế sản xuất và xuất khẩu dăm

Trong nỗ lực nhằm hạn chế xuất khẩu dăm, Chính phủ Việt Nam áp dụng mức thuế xuất khẩu 2% bắt đầu

kể từ đầu năm 2016 Tuy nhiên, áp dụng mức thuế này trong bối cảnh nguồn cung dư thừa và thị phần tại thị trường xuất khẩu, đặc biệt tại thị trường Trung Quốc đang giảm sút làm cho ngành chế biến dăm xuất khẩu của Việt Nam đã khó khăn lại càng trở nên khó khăn hơn Mức thuế xuất khẩu 2% tương đương với mức tăng 2,5-2,8 USD/tấn dăm trong cơ cấu giá thành dăm xuất khẩu Thị phần co hẹp và mức giá xuất khẩu giảm buộc các doanh nghiệp chế biến dăm hoặc phải giảm giá thu mua nguyên liệu gỗ đầu vào, chủ yếu từ các hộ gia đình hoặc phải chấp nhận cắt giảm lợi nhuận nhằm duy trì thị trường

Từ khía cạnh của nguồn cung nguyên liệu gỗ, hộ gia đình trồng rừng phản ứng với thay đổi của thị trường theo cách khác nhau, phụ thuộc vào điều kiện sinh kế cụ thể của hộ Nhiều hộ gia đình có nguồn sinh kế không lệ thuộc nhiều vào các diện tích rừng trồng quyết định giữ lại rừng của mình, đợi cơ hội tăng giá Nhiều hộ khác không có nguồn sinh kế thay thế bắt buộc phải bán rừng, chấp nhận mức giảm 30-40% về lợi ích kinh tế so với năm 2015

Những khó khăn hiện tại của ngành chế biến dăm xuất khẩu của Việt Nam không chỉ đơn thuần là về biến động cung-cầu của thị trường tiêu thụ mà còn do những vấn đề nội tại của ngành dăm, đặc biệt có liên quan đến phát triển nóng, phát triển ngoài quy hoạch, chạy theo thị trường và không kiểm soát về chất lượng, hiện nay đang diễn ra tại một số địa phương, đặc biệt là các cơ sở chế biến quy mô nhỏ Thông báo 76/TB-UBND tỉnh Thanh Hóa ngày 17 tháng 5 năm 2016 phản ánh rõ nét các khía cạnh này, trong đó nêu

rõ: “Hiện nay trên địa bàn tỉnh có 42 cơ sở sản xuất dăm gỗ, trong đó chỉ có 11 cơ sở được chấp thuận sản xuất, với tổng công suất 330.000 tấn/năm, trong khi công suất băm dăm gỗ thực tế của các cơ sở đã lên tới 729.000 tấn/năm, vượt 2,2 lần so với công suất cho phép; đa số các cơ sở sản xuất dăm gỗ đều chưa có phương án đầu tư dài hạn từ khâu trồng, thu mua nguyên liệu đến khâu chế biến *…+; tình trạng thiếu nguyên liệu đã tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh, tranh mua, tranh bán gây mất trật tự xã hội.” 1 Phát

triển không kiểm soát, chạy theo lợi nhuận, không quan tâm đến chất lượng sản phẩm tại các địa phương này đã và đang tác động tiêu cực đến hình ảnh của toàn ngành dăm Việt Nam, làm giảm lòng tin của nhà nhập khẩu, giảm thị phần xuất khẩu, tạo cơ hội cho một số nhà nhập khẩu khác ép giá dăm của Việt Nam Các yếu tố này thể hiện tính không bền vững của ngành chế biến dăm xuất khẩu

Báo cáo chỉ ra rằng mặc dù chiến lược của Chính phủ trong việc hạn chế xuất khẩu dăm, tạo nguồn gỗ nguyên liệu cho ngành công nghiệp chế biến đồ gỗ là hoàn toàn đúng đắn, thực hiện chiến lược thông qua giải pháp áp dụng 2% mức thuế xuất khẩu như hiện nay cần được kiểm chứng về mặt thực tiễn về hiệu quả của chính sách này Khảo sát tại một số địa phương cho thấy tính đa dạng trong thực trạng sản xuất và xuất khẩu dăm hiện nay và các chính sách thuế hiện tại và trong tương lai sẽ có những tác động không đồng đều đến các sơ sở chế biến và các hộ trồng rừng tại các địa phương Tại các vùng như Bắc Trung Bộ, các cơ sở chế biến gỗ hầu như chưa phát triển và chế biến dăm là giải pháp duy nhất cho nguồn gỗ rừng trồng đầu ra của hộ gia đình Đối với một số địa phương khác như Phú Thọ, Tuyên Quang nơi sẵn có các cơ

sở chế biến thay thế dăm, nguồn cung đầu vào cho dăm là các sản phẩm phụ của quá trình chế biến,

