TÁI HIỆN XÃ HỘI HỌC VĂN HÓA XHH VĂN HÓA

Những nghiên cứu về văn hoá dưới góc độ Xã hội học chỉ thực sự có và phát triển ở Việt Nam từ sau năm 1975 khi phân ban Xã hội học được hình thành Viện khoa học Xã hội ở T.P Hồ Chí Minh

TÁI HI N XÃ H I H C VĂN HÓA ỆN XÃ HỘI HỌC VĂN HÓA ỘI HỌC VĂN HÓA ỌC VĂN HÓA

Chương I : Đối tượng, chức năng và nhiệm vụ của Xã Hội Học Văn Hóa

 Vấn đề 1 : Xã hội học Văn hóa là gì?

1.1.1) Xã hội học trong tiến trình văn hóa hiện nay

Ngay từ khi ra đời, các nhà Xã hội học tiền bối sáng lập ra môn khoa học này

đã chú ý tới những thành tố của văn hoá như: tôn giáo, giáo dục, đạo đức thông quacác công trình nổi tiếng: “ Các hình thái cơ bản của đời sống tôn giáo” (E.Durkheim),

“Đạo đức tin lành và tinh thần chủ nghĩa tư bản”(Marx Weber), “khảo sát về quàtặng”(M.Mauss) Tuy nhiên, phải tới giữa những năm bảy mươi, Xã hội học văn hoámới bắt đầu đựơc hình thành và khẳng định sự tồn tại độc lập của nó bên cạnh cácngành khác của Xã hội học Phải đến năm 1985 quá trình này mới hoàn thành và cũngchỉ gần đây thôi, vào đầu những năm 90 này, Xã hội học văn hoá mới thực sự cho thấytầm vóc những biến đổi của nó, buộc các ngành còn lại của bộ môn Xã hội học phảithừa nhận nó như một ngành Xã hội học chuyên biệt.Sự chậm trễ được chú ý của Xãhội học văn hoá trong ngành Xã hội học là do cách mà nó được định vị trong các lýthuyết Xã hội học kinh điển Mặc dù các nghiên cứu lịch sử của Max Weber về ảnhhưởng của tôn giáo tới các thiết chế xã hội và kinh tế rất có ảnh hưởng trong Xã hộihọc, nhưng lại tác động trước hết tới Xã hội học văn hóa qua sự ưu tiên cho Xã HộiHọc tôn giáo Sự thừa nhận của giới Xã hội học với chuyên ngành Xã hội học văn hoávào đầu những năm 1990 chủ yếu là ở Mỹ, song nó vẫn chưa được coi là nội dungchính của Xã hội học Trái ngược với Mỹ, các nhà Xã hội học Pháp tuy ít chú ý tới sựhình thành một ngành khoa học riêng biệt về văn hoá, song nơi đây lại có nhiều côngtrình nghiên cứu Xã hội học văn hoá đồ sộ Điều này cho thấy, các nhà Xã hội họcvăn hoá đã chịu ảnh hưởng tư tưởng của các nhà XHH kinh điển khi tập trung vàoviệc nghiên cứu tôn giáo và cấu trúc xã hội.Trong những công trình nghiên cứu về

Xã hội học văn hoá (từ đầu những năm 1990), các nhà Xã hội học văn hoá đãphân chúng thành hai mảng chính là: văn hoá ẩn và văn hoá hiện Văn hoá ẩn là vănhoá không được ghi lại và văn hoá hiện là văn hoá được ghi lại

Ở Việt Nam, những nghiên cứu về văn hoá đã có từ năm 1938 với cuốn

“Việt Nam văn hoá sử cương”của Đào Duy Anh với quan niệm: phong cáchsống, được tiếp cận theo chiều lịch sử Năm 1943, Nguyễn Văn Huyên cũng có cuốn:

“Văn minh An Nam” bàn tới khái niệm rộng: văn minh Việt Nam trong tiến trình lịch

sử Những nghiên cứu về văn hoá dưới góc độ Xã hội học chỉ thực sự có và phát triển

