8đ - Những biến đổi của chức năng gia đình và vai trò giáo dục gia đình trong việc hình thành nhân cách của trẻ Xã hội học gia đình

Nh ng bi n đ i c a ch c năng gia đình ững biến đổi của chức năng gia đình ến đổi của chức năng gia đình ổi của chức năng gia đình ủa chức năng gia đình ức năng gia đìnhvà vai trò giáo d

Nh ng bi n đ i c a ch c năng gia đình ững biến đổi của chức năng gia đình ến đổi của chức năng gia đình ổi của chức năng gia đình ủa chức năng gia đình ức năng gia đình

và vai trò giáo d c gia đình trong vi c ục gia đình trong việc ệc hình thành nhân cách c a tr ủa chức năng gia đình ẻ

Chương I :

1) Lý do

Chưa bao giờ gia đình Việt Nam lại có điều kiện thuận lợi để phát huy sức sángtạo, tự chủ mạnh mẽ về kinh tế, đời sống tinh thần, phát triển trí tuệ cá nhân như hiệnnay Tuy nhiên, cũng chưa bao giờ gia đình Việt Nam phải đối mặt với nhiều tháchthức, biến động mạnh mẽ do mặt trái của cơ chế thị trường mang lại như những nămgần đây Những thay đổi đó xuất phát từ việc các giá trị truyền thống trong văn hóagia đình đang bị nhìn nhận lại theo nhiều góc độ khác nhau Sự lệch chuẩn so vớitruyền thống đang tạo nên những đánh giá trái chiều, đòi hỏi cần được nghiên cứu,phân tích, điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện mới của xã hội Việt Nam Gia đìnhViệt Nam hiện đại không tránh khỏi sự xáo trộn trước xu thế chia tách cấu trúc nhấtthể của gia đình truyền thống thành đa cấu trúc, đa khuôn mẫu Trong đó, sự đòi hỏiphải thỏa mãn quyền lợi cá nhân và tư tưởng bình đẳng đang là những thay đổi gây tácđộng đa chiều nhất Một trong những thay đổi khá rõ rệt, đang tác động mạnh đến mỗigia đình người Việt chính là những thay đổi trong giáo dục gia đình

Bên cạnh những thuận lợi trên, gia đình ngày nay cũng chịu ảnh hưởng củanhững yếu tố tiêu cực trong môi trường xã hội như: văn hoá phNm đồi truỵ, độc hại,lối sống sa đoạ, buông thả, phản văn hoá Có điều này là do mặt trái của nền kinh tếthị trường, việc tiếp thu không chọn lọc lối sống, văn hóa phương Tây Học tập cảnhững nét văn hóa không phù hợp với thuần phong mỹ tục của người phương Đôngnói chung và người Việt N am nói riêng Dẫn tới hậu quả là một bộ phận không nhỏthanh thiếu niên sa vào vòng tội lỗi, băng hoại đạo đức gây khó khăn cho việc xâydựng những con người mới xã hội chủ nghĩa đáp ứng nhu cầu phát triển của đấtnước Cùng với quá trình ấy là một bộ phận cha mẹ thiếu quan tâm đến con cái ởnhiều góc độ khác nhau Có bậc cha mẹ li hôn, bỏ bê luôn trách nhiệm với con cái;

có bậc cha mẹ cung cấp tiền cho con ăn tiêu mà không quan tâm đến đời sống tìnhcảm của con; có bậc cha mẹ lại ép con sống theo ý mình mà không quan tâm connghĩ gì, thích gì, muốn làm gì, học cái gì, cần gì ở bố mẹ, ở gia đình; có gia đình lạiqúa đông con, nghèo túng, thiếu đói không có điều kiện cho con trẻ phát triển đầy đủ

cả thể chất lẫn trí tuệ,…Tất cả đều tác động xấu đến sự hình thành và phát triển nhân

cách toàn diện ở trẻ Vì những lí do trên, tôi lựa chọn vấn đề “Những biến đổi của chức năng gia đình và vai trò giáo dục gia đình trong việc hình thành nhân cách của trẻ ”