1 ỦBND Tỉnh Thanh Hóa Thống báo số 76 ngày 17 tháng 5 năm 2016 về Kết luận của Phó Chủ tịch Thường trực UBND Tỉnh Nguyễn Đức Quyền tại Hội nghị nghe báo cáo kết quả kiểm tra, đánh giá tình hình hoạt động sản xuất của các cơ sở băm dăm trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa

v

chiếm 30-40% trong tổng nguồn cung gỗ từ rừng trồng tại các nơi này Trong bối cảnh thiếu vắng các cơ sở chế biến thay thế cho dăm (ví dụ xưởng xẻ, bóc), và với nguồn nguyên liệu dăm được chế biến từ các sản phẩm phụ của chế biến gỗ, áp dụng chính sách thuế nhằm hạn chế đầu ra của dăm sẽ không đạt được mục tiêu tạo rừng gỗ lớn, thậm chí còn gây lãng phí trong việc sử dụng nguyên liệu gỗ rừng trồng

Báo cáo kiến nghị rằng trước khi đưa ra những giải pháp can thiệp về thuế cần có những đánh giá sâu và toàn diện về thực trạng của ngành chế biến xuất khẩu dăm hiện nay của Việt Nam trong toàn bộ chuỗi cung ứng, trong đó cần đánh giá các yếu tố về các loại hình và quy mô của doanh nghiệp và động lực của các loại hình này, khác nhau giữa các vùng nguyên liệu, hệ thống cơ sở hạ tầng cho phát triển các loại hình chế biến sản phẩm thay dăm cũng như các điều kiện tiếp cận thị trường đối với các loại hình sản phẩm đó Bên cạnh đó, cần có những đánh giá khách quan về thực trạng của hộ gia đình trồng rừng, nhằm xác định các yếu tố nội tại của hộ (ví dụ vốn, lao động, trình độ canh tác), cũng nhưng các yếu tố bên ngoài (tiếp cận tín dụng, tiếp cận nguồn giống, khoa học công nghệ) có tác động trực tiếp đến quyết định của hộ gia đình trong việc sử dụng sản phẩm gỗ rừng trồng để làm dăm hay các sản phẩm khác Chính sách, bao gồm cả chính sách thuế xuất khẩu hiện tại và trong tương lai có mục tiêu tạo nguồn gỗ lớn, làm nguyên liệu đầu vào cho ngành chế biến đồ gỗ xuất khẩu sẽ không thể phát huy được hiệu quả nếu không được dựa trên nền tảng là từ kết quả của các đánh giá này

1

1 Giới thiệu

Ngành chế biến và xuất khẩu dăm gỗ (sau đây được gọi là ngành dăm) của Việt Nam liên tục được mở rộng trong những năm vừa qua, nhằm đáp ứng nhu cầu nguyên liệu của các nhà máy sản xuất bột giấy tại Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc Năm 2009, Việt Nam có 47 nhà máy dăm với lượng dăm xuất khẩu đạt khoảng 2,3 triệu tấn khô, tương đương với 4,6 triệu m3 gỗ nguyên liệu Đến 2014, số nhà máy tăng lên

130, với lượng dăm xuất khẩu đạt 7 triệu tấn khô Kim ngạch xuất khẩu cũng tăng từ 796 triệu USD năm

2012 lên đến 958 triệu USD năm 2014 (Tô Xuân Phúc và Trần Lê Huy, 2013; Tô Xuân Phúc và cộng sự 2015)