ở Việt Nam từ sau năm 1975 khi phân ban Xã hội học được hình thành Viện khoa học

Xã hội (ở T.P Hồ Chí Minh năm 1977), Uỷ ban KHXH Việt Nam (ở Hà nội năm 1978)

và đặc biệt là việc đưa Xã Hội Học văn hoá vào trong giảng dạy với tư cách là mộtchuyên ngành Xã hội học các Khoa tại một sốtrường Đại học lớn Việt Nam.Từ cuốinhững năm 1990 đến nay, nhiều công trình nghiên cứu dưới chiều cạnh văn hóa cũng đãđược quan tâm và triển khai song chưa nhiều

Xem xét những biến động xã hội trong bối cảnh thười đại nói chung, của ViệtNam ngày nay nói riêng dưới góc độ xã hội học và xã hội học văn hóa cho thấy XãHội Học văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc tìm hiểu thực trạng (những giá trị

xã hội, giá trị kinh tế, giá trị phát triển trong các yếu tố văn hóa, sự vận hành của vănhóa trong cuộc sống hiện tại và tương lai ), phân tích những nguyên nhân, dự đoán,

dự báo hàng loạt các vấn đề văn hóa nảy sinh trong đời sống xã hội nhầm đáp ứngnhững mong đợi của xã hội, đưa ra những giải pháp và có những khuyến nghị mangtính khả thi

1.1.2) Xã hội học văn hóa là gì?

a) Khái niệm:

XHH là môn khoa học các khoa học xã hội, nghiên cứu các khoa học xã hội,nghiên cứu các tương tác xã hội, đặc biệt đi sâu nghiên cứu một cách hệ thống sự pháttriển, cấu trúc, mối tương quan XH và các hành vi hoạt động của con người trong các

tổ chức, nhón xã hội

Trong quan niệm thông thường, văn hoá được coi là những hành vi tuân thủnhững nguyên tắc hay quy phạm đạo đức, xã giao của các cá nhân một cách tự nhiên,

là cách xử lý những người vi phạm quy tắc một cách chính xác và tế nhị, là trình độ

học vấn, những tri thức, sự thành thục, lão luyện mà con người có được trong hoạtđộng nhận thức và các hoạt động xã hội.

 Khái niệm văn hóa:

Có rất nhiều định nghĩa về văn hóa, sở dĩ như vậy là do VH là 1 khái niệm rộngbao trùm lên tòan bộ đời sống XH và nó được rất nhiều ngành khoa học nghiên cứu,mỗi ngành có mục đích khác nhau, lối tiếp cận khác nhau, do đó mà định nghĩa về nócũng khác nhau Một cách khái quát người ta chia làm 2 loại định nghĩa:

thần do con người sáng tạo trong quá trình lịch sử của mình(hay trong quá trình thựchiện)

chế định nghĩa này là không đồng nhất văn hóa và xã hội)

Ở Phương Đông, từ “văn hoá” được tách ra thành 2 khái niệm riêng là

“Văn”và “hoá” “Văn” là màu sắc, đường nét giao nhau,là lễ nghĩa, là sự giáo dụcbằng đạo đức, là những cái tốt đẹp của cuộc sống đã được đúc kết lại ở dạng ký hiệubiểu tượng “Hoá”là sự cải biến hoá sinh (là quy luật của tạo hoá sinh sôi nảy nở,là sựhoá dục, là sự giao thoa của hai sự vật dẫn tới một hoặc cả hai sự vật biến đổi, là đemnhững điều đã đúc kết được đó hoá thân trở lại cuộc sống Như vậy, từ “Văn hoá”được dùng để chỉ một quá trình gồm hai giai đoạn: xuất phát từ kinh nghiệm sống vàquy luật tự nhiên để trở thành cái văn của con người (nhân văn) và giai đoạn hai làđem cái “nhân văn” ấy hoá thành cuộc sống (nhân văn hoá thành thiên hạ)”