2) Tổng quan tài liệu

Trong những năm gần đây vấn đề giáo dục của gia đình được nhiều nhà khoa họcquan tâm nghiên cứu Có nhiều công trình, bài viết, các cuộc hội thảo nghiên cứu vềvai trò của gia đình đối với sự hình thành, phát triển nhân cách thế hệ trẻ và đã đạtđược một số kết quả nhất định Trong những năm qua đã có nhiều công trình, bài viếtcủa nhiều nhà giáo dục học, tâm lý học được công bố, đề cập khá sâu sắc đến công tácgiáo dục của gia đình đối với thế hệ trẻ với nhiều góc độ, cấp độ khác nhau Các côngtrình đó có thể được phân chia thành các nhóm sau:

Nhóm thứ nhất, về vai trò của các thành viên trong gia đình với giáo dục con cái,

có các công trình tiêu biểu:

- Nghiêm Sĩ Liêm, “Vai trò người phụ nữ trong giáo dục gia đình ở nước ta hiệnnay”, Báo chí và Tuyên truyền, số 2 năm 2000, trang 34 – 36

- Đỗ Thị Bình (chủ biên), “Gia đình Việt am và người phụ nữ trong gia đình thời

kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 2002.Trong những công trình trên, các tác giả chủ yếu tập trung nghiên cứu về vai trò củatừng thành viên, ưu điểm nổi trội của họ đối với việc giáo dục thế hệ trẻ, chứ chưa đisâu nghiên cứu vai trò của gia đình đối với sự hình thành và phát triển nhân cách thế

hệ trẻ

Nhóm thứ hai, về gia đình và vai trò của gia đình đối với thế hệ trẻ, có thể kể đếncác công trình tiêu biểu sau:

- Đức Minh (chủ biên), "Khoa học giáo dục con em trong gia đình" của Ủy banThiếu niên nhi đồng Trung ương, xuất bản năm 1979 Cuốn sách này đã giới thiệu một

số quan điểm về giáo dục xã hội chủ nghĩa, nhấn mạnh vai trò, đặc điểm của giáo dụcgia đình, cung cấp những cơ sở lý luận, những nội dung và yêu cầu của giáo dục giađình đối với thế hệ trẻ; "Dạy con nên người" của Hội Liên hiệp Phụ nữ thành phố Hà

N ội, xuất bản năm 1991 Tập thể tác giả đã cung cấp cho các bậc cha mẹ những hiểubiết cần thiết về gia đình, về trách nhiệm làm cha, làm mẹ trong việc giáo dục con cáinên người, trên những mặt cơ bản của nội dung giáo dục: Đức, trí, thể, mỹ và laođộng, mà các thế hệ làm cha mẹ luôn luôn hướng tới Công trình “Gia đình và vấn đềgiáo dục gia đình” của Trung tâm nghiên cứu về gia đình và phụ nữ, xuất bản năm

1994 Cuốn sách nghiên cứu về gia đình Việt N am và việc thực hiện các chức năngcủa gia đình, một số vấn đề chủ yếu trong nghiên cứu gia đình Việt Nam

Những vấn đề lý luận, phương pháp luận; quá trình biến đổi của gia đình ViệtNam từ truyền thống sang hiện đại; việc thực hiện các chức năng của gia đình ViệtNam hiện nay, những vấn đề kiến nghị về chính sách đối với gia đình và người phụ

nữ, vai trò của giáo dục gia đình trong sự hình thành và phát triển nhân cách con ngườiViệt Nam Tác giả tập trung đi sâu phân tích một chức năng cụ thể của gia đình; chứcnăng giáo dục (xã hội hoá) trong đó chủ yếu nêu lên vai trò của gia đình, các thànhviên trong gia đình với việc giáo dục thế hệ trẻ; những nội dung, phương pháp giáodục trong gia đình hiện nay; sự ảnh hưởng của các tôn giáo thời đại và các môi trườnggiáo dục khác đến giáo dục gia đình

