Hình tượng Ma nữ trong Truyền kỳ mạn lục

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- Mai Thị Lệ Quyên ĐỀ TÀI: HÌNH TƯỢNG MA NỮ TRONG “TRUYỀN KỲ MẠN LỤC” Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

Mai Thị Lệ Quyên

ĐỀ TÀI: HÌNH TƯỢNG MA NỮ TRONG

“TRUYỀN KỲ MẠN LỤC”

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

Hà Nội-2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

Mai Thị Lệ Quyên

ĐỀ TÀI: HÌNH TƯỢNG MA NỮ TRONG

“TRUYỀN KỲ MẠN LỤC”

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trần Nho Thìn

Xác nhận của Chủ tịch Hội đồng

GS.TS Trần Ngọc Vương

Xác nhận của giảng viên hướng dẫn

PGS.TS Trần Nho Thìn

Hà Nội-2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chƣa từng đƣợc

ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác Mọi thông tin trích dẫn trong luận văn đều ghi rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày 4 tháng 4 năm 2016

Tác giả luận văn

Mai Thị Lệ Quyên

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm chân thành và lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin gửi lời cảm ơn đến các thầy, cô trong khoa Văn học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu để hoàn thành luận văn này

Đặc biệt, Tôi xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Trần Nho Thìn, người đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn, và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình hoàn chỉnh luận văn

Hà Nội, Ngày 4 tháng 4 năm 2016

Tác giả luận văn

Mai Thị Lệ Quyên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Mục đích nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

7 Bố cục luận văn Error! Bookmark not defined

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TÌM HIỂU HÌNH

TƯỢNG MA NỮ TRONG TRUYỀN KỲ MẠN LỤCError! Bookmark not

defined

1.1 Truyền kỳ và các đặc trưng thể loại Error! Bookmark not defined 1.2 Khái niệm ma nữ Error! Bookmark not defined 1.3 Nhân vật ma nữ trong văn học Error! Bookmark not defined

1.3.1.Trong văn học dân gian Việt Nam Error! Bookmark not defined 1.3.2 Trong văn học trung đại Việt Nam Error! Bookmark not defined 1.3.3 Trong văn học thế giới Error! Bookmark not defined

1.4 Quan niệm của nhà Nho về người phụ nữ đẹp và vấn đề tính dục thời trung đại Error! Bookmark not defined

1.4.1.Quan niệm của nhà Nho về người phụ nữ đẹpError! Bookmark not defined

1.4.2 Vấn đề tính dục thời trung đại Error! Bookmark not defined

1.5 Vài nét về tác giả Nguyễn Dữ và Truyền kỳ mạn lục Error! Bookmark not defined

1.5.1 Tác giả Error! Bookmark not defined 1.5.2 Tác phẩm Truyền kỳ mạn lục Error! Bookmark not defined

Chương 2: ĐẶC ĐIỂM CỦA NHÂN VẬT MA NỮ TRONG Error!

Bookmark not defined

TRUYỀN KỲ MẠN LỤC Error! Bookmark not defined

2.1 Số phận Error! Bookmark not defined 2.2 Ngoại hình Error! Bookmark not defined 2.3 Tính cách, tâm lý Error! Bookmark not defined 2.4 Hành động Error! Bookmark not defined 2.5 Ngôn ngữ Error! Bookmark not defined

Chương 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG HÌNH TƯỢNG MA NỮ TRONG

TRUYỀN KỲ MẠN LỤC Error! Bookmark not defined

3.1 Cái kỳ ảo và cái thực được biểu hiện qua nhân vật ma nữ Error! Bookmark not defined

3.1.1 Cái kỳ ảo Error! Bookmark not defined 3.1.2.Cái thực Error! Bookmark not defined

3.2 Không gian nghệ thuật Error! Bookmark not defined

3.2.1 Không gian kỳ ảo Error! Bookmark not defined

.3.2.2 Không gian thực Error! Bookmark not defined

3.3 Thời gian nghệ thuật Error! Bookmark not defined

3.3.1 Thời gian lịch sử Error! Bookmark not defined 3.3.2 Thời gian tồn tại của nhân vật Error! Bookmark not defined 3.3.3 Thời gian xuất hiện của nhân vật Error! Bookmark not defined