Từ lúc sơ khai cho tới nay, các nhà Xã hội học đã luôn nhấn mạnh vào sự cầnthiết phải giải thích đời sống xã hội một cách khoa học và vì thế hăn hoá hay nói đúnghơn là những thành tố của văn hoá như: tôn giáo, đạo đức, giáo dục đã trở thành đốitượng của Xã hội học thông qua các công trình nổi tiếng của các nhà sáng lập ra bộ

môn khoa học này như: E.Durkheim, M Werber, M.Mauss Có người, nhấn mạnh

“văn hóa” vào phương diện giá trị, có ngườinhấn vào mô hình các thể chế xã hội, vàonếp sống xã hội, vào phương thức ứng xử, vảo kết quả của hoạt động người, vào hoạtđộng sáng tạo trong lịch sử, vào sự thích ứng của con người với môi trường tự nhiên,vào miêu tả và vào phương diện chức năng của văn hoá.Như vậy, có thể nhận thấy

“văn hoá” (dưới góc độ Xã hội học) có những điểm cơ bản như sau:

biểu hiện giá trị của một xã hội, là cấu trúc-chức năng xã hội, kỹ thuật, thể chế, các hệ

tư tưởng được hình thành trong quá trình hoạt động sáng tạo của con người,được bảo tồn và truyển lại cho các thế hệ sau

trở thành con người xã hội phải tiếp thu, tuân thủ theo các chuẩn mực đó.( Về phươngdiện này có thể coi văn hoá của xã hội là mục tiêu của quá trình xã hội hoá cá nhân vànhóm)

nhân cách và sự rèn luyện của bản thân XHH tiếp cận văn hóa theo lối tiếp cận giáodục, do đó VH được hiểu là những khuôn mẫu hành vi và sựđịnh hướng giá trị, đượccon người tiếp thu từ rất sớm, nó là cái dùng để kiểm soát suy nghĩ và hành độngcủacon người, tạo cho con người có đựơc sự an toàn được sống chung (Max Weber)

thức Xã hội học ứng dụng nghiên cứu các vấn để sản xuất tinh thần, xây dựng vàtruyền bá giá trị tinh thần Nói cách khác, nó nghiên cứu sự vận hành xã hội của vănhoá trong xã hội phân tầng và đối tượng nghiên cứu của XHH văn hoá được thể hiệntrên hai bình diện:

diện tĩnh

hình thái biểu thị giá trị xã hội ấy và mối quan hệ biện chứng giữa các khâuvới nhau-bình diện động

 Mặt khác XHH tiếp cận văn hóa theo lối mở với cái nhìn xuyên VH do đó VHđược hiểu là sản phẩm của con người là cách con người quan niệm về cuộc sống, tổchức cuộc sống và sống cuộc sống ấy:

b)Xã hội học văn hóa là gì?

Các mối quan tâm xã hội học văn hóa văn hóa-thông thường hiểu là tập hợp các

ý nghĩa nhận thức, vì nó được thể hiện trong xã hội.Đối với Georg Simmel, văn hóađược gọi là "tu luyện của cá nhân thông qua cơ quan của hình thức bên ngoài đã đượchình thành trong quá trình lịch sử"

Văn hóa xã hội học đầu tiên xuất hiện ở Weimar Đức, nơi mà nhà xã hội họcnhư Alfred Weber sử dụng các Kultursoziologie hạn (văn hóa xã hội học) Văn hóa xãhội học sau đó đã được "tái tạo" trong thế giới nói tiếng Anh như là một sản phẩm củacác "biến hóa" của những năm 1960, mà mở ra structuralist và cái gọi là "hậu hiện đại"cách tiếp cận với khoa học xã hội Đây là loại xã hội học văn hoá lỏng có thể được coinhư là một phương pháp tiếp cận kết hợp phân tích văn hóa và lý thuyết quan trọng.Văn hóa xã hội học có xu hướng loại bỏ các phương pháp khoa học, thay vì tập trungvào các từ hermeneutically, hiện vật và biểu tượng "Văn hóa" đã trở thành một kháiniệm quan trọng trên nhiều ngành xã hội học, bao gồm cả kiên quyết lĩnh vực khoahọc như sự phân tầng xã hội và phân tích mạng xã hội Kết quả là, đã có một làn sónggần đây của các nhà xã hội học định lượng cho lĩnh vực này Vì vậy, bây giờ có mộtnhóm đang phát triển của xã hội học văn hóa người, gây nhầm lẫn, không phải xã hộihọc văn hóa Những học giả từ chối các khía cạnh trừu tượng hóa hậu hiện đại của xãhội học văn hoá, và thay vì tìm một sự ủng hộ lý thuyết trong các tĩnh mạch khoa họchơn của tâm lý học xã hội và khoa học nhận thức