Ngoài các công trình trên cũng có một số luận văn, luận án nghiên cứu các vấn đềGia đình, Phụ nữ; Gia đình - Giáo dục gia đình như: Luận văn Th.s của Phan ThanhHùng, “Sự biến đổi chức năng gia đình trong kinh tế thị trường hiện nay” Hà Nội,1996; Luận văn Th.s Phạm Thị Xuân, “Gia đình trong việc bảo vệ, chăm sóc trẻ em ởnước ta hiện nay” Hà N ội, 2004; Luận văn Th.s Nguyễn Thành Công, “Vai trò củagiáo dục gia đình đối với sự hình thành nhân cách thế hệ trẻ ở Việt am hiện nay” HàNội, 2007; Luận án T.s của Đặng Thị Linh, “Vấn đề phụ nữ trong gia đình Việt Namhiện nay - Thực trạng và giải pháp” Hà N ội, 1997; Luận án T.s của Nghiêm Sỹ Liêm

“Vai trò của gia đình trong việc giáo dục thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay” Hà Nội, 2001

Các công trình trên đây đều đề cập ở những mức độ khác nhau đến vai trò củagiáo dục gia đình đối với sự hình thành nhân cách thế hệ trẻ ở Việt Nam nói chung

3) Khái niệm

a) Gia đình :

Với tư cách là một hình thức cộng đồng tổ chức đời sống xã hội Gia đình đượchình thành từ rất sớm và đã trải qua một quá trình phát triển lâu dài Xuất phát từ nhucầu bảo tồn và duy trì nòi giống, từ sự cần thiết phải dựa vào nhau để sinh tồn, cáchình thức quần tụ giữa nam và nữ giới, những hình thức cộng đồng tổ chức đời sốnggia đình đã xuất hiện Lịch sử nhân loại đã trải qua nhiều hình thức gia đình như: Giađình đối ngẫu, gia đình hôn nhân từng cặp, gia đình một vợ một chồng

Trên cơ sở của sự phát triển kinh tế - xã hội các kiểu dạng tổ chức cộng đồngmang tính tự nhiên, ngay từ đầu đã chịu sự quy định của sự biến đổi trong sản xuấttrong đời sống kinh tế - xã hội

Để quan hệ với thiên nhiên, tác động vào thiên nhiên, con người cần phải quần tụthành các nhóm cộng đồng Ban đầu, các quan hệ chi phối trong những nhóm cộngđồng ấy còn mang sắc thái tự nhiên sinh học sống quần tụ với nhau theo bày đàn, sinhsống bằng săn bắn hái lượm

Trước những yêu cầu của sản xuất và sinh hoạt những đòi hỏi của đời sống kinh tếcác quan hệ ấy dần trở nên chặt chẽ, giữa các thành viên trong cộng đồng ấy xuất hiệnnhững cơ chế ràng buộc lẫn nhau phù hợp và thích ứng với những điều kiện sản xuất,sinh hoạt của mỗi một nền sản xuất Gia đình dần dần trở thành một thiết chế xã hội,một hình ảnh "xã hội thu nhỏ" Nhưng không phải là sự thu nhỏ một cách giản đơn cácquan hệ xã hội Những gia đình được coi như một thiết chế xã hội đặc thù, nhỏ nhất,

cơ bản nhất

Nếu như văn hoá là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sángtạo ra, nhằm thoả mãn, đáp ứng các nhu cầu của chính mình thì 2 gia đình không chỉ làmột hình thức tổ chức cộng đồng, một thiết chế xã hội mà điều quan trọng gia đìnhcòn là một giá trị văn hoá xã hội Tính chất, bản sắc của gia đình lại được duy trì, bảo

tồn, được sáng tạo và phát triển nhằm thoả mãn những nhu cầu của mỗi thành viêntrong gia đình trong sự tương tác gắn bó với văn hoá cộng đồng dân tộc, cộng đồnggiai cấp, tầng lớp trong mỗi giai đoạn lịch sử của quốc gia, dân tộc

Như vậy: Gia đình là một trong những hình thức tổ chức cơ bản trong đời sống

cộng đồng của con người một thiết chế văn hoá xã hội đặc thù được hình thành, tồn tại và phát triển trên cơ sở của những quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống, quan hệ nuôi dưỡng và giáo dục giữa các thành viên

b) Đặc trưng các mối quan hệ cơ bản của gia đình :

* Hôn nhân và quan hệ hôn nhân là một quan hệ cơ bản của sự hình thành, tồn tại và phát triển gia đình

- Hôn nhân là một hình thức quan hệ tính giao giữa nam và nữ nhằm thoả mãn cácnhu cầu tâm sinh lý, tình cảm và bảo đảm tái sản xuất ra con người nhằm duy trì, pháttriển nòi giống