Phát triển của ngành dăm đã và đang làm nảy sinh những tranh luận trái chiều về tầm quan trọng cũng như mối quan hệ của ngành với các ngành khác có sử dụng cùng nguồn nguyên liệu gỗ rừng trồng đầu vào, như ngành chế biến đồ gỗ và ngành giấy Ý kiến của ngành chế biến đồ gỗ cho rằng ngành dăm gỗ đã

sử dụng một lượng lớn nguyên liệu gỗ đầu vào, từ đó gây ra việc thiếu hụt nguyên liệu để chế biến gỗ, và điều này làm hạn chế về giá trị gia tăng cho nguồn gỗ rừng trồng Tuy nhiên quan điểm của ngành dăm lại cho rằng phát triển của ngành dăm đã khuyến khích các hộ gia đình trồng rừng, phủ xanh đất trống đồi núi trọc và tạo thêm thu nhập cho hộ trồng rừng, góp phần cải thiện sinh kế của người dân trong đó có nhiều

hộ dân nghèo đang sống ở vùng cao Cũng theo ngành dăm, nguồn nguyên liệu đầu vào cho dăm là gỗ tận dụng từ các cơ sở chế biến khác như xưởng xẻ, xưởng ván bóc do vậy sự tồn tại và phát triển của ngành dăm là cơ hội tạo thêm nguồn thu từ nguồn gỗ rừng trồng mà không có sự cạnh tranh về nguồn gỗ nguyên liệu đầu vào với ngành chế biến đồ gỗ

Theo các nhà quản lý,xuất khẩu dăm là xuất khẩu nguyên liệu thô và không tạo được giá trị gia tăng trong sản phẩm Do vậy, kể từ giữa thập niên 2000, Chính phủ đã có định hướng hạn chế xuất khẩu dăm gỗ, nhằm tạo cây gỗ lớn và làm tăng giá trị cho nguồn gỗ rừng trồng Kể từ đó, nhiều cơ chế chính sách đã được đưa ra nhằm hạn chế sản xuất và xuất khẩu dăm Các cơ chế chính sách quan trọng bao gồm Quyết định 1565 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (NN&PTNT) năm 2013 phê duyệt đề án tái cơ cấu ngành lâm nghiệp, Quyết định 919 của Bộ NN&PTNT phê duyệt kế hoạch hành động nâng cao giá trị gia tăng sản phẩm gỗ qua chế biến giai đoạn 2014-2020, hoặc Quyết định 651 năm 2015 của Bộ NN&PTNT phê duyệt kế hoạch triển khai phương án quản lý sản xuất dăm gỗ giai đoạn 2014-2020 Gần đây nhất là Thông tư 182 của Bộ Tài chính ban hành ngày 16 tháng 11 năm 2015 đã đưa ra mức thuế xuất khẩu dăm

gỗ là 2%, bắt đầu thực hiện từ đầu 2016

Chính sách thuế xuất khẩu dăm gỗ được áp dụng trong bối cảnh ngành dăm có nhiều biến động, đặc biệt

sự suy giảm thị phần của nguồn dăm Việt Nam tại thị trường Trung Quốc và sụt giảm về giá xuất khẩu Số liệu thống kê hải quan cho thấy lượng dăm gỗ xuất khẩu của Việt Nam trong 5 tháng đầu năm 2016 chỉ bằng 61% lượng dăm xuất khẩu cùng kz của năm 2015; kim ngạch xuất khẩu 5 tháng đầu năm 2016 tương đương 58% kim ngạch cùng kz của năm 2015 Số doanh nghiệp trực tiếp tham gia xuất khẩu năm 2016 là

64, giảm hơn nhiều so với con số 101 doanh nghiệp của năm 2015 Trong khi Số liệu thống kê của Tổng cục Trung Quốc cho thấy nhu cầu đối với mặt hàng dăm tại Trung Quốc vẫn đang tiếp tục gia tăng, trong đó có

sự đóng góp quan trọng của nguồn cung dăm liên tục tăng từ Úc và Thái Lan Điều này phản ánh sự suy giảm thị phần của ngành dăm Việt Nam tại Trung Quốc Thị phần xuất khẩu bị co hẹp, giá xuất khẩu giảm,

ùn tắc trong xuất khẩu là những khó khăn hiện các doanh nghiệp dăm hiện đang phải đối mặt Thuế xuất khẩu dăm được Chính phủ đưa ra trong bối cảnh ngành dăm đang đối mặt với những khó khăn vô cùng lớn về thị trường xuất khẩu đã làm rấy lên những lo ngại về tác động của việc áp dụng thuế xuất khẩu 2%