"Văn hóa xã hội học" là một trong những phần lớn nhất của Hiệp hội Xã hộihọc Mỹ Việc thành lập của Anh nghiên cứu văn hóa có nghĩa là sau này thường đượcdạy như một kỷ luật lỏng lẻo-biệt ở Anh

 Vấn đề 2 : Đối tượng nghiên cứu của Xã Hội Học văn hóa ?

1.2.1) Khái niệm văn hóa ?

Cho đến nay người ta đã thống kê có tới hàng trăm định nghĩa văn hoá Có thể nói

có bao nhiêu nhà nghiên cứu thì có bấy nhiêu khái niệm về văn hoá Nhưng ta có thểhiểu sơ lược về hai từ văn hoá là một sản phẩm của loài người, văn hóa được tạo ra vàphát triển trong quan hệ qua lại giữa con người và xã hội Song, chính văn hóa lạitham gia vào việc tạo nên con người, và duy trì sự bền vững và trật tự xã hội Văn hóađược truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua quá trình xã hội hóa Văn hóađược tái tạo và phát triển trong quá trình hành động và tương tác xã hội của con người.Văn hóa là trình độ phát triển của con người và của xã hội được biểu hiện trong cáckiểu và hình thức tổ chức đời sống và hành động của con người cũng như trong giá trịvật chất và tinh thần mà do con người tạo ra

Văn hóa là khái niệm mang nội hàm rộng với rất nhiều cách hiểu khác nhau, liênquan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người Nghĩa ban đầu củavăn hóa trong tiếng Hán là những nét xăm mình qua đó người khác nhìn vào để nhậnbiết và phân biệt mình với người khác, biểu thị sự quy nhập vào thần linh và các lựclượng bí ấn của thiên nhiên, chiếm lĩnh quyền lực siêu nhiên

 Quan niệm của các xã hội Phương Tây

Ở Phương Tây, từ “văn hoá” bắt nguồn từ động từ tiếng Lating: “Colo”, “Colere”sau chuyển thành “Cultura” có nghĩa là cày cấy, vun trồng, sau này từ “Cultura”chuyển từ nghĩa đen là trồng trọt, làm đất sang nghĩa bóng là vun trồng tinh thần, trítuệ, cải thiện và nâng cao tập quán, hành vi con người

Trong xã hội phương Tây có ba khía cạnh căn bản được nhấn mạnh trong cácquan niệm về văn hoá:

trường văn hoá khác nhau, giữa các vùng, các quốc gia khác nhau trênqui

mô khu vực và thế giới

 Quan niệm của Pháp

Trong từ điển hàn lâm của Pháp, năm 1752 đã chỉ ra rằng: văn hoá “là nói về

sự chăm sóc tới các nghệ thuật của tinh thần” Các nhà khai sáng Pháp (đại diệnMông-tét-xki-ơ (Montesquieu) đã coi sự phát triển của văn hoá và tình trạng nhà nước

là phụ thuộc vào điều kiện khí hậu, địa lý của khu vực đó; còn Rút- xô (Rouseau) thìlại coi “Văn hoá’’ là hiện tượng xã hội, tư hữu tài sản là nguồn gốc đồi bại về đạođức…