Cùng với sự phát triển của lịch sử Hôn nhân cũng có sự biến đổi sâu sắc về hìnhthức tính chất và sắc thái của nó: Nếu như trong chế độ CSNT hình thái hôn nhân chủyếu là quần hôn Trong các chế độ tư hữu hôn nhân được hình thành xây dựng và thựchiện trên cơ sở bảo đảm lợi ích của những người chủ sở hữu (gia đình gia trưởng - bảođảm quyền lực của người chồng, người cha, người chủ sở hữu tài sản và kế thừa tàisản )

- Hôn nhân là hình thức quan hệ tính giao của con người và chỉ có ở con người.Cho nên ngay từ đầu hôn nhân đã mang bản chất người nhân văn và nhân đạo Sự phùhợp về tâm lí, sức khoẻ và nhất là trạng thái tình cảm ngay từ ban đầu nó đã là cơ sởtrực tiếp của hôn nhân, mang lại bản sắc đặc thù của quan hệ hôn nhân

- Tuy nhiên, cũng như mọi quan hệ xã hội khác Hôn nhân luôn chịu sự chi phốicủa các quan hệ kinh tế và bản chất của chế độ xã hội mà trên đó nó được hình thành

và phát triển

Vì vậy, hôn nhân trong bất cứ thời đại nào cũng có thể và cần phải được xã hộithừa nhận ở những mức độ, trình độ khác nhau Trong chế độ tư hữu và các xã hội có

sự phân chia giai cấp sự thừa nhận đó của các chuẩn mực văn hoá và lối sống truyềnthống của cộng đồng (tổ chức cưới, hỏi )

- Sự phù hợp về trạng thái tâm lý, tình cảm, lối sống giữa đôi nam nữ trước khi điđến hôn nhân là cơ sở trực tiếp cho hôn nhân: Tình yêu Cũng như hôn nhân, tình yêucủa mỗi thời đại, mỗi giai tầng, mỗi dân tộc và cộng đồng tâm lý văn hoá cũng cónhững giá trị và chuẩn mực riêng với những biểu hiện riêng, cụ thể và sinh động

* Huyết thống, quan hệ huyết thống là quan hệ cơ bản, đặc trưng của gia đình.

Do nhu cầu hết sức tự nhiên cần duy trì và phát triển nòi giống, con người đã sángtạo ra gia đình với tính cách là một thiết chế xã hội Trong gia đình cùng với quan hệhôn nhân, quan hệ huyết thống được coi là một quan hệ cơ bản nhất Tuy nhiên, ngay

cả quan hệ cơ bản này cũng có những thay đổi theo tiến trình lịch sử, những sự thayđổi ấy được quy định, chịu sự chi phối của các điều kiện: Kinh tế, văn hoá, chính trịcủa xã hội Mặt khác quan hệ huyết thống ấy cũng gia nhập đan xen vào các quan hệkinh tế và chính trị xã hội của mỗi thời đại

Thí dụ: Trong chế độ công xã nguyên thuỷ huyết thống về đằng mẹ được coi làchuẩn mực để tính quan hệ thân tộc gần xa khi ấy gia đình được xây dựng trên cơ sởhuyết thống mẫu hệ Khi chế độ tư hữu ra đời vai trò của người đàn ông ngày càngđược khẳng định trong quan hệ gia đình gia trưởng Gia đình theo huyết thống về đằngcha (gia đình phụ hệ ra đời)

Khi quan hệ bất bình đẳng giữa nam và nữ 4 ngày càng gay gắt thì gia đình phu

hệ phát triển: Gia đình chủ nô, gia đình phong kiến gia trưởng và gia đình tư sản Chỉ

có thể khắc phục được những mâu thuẫn này khi xoá bỏ được chế độ tư hữu về tư liệusản xuất và chế độ công hữu về tư liệu sản xuất được xác lập