2

đối với xuất khẩu dăm gỗ hiện nay của Việt Nam Các cơ sở chế biến cho rằng áp dụng thuế xuất khẩu làm tăng giá thành sản xuất, giảm lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu và là nguyên nhân chính dẫn đến sự sụt giảm trong xuất khẩu kể từ đầu 2016 đến nay

Nhằm tìm hiểu thực trạng các khó khăn mà ngành dăm đang đối mặt, bao gồm cả tác động về mức thuế xuất khẩu mới được áp dụng kể từ đầu tháng 1 năm 2016, nhóm nghiên cứu thuộc Tổ chức Forest Trends, Hiệp Hội Gỗ và Lâm Sản Việt Nam và Hiệp Hội Gỗ Bình Định đã tiến hành nghiên cứu đánh giá ngành dăm với mục tiêu:

 Tìm hiểu thực trạng của ngành dăm gỗ trong thời gian gần đây, bao gồm thực trạng trong sản xuất

và xuất khẩu, các khó khăn và thuận lợi trong các khâu này

 Đánh giá tác động do các biến động của thị trường xuất khẩu đến sự vận hành và phát triển của ngành dăm gỗ Việt Nam

 Đánh giá tác động của chính sách bao gồm cả chính sách thuế xuất khẩu dăm đến các khâu của chuỗi cung ứng dăm

 Đề xuất kiến nghị về chính sách góp phần phát triển bền vững ngành dăm và nâng cao thu nhập cho các hộ trồng rừng

Báo cáo này gồm 7 phần Phần 2 tiếp theo mô tả các phương pháp nghiên cứu Phần 3 đưa ra một số thông tin có liên quan đến thị trường dăm gỗ toàn cầu, tập trung vào thị trường Trung Quốc, là thị trường chính tiêu thụ sản phẩm dăm của Việt Nam, từ đó giúp định vị ngành dăm của Việt Nam trên bản đồ cung – cầu dăm thế giới Phần 4 mô tả thực trạng về sản xuất, xuất khẩu và thị trường tiêu thụ dăm của Việt Nam trong thời gian gần đây Phần 5 đề cập đến những thay đổi trong chuỗi cung dăm trong những năm vừa qua Phần 6 thảo luận về chính sách, thị trường và sinh kế các hộ trồng rừng Phần 7 kết luận báo cáo

2 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn số liệu thống kê và thông tin thu thập từ khảo sát thực địa Số liệu thống kê được tổng hợp từ nguồn dữ liệu của Tổng Cục Hải Quan Việt Nam, số liệu tổng hợp của Trung Tâm Thương Mại Quốc Tế (ITC) và Tổng cục Hải quan Trung Quốc Các số liệu thống kê này giúp tìm hiểu sự phát triển của ngành dăm, thay đổi của thị trường xuất khẩu và tác động đến ngành dăm của Việt Nam đặc biệt là do biến động gần đây của thị trường xuất khẩu

Khảo sát thực địa được tiến hành với một số đối tượng nằm trong chuỗi cung ứng dăm gỗ Các nhóm này bao gồm các hộ gia đình trồng rừng, các cơ sở thu mua và khai thác rừng, các hộ gia đình và doanh nghiệp chế biến gỗ và dăm gỗ, và các công ty thu mua xuất khẩu Khảo sát được thực hiện ở một số địa phương thuộc các tỉnh Phú Thọ, Hải Phòng, Quảng Ninh, Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Bình và Quảng Nam, Quảng Ngãi và Bình Định Đây là các địa bàn có số lượng các cơ sản xuất, chế biến và xuất khẩu dăm lớn Thông tin thu thập từ khảo sát thực địa góp phần giải thích sự biến động của ngành dăm gỗ trong thời gian gần đây,

từ đó giúp đánh giá được một phần ảnh hưởng của thị trường và chính sách thuế đến các khâu trong chuỗi cung ứng dăm gỗ, đồng thời chỉ ra những khó khăn và thách thức trong các khâu của chuỗi

3

3 Thị trường dăm gỗ thế giới và vị thế của Việt Nam

Ngành dăm của Việt Nam liên tục phát triển trong những năm vừa qua Lượng dăm gỗ xuất khẩu của Việt Nam đã tăng từ 2,5 triệu tấn năm 2010 lên mức 6,9 triệu tấn năm 2014 , tăng 176% (Tô Xuân Phúc và cộng

sự, 2015) Trong cùng giai đoạn, kim ngạch xuất khẩu dăm gỗ tăng từ 566 triệu USD lên 958 triệu USD năm