 Quan niệm của Đức

Ở Đức, từ “Văn hoá” được nhìn nhận đối lập với sự phát triển “tự nhiên” Nóthường biểu hiện ở một cá nhân, nhóm hay cộng đồng xã hội và được dùng để nói vềcác công trình của trí tuệ, tới sự chi phối ngày càng lớn của con người tới môi trường

tự nhiên, môi trường xã hội và cả tới chính bản thân mỗi người (tự giáo huấn mình đểrồi phát triển hình thành cá tính riêng)

 Những quan niệm khác

E.B.Thai-lơ (E.B.Tylor) – ông tổ sáng lập “nhân học văn hoá” trong cuốn

“văn hoá nguyên thuỷ” (1871) cũng đã dùng một chương để nói về văn hoá và coi nó

“là một toàn thể phức hợp bao gồm sự nhận thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luậtpháp, tuc lệ và tất cả những khả năng, thực tiễn khác mà một người có được với tưcách là một thành viên trong một xã hội”

R.Linton cũng nhấn mạnh một trong những vấn đề chính của văn hoá khi coi nó làmột biểu hiện đặc thù của sự kế thừa xã hội Parsons không muốn đồng nhất văn hoávới sự mô tả về một môi trường Nó là sự điều chỉnh những tình cảm, những niềm tin

Nó tái hiện các giá trị chung là bản chất của một hệ thống hành động gắn với một xãhội

 Quan niệm của các xã hội phương Đông

Ở Phương Đông, từ “văn hoá” được tách ra thành 2 khái niệm riêng là “Văn” và

“hoá” “Văn” là màu sắc, đường nét giao nhau, là lễ nghĩa, là sự giáo dục bằng đạođức, là những cái tốt đẹp của cuộc sống đã được đúc kết lại ở dạng ký hiệu biểu tượng

“Hoá” là sự cải biến hoá sinh (là quy luật của tạo hoá sinh sôi nảy nở, là sự hoá dục, là

sự giao thoa của hai sự vật dẫn tới một hoặc cả hai sự vật biến đổi, là đem những điều

đã đúc kết được đó hoá thân trở lại cuộc sống Như vậy, từ “Văn hoá” được dùng đểchỉ một quá trình gồm hai giai đoạn: xuất phát từ kinh nghiệm sống và quy luật tựnhiên để trở thành cái văn của con người (nhân văn) và giai đoạn hai là đem cái “nhânvăn” ấy hoá thành cuộc sống (nhân văn hoá thành thiên hạ)”

Trong cuộc sống hàng ngày, văn hóa thường được hiểu là văn học, nghệ thuậtnhư thơ ca, mỹ thuật, sân khấu, điện ảnh Các "trung tâm văn hóa" có ở khắp nơichính là cách hiểu này Một cách hiểu thông thường khác: văn hóa là cách sống baogồm phong cách ẩm thực, trang phục, cư xử và cả đức tin, tri thức được tiếp nhận Vìthế chúng ta nói một người nào đó là văn hóa cao, có văn hóa hoặc văn hóa thấp, vôvăn hóa

Về phương diện xã hội học, văn hóa nếu hiểu theo nghĩa rộng nhất của nó làphương thương thức sống chung của con người trong một xã hội nào đó Chính vì thế,

ở Mỹ, đã có quan điểm cho rằng: chẳng có một xã hội học gì khác ngoài xã hội học

hóa là hình thái toàn diện của hệ thống thể chế (chính trị, kinh tế, gia đình, giáo dục,tín tưởng và giải trí) mà con người có cùng chung trong xã hội

1.2.2) Phân biệt khái niệm văn hóa và văn minh

Văn hóa và văn minh còn khác nhau ở tính lịch sử: trong khi văn hóa luôn luôn có

bề dày của quá khứ (tính lịch sử) thì văn minh chỉ là một lát cắt đồng đại, nó chỉ cho biết trình độ phát triển của văn hóa; từ "văn minh" có thể được định nghĩa khác nhau

trong các từ điển khác nhau, song chúng thường có chung một nét nghĩa là nói đến

"trình độ phát triển" Văn minh luôn là đặc trưng của một thời đại: nếu như vào thế kỷXIX, chiếc đầu máy hơi nước đã từng là biểu tượng của văn minh thì sang thế kỷ XX,

nó trở thành biểu tượng của sự lạc hậu, nhường chỗ cho tên lửa vũ trụ và máy vi

tính Một dân tộc có trình độ văn minh cao vẫn có thể có một nền văn hóa rất nghèo nàn, và ngược lại, một dân tộc lạc hậu vẫn có thể có một nền văn hóa phong phú.