* Quan hệ quần tụ trong một không gian sinh tồn

Ngay từ đầu xuất phát từ yêu cầu đặt ra trong quan hệ với tự nhiên và giữa conngười với nhau cộng đồng gia đình đã luôn cư trú quần tụ trong một không gian sinh

tồn từ lúc trong một hang đá hốc cây → sau đó là trong một mái nhà Dù không giansinh tồn ấy ngày càng mở rộng và chịu sự chi phối của các quan hệ kinh tế - xã hộinhưng nhu cầu quần tụ vẫn luôn luôn được đặt ra, cho dù ngày nay khái niệm khônggian sinh tồn không còn giữ nguyên nghĩa như một giới hạn địa lý thuần tuý nữa Cho

dù sự can thiệp, mức độ quan tâm giữa các thành viên gia đình đã được thay thế, đảmnhận ở mức độ đáng kể sự quan tâm, chăm sóc giữa các thành viên, các thế hệ trongmỗi gia đình không vì thế mà mất đi mà trái lại nó được củng cố, được thực hiện nhờthiết bị, phương tiện và tiện nghi ngày càng hiện đại đầy đủ hơn (An cư lập nghiệp)

* Quan hệ nuôi dưỡng giữa các thành viên và các thế hệ thành viên trong gia đình.

Nuôi dưỡng là một nghĩa vụ, một trách nhiệm đồng thời còn là một quyền lợithiêng liêng của gia đình của các thành viên gia đình đối với nhau Nuôi dưỡng khôngđơn thuần chỉ là các bậc cha mẹ, ông bà nuôi dưỡng con cháu mà còn là hoạt độngchăm sóc, nuôi dưỡng của con cháu đối với cha mẹ, ông bà, giữa các thành viên khoẻmạnh có thuận lợi trong làm ăn sinh sống đối với những thành viên gặp khó khăn, rủi

ro về sức khoẻ về làm ăn sinh sống Mặc dù xã hội phát triển sự quan tâm của xã hộiđối với gia đình và các thành viên gia đình qua các chính sách bảo hiểm, chăm sóc y

tế, dưỡng lão nhưng nuôi dưỡng của gia đình có những đặc thù mà xã hội dù có hiệnđại 5 đến đâu cũng không thể thay thế được và càng không nên đặt vấn đề thay thếhoàn toàn

c) Giáo dục gia đình

Như chúng ta đã biết giáo dục là một quá trình tác động có mục đích, có kế hoạchcủa nhà giáo dục nhằm giúp cho thế hệ trẻ tự tổ chức, tự điều khiển quá trình hìnhthành và phát triển nhân cách của mình theo yêu cầu, mục đích và nhiệm vụ giáo dục

đã đề ra do đó ta có định nghĩa: "Giáo dục gia đình là một quá trình tác động có mục đích có kế hoạch của cha mẹ và những người thân trong gia đình tới thế hệ trẻ nhằm giúp các em biết tự tổ chức, tự điều khiển quá trình hình thành và phát triển nhân cách của mình để hình thành và phát triển các năng lực người và những phẩm chất tốt đẹp của con người theo yêu cầu của xã hội"

4) Câu hỏi nghiên cứu:

 Tại sao trong quá trình giáo dục con trẻ phải kết hợp các lực lượng giáo dục?

 Những đặc trưng cơ bản của việc giáo dục gia đình và giáo dục nhà trường xãhội có ảnh hưởng như thế nào đến việc hình thành nhân cách trẻ?

Giáo dục gia đình Việt Nam trong giai đoạn hiện nay cần phải phát huy nhữngvấn đề gì trong công tác chăm sóc giáo dục thế hệ trẻ?

Những giải pháp nào là phù hợp cho việc giáo dục trong gia đình?

Chương II : Nội dung

A) Một số chức năng trong gia đình có tác động đến việc hình thành nhân cách trẻ

Gia đình là một thiết chế xã hội xuất hiện sớm nhất và có lẽ là bền vững nhấtcủa nhân loại Trước những thăng trầm của lịch sử và biến thiên của dòng thời gian,các chức năng cơ bản nhất của gia đình vẫn không biến mất, hỏi lẽ tự nhiên và đơngiản là nếu một tổ chức nào mất chức năng thì không có lý do gì để tồn tại nữa Tuynhiên, khi điều kiện và hoàn cảnh của xã hội có sự thay đổi lớn thì nhất định sẽ đưađến thay đổi ít nhiều một vài chức năng nào đó Điều nhận thấy đầu tiên là từ gia đình