2014, tương đương với 70% tăng về kim ngạch (cùng nguồn trích dẫn) Việt Nam hiện đang đứng số một

về lượng cung ứng dăm gỗ trên thế giới, và trong những năm gần đây chiếm 82% tỷ lệ gia tăng của lượng cung dăm gỗ trong khu vực Châu Á (Hình 1)

Hình 1 Lượng cung dăm gỗ của Việt Nam so với các khác tại thị trường châu Á

Nguồn: RISI, 2016

Hình 2 Lượng dăm gỗ nhập khẩu vào các thị trường tiêu thụ chính và biến động về giá nhập khẩu

0 20 40 60 80 100 120 140 160 180

Trung Quốc Nhật Bản Hàn Quốc Đài Loan Giá dăm gỗ (USD/Tấn)

Nguồn: Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC)

4

Tuy nhiên, ngành dăm có nhiều biến động trong thời gian gần đây, đặc biệt là về giá Nguồn số liệu thống

kê của Trung tâm Thương mại Quốc Tế (ITC) cho thấy kể từ năm 2012 giá dăm xuất khẩu từ các nước có lượng cung lớn (trừ Việt Nam) có xu hướng giảm (Hình 2) Giá dăm gỗ của Úc xuất khẩu giảm từ khoảng

150 USD/tấn từ giữa năm 2014 xuống còn 127 USD vào qu{ 1 năm 2016 (ITC) Hình 3 chỉ ra sự thay đổi về giá dăm xuất khẩu từ một số nguồn cung chính

Hình 3 Giá dăm gỗ xuất khẩu từ các nguồn cung chính

Nguồn: Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC)

Theo nguồn thông tin từ ITC, tại Trung Quốc giá dăm giảm từ khoảng 176 USD/tấn từ đầu năm 2012 xuống còn khoảng 168 USD/tấn vào cuối năm 2015 Cũng trong giai đoạn này, giá dăm gỗ của thị trường Nhật Bản giảm từ mức 232 USD/tấn xuống còn 180 USD/tấn và giá dăm tại Hàn Quốc giảm từ 184 USD/tấn còn

160 USD/tấn

Giá dăm gỗ trên thị trường quốc tế có xu hướng giảm Giá dầu thô trên thị trường quốc tế giảm trong những năm vừa qua có thể là một trong những nguyên nhân cơ bản dẫn đến giá dăm gỗ trên thị trường thế giới giảm, bởi giảm giá dầu thô làm giảm chi phí vận chuyển Hình 4 chỉ ra mối tương quan giữa giá dầu thô tại các thị trường lớn và giá dăm gỗ xuất khẩu

Trung Quốc là thị trường tiêu thụ dăm lớn nhất trên thế giới Thống kê từ nguồn Tổng cục Hải quan của Trung Quốc cho thấy lượng dăm gỗ nhập khẩu vào Trung Quốc bình quân khoảng 9-10 triệu tấn /năm (Bảng 1), tương đương với khoảng 1,5-1,7 tỉ USD về kim ngạch (Bảng 2) Thị trường tiêu thụ dăm tại thị trường này vẫn tiếp tục được mở rộng

5

Hình 4 Giá dăm gỗ và giá dầu thô trên thị trường thế giới qua các năm 2

Con số thống kê của Tổng cục Hải Quan Trung Quốc về lượng và giá trị dăm gỗ nhập khẩu của Việt Nam vào thị trường này, bao gồm cả các con số từ tháng 1 đến tháng 5 năm 2016, có sự khác biệt rất lớn đối với con số thống kê của Tổng cục Hải quan Việt Nam trong cùng kz (xem chi tiết về các con số thống kê của Tổng cục Hải quan Việt Nam tại phần 4 của Báo cáo này) Trong phạm vi của Báo cáo này, các tác giả sẽ không đi tìm hiểu nguyên nhân của các khác biệt về các con số thống kê giữa hai nguồn thông tin Các dữ liệu thống kê trong phần 3 dưới đây sử dụng các con số thống kê của Tổng cục Hải Quan Trung Quốc để phân tích các động thái thay đổi về tiêu thụ dăm tại Trung Quốc và vị thế của dăm gỗ Việt Nam trong bối cảnh đó