3.4 Nghệ thuật miêu tả nhân vật Error! Bookmark not defined

3.4.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình, hành độngError! Bookmark not

defined

3.4.2 Nghệ thuật miêu tả tâm lý Error! Bookmark not defined

3.5 Ngôn ngữ nhân vật Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 5

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ma nữ vốn là một hình tượng siêu nhiên, thể hiện quan niệm tâm linh của con người về sự sống và cái chết Nó cũng thể hiện những nét văn hóa chung mang tính chất cộng đồng trong tín ngưỡng, phong tục tập quán của mỗi quốc gia, sứ xở Nhắc tới ma nữ, dường như ai cũng có một ý niệm, khái niệm nhất định về loại hình nhân vật này, mặc dù trên phương diện khoa học,

đó vẫn chỉ là một nhân vật tưởng tượng được thêu dệt Trong văn học, xây dựng hình tượng các ma nữ đã trở thành một đề tài hấp dẫn, lôi cuốn, phổ biến trong cả hai bộ phận văn học: văn học viết và văn học dân gian Với độc giả, đây là nhân vật luôn khiến họ có nhiều trải nghiệm cảm xúc, khơi gợi mong muốn tìm hiểu

Trong xã hội trung đại Việt Nam, khi mà Nho giáo được xem là nền tảng vận hành đất nước của các vua chúa, khẳng định tầm quan trọng của người đàn ông trên mọi phương diện thì đối với người phụ nữ đó lại là một giáo lý hà khắc Nó đưa ra những quy định ngặt nghèo về lối ứng xử của người phụ nữ với các mối quan hệ xung quanh mình Điều này vô hình chung cũng ảnh hưởng tới các định hướng sáng tác văn chương Điểm nhìn của nam giới đã chi phối thế giới quan văn học suốt cả một chặng đường dài, do vậy hình tượng người phụ nữ trong văn chương trung đại những năm tháng của

thế kỉ XV trở về trước không nhiều Sự xuất hiện của Truyền kỳ mạn lục với

rất nhiều các nhân vật nữ ở thế kỉ sau là một hiện tượng độc đáo, khác biệt, mang lại hơi thở mới cho văn học vốn có sự khu biệt giới rất lớn này Ở đó, hình ảnh người phụ nữ được hiện lên như một nhân vật trung tâm có đời sống,

có số phận, tâm lý, tính cách rõ rệt Tuy nhiên, tác giả lại có cách thức xây dựng các mẫu hình nhân vật mang tính chất đối lập nhau trên mọi phương diện Một bên là những người phụ nữ tuân thủ theo đúng các lễ tiết của đạo

2

đức phong kiến, của giáo lý nhà Nho, họ được coi là hình mẫu liệt nữ của thời đại Một bên là những phụ nữ xinh đẹp, có quan niệm phóng túng về quan hệ nam nữ, tính cách tự do, táo bạo, nhưng lại được ẩn giấu dưới hình thức yêu

ma Khi xây dựng nhân vật này, tác giả ít nhiều thể hiện sự đồng cảm trước các hiện tượng bất công của đời sống đối với họ, nhưng sau đó lại phê phán với đôi mắt vô cùng nghiêm khắc, đây là hiện tượng cần được nghiên cứu

Thực hiện đề tài “Hình tượng ma nữ trong Truyền kỳ mạn lục” chúng tôi

mong muốn làm sáng tỏ và cụ thể hơn vấn đề đó

Mặt khác, tìm hiểu hình tượng ma nữ là đi vào tìm hiểu một loại hình phụ nữ phá cách, đi khá xa so với tư tưởng và cái nhìn khắt khe của Nho gia

có tính chất dị biệt, mới mẻ so với hình mẫu của phụ nữ trung đại Dù mang thân phận của người đã chết, họ vẫn có những nét đặc trưng của con người trần tục cùng những khát khao yêu đương, hạnh phúc lứa đôi mãnh liệt, đặc biệt là các diễn ngôn tính dục mạnh mẽ Giữa thời đại người phụ nữ luôn phải