đa chức năng sang gia đình đơn chức năng(chuyên môn hóa) Gia đình lúc đầu là một

“đơn vị xã hội duy nhất” (Mác- Ăngghen), gia đình là cộng đồng sinh hoạt, cộng đồng

là khuôn khổ tồn tại và là thế giới của mỗi người Dần dần, cùng với sự phát triển củaphân công lao động và các quan hệ xã hội, các chức năng của gia đình được chuyênmôn hóa và trở thành tương đối độc lập với xã hội và bị xã hội chi phối

1 Chức năng kinh tế:

Chức năng kinh tế là một trong những chức năng cơ bản của gia đình Thực hiệntốt chức năng này là cơ sở để gia đình thực hiện tốt các chức năng khác Chức năngkinh tế của gia đình còn tạo sự ràng buộc và gắn bó giữa các thành viên trên cơ sở lợiích kinh tế, lợi ích vật chất chung, sự chia sẻ lợi ích và qúa trình tạo dựng, tích lũy, kếthừa tài sản Phương thức của các thành viên tạo ra của cải vật chất cho gia đình (laođộng tạo ra sản phNm tiêu dùng cho gia đình, lao động kiếm tiền để mua các tư liệu

sinh hoạt cho gia đình hay thỏa mãn nhu cầu vật chất, tinh thần của các thành viên) vàcách thức quản lý (tập trung thu nhập của các thành viên lại cho một người nắm giữrồi cùng thảo luận về việc sử dụng, ), sử dụng (chi phí ăn, ở, đi lại, thuốc thang lúc

ốm đau, ngày kỉ niệm của mỗi thành viên trong gia đình, ), phân phối nguồn của cảivật chất (sử dụng, tiết kiệm, ) do thành viên đóng góp là những phương diện phảnánh đặc điểm chức năng kinh tế của gia đình

2 Chức năng xã hội hóa :

Xã hội hóa là một chức năng cơ bản nhất của gia đình và nó cũng là một trongcác chức năng bị biến đổi mạnh nhất dưới tác động của ngoại cảnh Sự chuyển giao từgiáo dục truyền thống gia đình sang cho giáo dục công nghệ của hệ thống trường học.Gia đình truyền thống rất chú ý đến việc giáo dục những giá trị đạo đức cho các thànhviên trong gia đình thông qua những câu ca dao, tục ngữ, truyện ngụ ngôn, giáo dụcnhững kỹ năng hoạt động nghề nghiệp thông qua lối truyền nghề trực liếp bằng kinhnghiệm từ thực tiễn lao động Bên cạnh đó, lối giáo dục này thường thiên về tình cảm

Do đó nó thường không có kế hoạch, quy mô nhỏ, không đồng bộ khi chuyển sang

xã hội công nghiệp - đô thị thì những thế mạnh như trên đã nêu bị triệt tiêu đi và dầndần được chuyển giao từng phần cho xã hội Phó thủ tướng Nguyễn Khánh đề cập đếntrong hội nghị “gia đình và xã hội” năm 1995, ông nhận định rằng: “gia đình ViệtNam hiện nay có những mặt tiến bộ hơn so với trước đây, nhưng cũng có những mộtsút kém hơn Đặc biệt là sự sút kém về vai trò và hiệu quả giáo dục của gia đình Đó làmột trong những nguyên nhân dẫn đến nhiều hiện tượng tiêu cực trong xã hội mà giađình không ngăn ngay từ đầu”

3.Chức năng đảm bảo sự cân bằng tâm lí thỏa mãn nhu cầu tình cảm

Suốt một ngày “đầu tắt mặt tối” với công việc người thành phố trở về với mái ấmgia đình với mong muốn được giải tỏa những căng thẳng, được nghỉ ngơi, giải trí, tổchức những sinh hoạt văn hóa, thể dục thể thao, tiếp khách, tham quan Nhịp độ của xãhội công nghiệp khiến cho “qũy thời gian” chúng ta rất ít ỏi Trước đây trong gia đìnhthường quây quần bên nhau trong bữa cơm Đó là dịp để họ trao đổi với nhau về công

ăn việc làm, việc học hành của con cái, nhưng tâm tư tình cảm Nếu chúng ta quá

lạm dụng việc sinh hoạt tinh thần ở phạm vi ngoài gia đình sẽ làm cho gia đình khôngcòn là “tổ ấm” mà trở thành “quán trọ”(nói như PTS.Nguyễn Minh Hòa) Một vấn đềkhác nữa là các thành viên trong gia đình có khi không cùng ngày nghỉ dẫn đến tìnhtrạng mạnh ai nấy làm điều này dẫn đến hành vi cá nhân hoặc cha mẹ không quản líđược những nơi vui chơi của con cái lúc tuổi dậy thì.