Bảng 1 Lượng dăm gỗ nhập khẩu vào Trung Quốc 2013-2015 (kg)

Nguồn: Trung Tâm Thương Mai Quốc Tế (ITC) và FXCM market

Nguồn: Hải quan Trung Quốc, tổng hợp bởi Forest Trends

Hình 5 Thay đổi lượng cung dăm vào Trung Quốc

từ các nguồn cung khác nhau (kg) Trung Quốc từ các nguồn cung khác nhau (USD) Hình 6 Thay đổi kim ngạch xuất khẩu dăm vào

Nguồn: Hải Quan Trung Quốc, tổng hợp bởi Forest Trends

Các quốc gia cung cấp nguồn dăm quan trọng cho Trung Quốc bao gồm Việt Nam, Úc, Thái Lan, Indonesia

và Chi Lê, với lượng dăm của Việt Nam lớn nhất tính đến hết năm 2015 Tại Trung Quốc, dăm gỗ Việt Nam cạnh tranh trực tiếp với dăm gỗ từ các quốc gia này Trong khi lượng dăm của Úc nhập khẩu vào Trung Quốc có độ ổn định lớn, dăm từ nguồn Việt Nam, Thái Lan, Indonesia có nhiều biến động, cả về khối lượng

và kim ngạch (Hình 5, 6)

7

Trong các tháng đầu năm 2016 thị phần các nguồn cung dăm cho Trung Quốc có nhiều biến động Trong năm này, lần đầu tiên kể từ năm 2012 lượng dăm gỗ của Úc nhập khẩu vào thị trường này vượt lượng dăm của Việt Nam, kể cả về lượng và kim ngạch (Bảng 3, Bảng 4, Hình 7, Hình 8)

Bảng 3 Lượng dăm gỗ nhập khẩu vào Trung Quốc đến hết tháng 5 năm 2016 (kg)

Nguồn: Hải quan Trung Quốc, tổng hợp bởi Forest Trends

Hình 7 Lượng dăm gỗ nhập khẩu vào Trung Quốc đến hết tháng 5 năm 2016 (tấn)

Nguồn: Hải quan Trung Quốc, tổng hợp bởi Forest Trends

Bảng 4 Kim ngạch dăm gỗ nhập khẩu vào Trung Quốc đến hết tháng 5 năm 2016

8

Hình 8 Kim ngạch nhập khẩu dăm gỗ vào Trung Quốc đến hết tháng 5 năm 2016 (triệu USD)

Hình 9 và Hình 10 chỉ ra sự thay đổi lượng và kim ngạch nhập khẩu dăm từ các nguồn khác nhau vào thị trường Trung Quốc từ tháng 1 đến tháng 5 năm 2016

Hình 9 Thay đổi lượng nhập dăm vào Trung Quốc

theo tháng đầu 2016 (kg) Hình 10 Thay đổi về kim ngạch nhập dăm vào Trung Quốc các tháng đầu 2016 (USD)

Nguồn: Hải quan Trung Quốc, tổng hợp bởi Forest Trends

Nguồn thống kê của Hải quan Trung Quốc cho thấy (Hình 9, Hình 10) lượng và kim ngạch nhập khẩu dăm của Việt Nam đạt mức cao trong tháng 1-2 của năm 2016, tuy nhiên sau đó (tháng 3, 4) cả lượng và giá trị đều giảm, thay thế bằng nguồn cung từ Úc và Thái Lan Cũng theo nguồn dữ liệu thống kê này, thị phần của dăm gỗ Việt Nam bị thay thế bởi dăm gỗ Úc và Thái Lan là những tín hiệu quan trọng, đòi hỏi ngành dăm của Việt Nam cần tìm hiểu rõ nguyên nhân và có những phương sách hợp lý nhằm duy trì sự ổn định thị phần của mình tại thị trường này, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh nguồn cung ngày càng trở nên gay gắt hơn

Phần 4 dưới đây sẽ tập trung vào ngành dăm của Việt Nam, với thông tin chủ yếu dựa trên các con số thống kê của Tổng cục Hải quan Việt Nam và các dữ liệu thu thập từ khảo sát thực địa