đi kèm với nết cương thường, họ lại vượt thoát ra như một hiện tượng hi hữu,

cá biệt Trong văn học, đó được coi là sự sáng tạo táo bạo và luôn được tìm hiểu, khai thác như một hiện tượng độc đáo

Từ những lí do trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài: “Hình tượng ma

nữ trong Truyền kỳ mạn lục”

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Là một tác phẩm viết khá nhiều về người phụ nữ (chiếm 11 trên 20

truyện), Truyền kỳ mạn lục dành được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên

cứu trong bối cảnh Nho giáo đã không còn ở vị trí đỉnh cao Xét trên góc độ của khoa học, nhiều công trình đã chỉ ra những nét đặc sắc, mới mẻ của tác phẩm khi viết về người phụ nữ nói chung, đặc biệt là tinh thần nhân đạo ẩn giấu sau các số phận nhân vật Với các ma nữ nói riêng, nhân vật được xem là

có những hành động trái luân thường trong con mắt Nho gia cũng nhận được

3

nhiều ý kiến trái chiều Mặc dù các công trình nghiên cứu về loại hình nhân

vật này trong Truyền kỳ mạn lục rất đa dạng, nhưng các đánh giá, nhận xét

hay phân tích vẫn còn ở dạng thức khái quát, tổng quan hoặc còn mang tính chất đơn lẻ Ở đây, chúng tôi xin đề cập tới một số công trình tiêu biểu, có tính chất định hướng cao với người đọc

Giáo sư Nguyễn Đăng Na trong các công trình nghiên cứu của mình về

Truyền kỳ mạn lục đã tỏ rõ quan điểm bênh vực người phụ nữ trong xã hội

xưa Đặc biệt khi nói về các nhân vật ma nữ, ông vẫn luôn dành một sự cảm

thông cho số phận của họ Trong bài viết Một vài nét về truyện truyền kỳ Việt

Nam, tác giả đi sâu vào vấn đề nhân đạo và các cách thức mà Nguyễn Dữ tạo

nên yếu tố đó trong tác phẩm Cho dù là các hoạt động dục tính hay các quan niệm táo bạo, tự do vượt thoát khỏi các luật định Nho giáo, luân thường của cuộc sống bấy giờ, Nguyễn Đăng Na vẫn có cách lý giải riêng Theo ông,

những người phụ nữ trong Truyền kỳ mạn lục: “Sống đạo đức tử tế đều bị

chết oan Vậy hãy hành động theo ham muốn của tình dục, theo tiếng gọi của trái tim Nguyễn Dữ làm cuộc thử nghiệm ngược lại: cho một số nhân vật phụ

nữ sống tự do Tác giả cho Nhị Khanh (Cây gạo) sống một cách “thoải mái”, vượt vòng cương toả, chạy theo tình dục” [34] Ông cũng đặt ra vấn đề số phận con người, đặc biệt là số phận người phụ nữ xưa thông qua hình ảnh các

ma nữ và bi kịch của họ trước cuộc đời Tác giả cũng đồng thời lên án xã hội vốn mang các định kiến bất công với người phụ nữ bằng những lời lẽ hết sức đanh thép, cứng rắn: “Đào Hàn Than có thai Lẽ ra, đấy là niềm hạnh phúc lớn nhất của nàng: làm mẹ! Song, xã hội đâu có chấp nhận cho nàng làm mẹ? Hạnh phúc bỗng biến thành tai hoạ: “quằn quại chết trên giưỡng cữ” Hình ảnh đó như một ám ảnh vò dứt, đập mạnh vào cái xã hội dã man đối với phụ

nữ, đồng thời khơi dậy ở người đọc một niềm thương cảm cho thân phận nàng” [34] Từ đó, Nguyễn Đăng Na cũng đặt ra vấn đề bất cập, mang tính