B)Nhân cách và những yếu tố tác động đến sự hình thành nhân cách thế hệ trẻ.

Một số nhà nghiên cứu trên thế giới cho rằng, khái niệm thế hệ trẻ chỉ mang tính

"ước lệ", tức là tính từ lúc con người sinh ra cho đến tuổi 35 Ở Việt Nam, trong cuốnsách "Vấn đề Thanh niên nhìn nhận và dự báo" của Viện nghiên cứu thanh niên, xuấtbản năm 1992, cho rằng: "Khi nói tới tuổi trẻ, lớp trẻ, thế hệ trẻ, tức muốn nói tới lớpngười từ tuổi lọt lòng đến 28 tuổi" [61, tr 12] Còn ở đây chúng tôi quan niệm thế hệtrẻ là lứa tuổi dưới 18 Đây là lứa tuổi đang chủ yếu chịu sự nuôi dưỡng, chăm sóc vàgiáo dục của gia đình, lứa tuổi chưa được pháp luật quy định trách nhiệm nghĩa vụcông dân Thế hệ trẻ có những đặc trưng nổi bật là:

- Tâm, sinh lý, thể chất và nhân cách phát triển chưa hoàn chỉnh, do đó trongnhững hành vi, cách ứng xử thường có những biểu hiện hạn chế và lệch lạc

- Tính hiếu động và phản xạ nhanh, ưa chuộng những điều mới lạ - Còn chịu sựchăm sóc, nuôi dưỡng giáo dục của gia đình

- Được giáo dục bởi sự kết hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội

Với những đặc trưng đó thì đây chính là giai đoạn quan trọng nhất cho sự hìnhthành nhân cách Một đứa trẻ khi vừa sinh ra chưa có nhân cách, mà nhân cách conngười được hình thành dần dần với cả một quá trình khá dài dưới tác động của nhiềuyếu tố

1) Gia đình - yếu tố quan trọng nhất trong giáo dục nhân cách cho thế hệ trẻ

Với xu hướng xã hội hóa hiện nay, giáo dục con người không còn là chứcnăng, vai trò, nhiệm vụ của riêng ai mà là trách nhiệm của cả gia đình, nhà trường và

xã hội Song, với những đặc trưng riêng có của mình, gia đình là cộng đồng có vaitrò đặt biệt quan trọng trong giáo dục nhân cách con người Giáo dục của nhà trườngnằm trong khuôn khổ nhất định về không gian (học tại một địa điểm duy nhất làtrong trường), về thời gian (12 năm phổ thông trung học, 2 năm trung cấp, 3 năm caođẳng, 4-7 năm đại học, ), chủ thể giáo dục là giáo viên, người được giáo dục là họcsinh, giáo dục chủ yếu có tính chất một chiều là giáo viên đối với học sinh; giáo dụccủa các cộng đồng xã hội là sự giáo dục lẫn nhau của cá nhân với cá nhân trong một

tổ chức với những mục đích và chức năng nhất định như: Hội liên hiệp phụ nữ, Đoànthanh niên, cộng đồng dân cư Ở đó, mỗi người vừa là chủ thể, vừa là đối tượng củaquá trình giáo dục