9

4 Xuất khẩu dăm gỗ của Việt Nam

4.1 Việt Nam xuất khẩu dăm gỗ trong những năm gần đây

Dựa trên các con số thống kê của Tổng cục Hải quan Việt Nam, lượng và giá trị dăm gỗ Việt Nam xuất khẩu trong những năm gần đây được thể hiện qua Bảng 5 và Biểu đồ trong Hình 11 Theo Bảng 5, lượng dăm gỗ xuất khẩu của Việt Nam năm 2015 đạt 8 triệu tấn, tương đương với gần 1,17 tỉ USD về kim ngạch Các con

số này đều tăng nhanh so với các con số của năm 2014 Trong 5 tháng đầu 2016, tổng lượng dăm xuất khẩu của Việt Nam đạt 1,8 triệu tấn, tương đương với khoảng 248 triệu USD về kim ngạch Các con số này nhỏ hơn rất nhiều so với các con số cùng kz của năm 2015 (2,98 triệu tấn, 430 triệu USD) Cụ thể, lượng xuất khẩu của 5 tháng đầu 2016 chỉ bằng 61% lượng xuất khẩu cùng kz năm 2015; giá trị xuất khẩu 5 tháng đầu 2016 chỉ bằng 58% giá trị xuất khẩu cùng kz của 1 năm trước đó Điều này phản ánh sự suy giảm nghiêm trọng trong xuất khẩu dăm của Việt Nam những tháng đầu năm 2016

Bảng 5 Giá trị xuất khẩu dăm gỗ của Việt Nam từ 2013

2013 7.063.461 983.390.245

2014 6.971.740 958.044.609

2015 8.076.870 1.166.400.705

5 tháng đầu 2016 1.826.295 248.146.898

Nguồn: Tổng Cục Hải Quan Việt Nam, 2013-2016

Hình 11 Lượng dăm gỗ xuất khẩu của Việt Nam từ 2013

Nguồn: Tổng Cục Hải Quan Việt Nam, 2013-2016

10

Hình 12 Giá trị kim ngạch xuất khẩu dăm gỗ của Việt Nam từ 2013

Nguồn: Tổng Cục Hải Quan Việt Nam, 2013-2016

4.2 Thị trường xuất khẩu dăm gỗ Việt Nam

Biểu đồ trong Hình 13 và Hình 14 thể hiện lượng và giá trị dăm gỗ của Việt Nam được xuất khẩu đi các thị trường khác nhau trong thời gian gần đây

Hình 13 Lượng dăm gỗ xuất khẩu của Việt Nam theo thị trường

Nguồn: Tổng Cục Hải Quan Việt Nam, 2013-2016

Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc là những thị trường nhập khẩu dăm gỗ lớn nhất của Việt Nam, với tổng lượng và giá trị nhập khẩu vào 3 thị trường này đạt trên 90% trong tổng lượng và giá trị xuất khẩu của toàn ngành dăm Chỉ tính riêng đối với thị trường Trung Quốc, trong năm 2015 Việt Nam xuất khẩu 4 triệu tấn dăm sang thị trường này, với mức kim ngạch đạt gần 595 triệu USD Trong cùng năm, các con số này từ thị trường Nhật Bản là 3,2 triệu tấn, 451 triệu USD, và từ thị trường Hàn Quốc là 0,43 triệu tấn, 66,7 triệu USD

11

Hình 14 Giá trị dăm gỗ xuất khẩu của Việt Nam theo thị trường

Nguồn: Tổng Cục Hải Quan Việt Nam, 2013-2016

Phụ lục 1 thống kê chi tiết về lượng dăm Việt Nam xuất khẩu đi các thị trường Phụ lục 2 thống kê chi tiết

về kim ngạch

4.3 Các cảng biển xuất khẩu dăm gỗ Việt Nam thời gian gần đây

Dăm gỗ của Việt Nam được xuất khẩu qua hệ thống cảng biển đa dạng, giao động khoảng 30-85 cảng, tùy thuộc vào hình thức xuất khẩu (FOB hoặc CIF) và tùy thuộc theo năm Trong 2015, dăm gỗ của Việt Nam

đã được xuất khẩu qua 61 cảng khác nhau Trong 5 tháng đầu năm 2016 đã có 29 cảng biển đã được sử dụng để xuất khẩu

Hình 15 Lượng dăm gỗ xuất khẩu theo cảng biển từ 2013

Nguồn: Tổng Cục Hải Quan Việt Nam, 2013-2016