4

chất kìm hãm với người phụ nữ: “Sống hiếu hạnh nết na hoặc chạy theo tình dục, tự do yêu đương rồi cũng đều chết và chết một cách oan ức, thảm thương Nguyễn Dữ đặt ra cho người đọc một sự tự lựa chọn” [34] Có thể thấy, qua những quan điểm trên, Nguyễn Đăng Na đã đánh vào yếu tố xã hội trong tác phẩm một cách mạnh mẽ, quyết liệt Nâng cao quyền sống, quyền tự

do con người, nhưng bài viết mới chỉ dừng lại ở điểm nhìn nhân đạo, mang tính chủ quan chứ chưa đi sâu vào hình tượng cụ thể với các đặc điểm đầy đủ của nó

Trái ngược với quan điểm của Nguyễn Đăng Na, nhà nghiên cứu Bùi

Duy Tân đứng trên quan điểm của xã hội học, trong bài viết Truyền kỳ mạn

luc, một thành tựu của truyện ký văn học viết bằng chữ Hán lại có những

đánh giá hoàn toàn khác về các câu chuyện giữa người với ma Ông cho rằng:

“Các Truyện nghiệp oan của Đào Thị, Nàng Túy Tiêu, Cây gạo, Truyện kỳ

ngộ ở Trại Tây, vv thì lại miêu tả những mối tình trái với đạo lý Nho gia”

[48, tr.518] Ông còn cho rằng, cuộc tình tự do giữa Nhị Khanh-Trung Ngộ, hay Hà Nhân và hai nàng Đào, Liễu là những mối tình “yêu thương không lành mạnh” hay “xa lạ với quan niệm lành mạnh về cuộc sống, về tính yêu nam nữ trong truyện Nôm bình dân, trong văn nghệ dân gian” [48, tr.519] Đánh giá về tư tưởng của Nguyễn Dữ thể hiện trong các mối tình đó, Bùi Duy

Tân cũng nhìn thấy tư tưởng nhân đạo của tác giả Truyền kỳ mạn lục:

“Nguyễn Dữ có phần thông cảm với khát vọng hạnh phúc chính đáng khi miêu tả những cặp trai gái công nhiên yêu nhau, đi lại, giao thiệp, hẹn hò, thề thốt với nhau” [48, tr.518], nhưng nhìn vào lời bình của tác giả ở cuối truyện, Duy Tân lại cho rằng sự phê phán của tác giả xuất phát từ “thái độ bảo thủ của Nho giáo”, từ đó khẳng định sự mâu thuẫn trong tư tưởng và tình cảm của tác giả Như vậy, trong bài viết của mình Bùi Duy Tân đã ít nhiều đề cập tới

bóng dáng các ma nữ cùng các mối tình tự do, đắm say của họ với các chàng

5

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đào Duy Anh (2003), Từ điển Hán Việt, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội 2.Lại Nguyên Ân (2006), Phan Khôi: Tác phẩm đăng báo 1929-1930-1931,

Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội

3 Ngô Vũ Hải Bằng (2008), Quyền lợi của người phụ nữ trong bộ luật Hồng

Đức, http://e-cadao.com/tieuluan/linhtinh/luathongduc.htm

4 Thiền viện Chơn Không, Sắc dục qua cái nhìn Đạo Phật,

9/3/2013

5 Nguyễn Đình Chú (2010), Nói thêm về Chuyện người con gái Nam Xương,

6 Mai Ngọc Chúc (2005), Thần nữ và liệt nữ Việt Nam, Nxb Văn hóa thông

tin, Hà Nội

7 Thiều Chửu (1998), Hán Việt tự điển, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh

8 Nguyễn Du, Truyện Kiều (bản online),

http://vnthuquan.net/truyen/truyen.aspx?tid=2qtqv3m3237nvn1n2n31n343tq8

9 Phạm Trọng Điềm, Bùi Văn Nguyên (1982), Hồng Đức Quốc âm thi tập,

Nxb Văn học, Hà Nội

10 Đoàn Thị Điểm (dịch), Chinh phụ ngâm - Đặng Trần Côn,

http://vnthuquan.net/truyen/truyen.aspx?tid=2qtqv3m3237n2ntntn0n31n343tq

11 Lê Quý Đôn (1977), Kiến văn tiểu lục, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

12 La Mai Thi Gia, Nguồn gốc Phật giáo của mô típ tái sinh trong truyện kể

dân gian Việt Nam, http://www.hoalinhthoai.com/news/detail/news-

6

13 Thích Viên Giác, Lược giải kinh 42 chương,

14 Nguyễn Thị Thu Giang, Hình tượng nhân vật Nho sinh và phụ nữ trong

“Liêu trai chí dị” của Bồ Tùng Linh,

https://nguvandhag.wordpress.com/2011/10/29/hinh-

t%C6%B0%E1%BB%A3ng-nhan-v%E1%BA%ADt-nho-sinh-va-hinh-

t%C6%B0%E1%BB%A3ng-nhan-v%E1%BA%ADt-ph%E1%BB%A5-

15 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (2009), Từ điển thuật ngữ

văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội

16 Nguyễn Phạm Hùng (2001), Trên tiến trình văn học trung đại, Nxb Đại

học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

17 Đỗ Đức Hiểu, Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu, Trần Hữu Tá (đồng Chủ

biên) (2004), Từ điển văn học (Bộ Mới), Nxb Thế Giới, Hà Nội

18 Trần Đình Hượu (1995), Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại,

Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội

19 Nguyễn Thị Huyền (2009), Nguyên lý tính mẫu trong truyền thống văn

học Việt Nam, http://www.vanhoahoc.edu.vn/content/view/1125/70/

20 Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên (1993), Đại Việt sử ký toàn thư,

Nxb Khoa học xã hội, Bản điện tử, www.thuvien-ebook.net, Hà Nội

21 Hòa thượng Tuyên Hóa, Ái dục là gốc sinh tử,

27/5/2013

22 An Huỳnh, Môtíp nhân vật kì ảo trong Truyền kì mạn lục- Nguyễn Dữ,

7

23 Toàn Huệ Khanh (2005), Nghiên cứu so sánh tiểu thuyết truyền kỳ Hàn

Quốc - Trung Quốc - Việt Nam thông qua Kim Ngao tân thoại, Tiễn đăng tân thoại, Truyền kỳ mạn lục, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

24 Đinh Gia Khánh, Bùi Duy Tân, Mai Cao Chương (2004), Văn học Việt

Nam thế kỷ X – Nửa đầu thế kỷ XVIII, Tái bản lần thứ bảy, Nxb Giáo dục, Hà

Nội

25 Bửu Kế (1999), Từ điển Hán Việt từ nguyên, Nxb Thuận Hóa, Huế

26 Trúc Khê, Ngô Văn Triện (dịch), Truyền kỳ mạn lục-Nguyễn Dữ (bản

online),http://vnthuquan.net/truyen/truyen.aspx?tid=2qtqv3m3237n3nnn2n1n

27 Phan Khôi (1929), Văn học với nữ tánh, Phụ nữ tân văn, số 2, Sài Gòn

28 Phan Khôi (1929), Chữ trinh: Cái tiết với cái nết, Phụ nữ tân văn, số 21,

Sài Gòn

29 Phan Khôi (1931), Tống Nho với phụ nữ, Phụ nữ tân văn, số 9, Sài Gòn

30 Nguyễn Lộc (2004), Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII đến hết thế

kỷ XIX, Nxb Giáo dục, Hà Nội

31 Phương Lựu (2003), Lí luận văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội

32 Nguyễn Đăng Na (1999), Văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại, tập 1 -

Truyện ngắn, Nxb Giáo dục, Hà Nội

33 Nguyễn Đăng Na (2006), Con đường giải mã Văn học trung đại Việt

Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội

34 Nguyễn Đăng Na, Vài nét về truyện truyền kỳ Việt Nam

http://nguvan.hnue.edu.vn/Nghiencuu/VanhocVietNamtrungdai/tabid/102/ne

35 Đặng Thị Thanh Ngân, Nhân vật ma quái trong Thánh Tông di thảo và

Truyền kỳ mạn lục, http://www.vanhoanghean.com.vn/chuyen-muc-goc-nhin-