Không giống với các môi trường giáo dục trên, có thể nói gia đình là thiết chếgiáo dục quan trọng nhất, không thể thay thế Trước hết được thể hiện ở thời gian,môi trường, chủ thể tham gia Giáo dục của gia đình lại là sự tác động có hệ thốngcủa những người lớn trong gia đình và toàn bộ nếp sống của gia đình tới đứa trẻ N óicách khác giáo dục của gia đình là: Toàn bộ những tác động của gia đình đến sự hìnhthành và phát triển nhân cách con người, trước hết là trẻ em Giáo dục của gia đình làmột bộ phận của hệ thống giáo dục xã hội N ội dung giáo dục của gia đình chính lànhững yếu tố của vấn đề văn hóa gia đình và văn hóa cộng đồng nhằm tạo lập vàphát triển nhân cách con người như đạo đức, lối sống, ứng xử, Giáo dục của giađình được thực hiện ở mọi chu trình của đời người: từ khi còn thơ ấu đến tuổi thanhniên, trung niên và tuổi già Mục đích giáo dục của gia đình và của xã hội có sựthống nhất căn bản với nhau Tuy nhiên, mục đích của giáo dục gia đình có tính linhhoạt hơn, thay đổi theo sự biến đổi và phát triển của đứa trẻ, theo sự vận động vàphát triển của xã hội, phụ thuộc vào chính cuộc sống của gia đình và những địnhhướng của nó Gia đình không phải là lực lượng duy nhất giáo dục nhân cách trẻnhưng là thiết chế giáo dục trẻ quan trọng nhất, không thể thay thế Điều này cònđược thể hiện trong cả nội dung cũng như phương pháp giáo dục

 Về nội dung: giáo dục của GIA ĐÌNH là giáo dục toàn diện Bao gồm cảgiáo dục đạo đức, lao động, học tập văn hoá và rèn luyện tính tự lập cho trẻ, giáo dụcthể chất, thẩm mỹ, giới tính, tình yêu và hôn nhân cho thế hệ trẻ

a) Trước hết là giáo dục đạo đức

Trong giáo dục gia đình, giáo dục đạo đức là nội dung quan trọng nhằm xâydựng ý thức đạo đức, bồi dưỡng tình cảm đạo đức, rèn luyện thói quen hành vi đạođức và để mỗi thành viên trong gia đình được sống trong môi trường chan chứa tìnhthương, đậm tính nhân văn Cha mẹ còn phải giáo dục cho trẻ ý thức trách nhiệmđùm bọc, tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau giữa anh chị em ruột thịt Chính những hành vi,

cư xử lễ phép, kính trên, nhường dưới, hiếu thảo với ông bà, cha mẹ là cơ sở giúp trẻhình thành những phẩm chất đạo đức tốt như: lòng nhân ái, tính khiêm tốn, tính chânthực trong quan hệ đối nhân xử thế với mọi người ngoài xã hội

b) Thứ hai là giáo dục học tập văn hóa, giáo dục lao động và rèn luyện tính tự lập cho trẻ

Đối với thế hệ trẻ, học tập văn hóa là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu N ếu khôngkhao khát nắm lấy tri thức khoa học, thanh thiếu niên không thể trở thành nhữngngười tiên tiến có khả năng làm chủ xã hội, làm chủ bản thân Học tập văn hóa sẽgóp phần phát triển toàn diện nhân cách con người Giáo dục học tập có nội dungtoàn diện, nhằm trang bị những tri thức văn hóa, khoa học - kỹ thuật, nhằm mở rộng

sự hiểu biết, rèn luyện năng lực tư duy khoa học, óc phân tích và kỹ năng vận dụngnhững tri thức vào cuộc sống Do đó, cùng với giáo dục ở nhà trường, giáo dục đứctính siêng năng học tập trong gia đình là hết sức quan trọng Các bậc cha mẹ cần giúpcon trẻ xác định đúng mục đích, động cơ, thái độ học tập đúng đắn, rèn luyện cho các

em ý thức tự giác, lòng say mê học tập Trong chừng mực có thể được, cha mẹ dạycon cái về kiến thức văn hóa và văn hóa ứng xử Gia đình cần dành cho con trẻnhững điều kiện thuận lợi nhất cho học tập, đồng thời, phải thường xuyên kiểm tra,đôn đốc nhắc nhở việc học tập của con cái, luôn tạo ra "không khí học tập", phải tôntrọng việc học, giờ học của con Bên cạnh giáo dục học tập văn hóa thì giáo dục laođộng cũng là một nội dung quan trọng không thể thiếu Giáo dục lao động không chỉ

là rèn thói quen lao động, quý trọng thành quả lao động mà còn để phát triển cho trẻ

em năng lực và kỹ năng ở những lĩnh vực khác nhau, góp phần hình thành nhân cách,phát triển những tình cảm đạo đức và niềm tin của trẻ Đồng thời, cha mẹ cũng phải