1 J H FICHTER (1974) Xã hội học (bản dịch của Trần Văn Đĩnh, in lần hai), nxb Hiện Đại, Sài Gòn

Sự khác biệt của văn hóa và văn minh về giá trị tinh thần và tính lịch sử dẫn đến

sự khác biệt về phạm vi: Văn hóa mang tính dân tộc, bởi lẽ nó có giá trị tinh thần và

tính lịch sử, mà cái tinh thần và cái lịch sử là của riêng, không dễ gì mua bán hoặc

thay đổi được; còn văn minh thì có tính quốc tế, nó đặc trưng cho một khu vực rộng

lớn hoặc cả nhân loại, bởi lẽ nó chứa giá trị vật chất, mà cái vật chất thì dễ phổ biến,lây lan

Và sự khác biệt thứ tư, về nguồn gốc: Văn hóa gắn bó nhiều hơn với phương Đông nông nghiệp, còn văn minh gắn bó nhiều hơn với phương Tây đô thị Các nền

văn hóa cổ đại hình thành từ trên hai nghìn năm trước công nguyên như Ai Cập,

Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Hoa đều là sản phẩm của phương Đông Nền văn hóa

phương Tây sớm nhất là văn hóa Hy Lạp thì cũng sau các nền văn hóa phương Đông

cổ đại tới hàng nghìn năm (thế kỷ XI-III trước công nguyên) và được hình thành trên

cơ sở tiếp thu những thành tựu của các nền văn hóa phương Đông gần nó nhất là AiCập và Lưỡng Hà - từ hệ thống thần thoại, lịch pháp cho đến chữ viết - chỗ nào cũngthấy dấu ấn của ảnh hưởng phương Đông Về vị trí và đặc điểm kinh tế thì các nền vănhóa phương Đông đều hình thành ở lưu vực các con sông lớn là những nơi sản

xuất nông nghiệp Trong các ngôn ngữ phương Tây, từ "văn hóa" bắt nguồn từ chữ cultus tiếng La-tinh có nghĩa là "trồng trọt" Từ trồng trọt phát triển ra nghĩa chăm sóc (cây cối), từ "chăm sóc (cây cối)" dẫn đến chăm sóc (con người) = giáo dục.

Trong khi đó thì từ "văn minh" trong các ngôn ngữ phương Tây đều bắt nguồn từ

chữ civitas tiếng La-tinh có nghĩa là "thành phố" Nghĩa gốc này kéo theo mình hàng

loạt từ và nghĩa phái sinh trong các ngôn ngữ châu Âu: "thị dân", "công dân"

(civilis) , từ đó đến civilisation, civilization là "làm cho trở thành đô thị", đầy đủ tiện

nghi như đô thị (= văn minh)

 Văn minh là danh từ Hán - Việt (Văn là vẻ đẹp, minh là sáng), chỉ tiasáng của đạo đức, biểu hiện ở chính trị, luật pháp, văn học, nghệ thuật Trong tiếngAnh, Pháp, từ civilisation với nội hàm nghĩa văn minh, có căn gốc Latinh là civitas vớinghĩa gốc: đô thị, thành phố, và các nghĩa phái sinh: thị dân, công dân

W Đuran (W Durrant) sử dụng khái niệm văn minh để chỉ sự sáng tạo văn hoá,nhờ một trật tự xã hội gây ra và kích thích Văn minh được dùng theo nghĩa tổ chức xãhội, tổ chức luân lí và hoạt động văn hoá Văn minh trong tiếng Đức là để chỉ các xãhội đã đạt được tới giai đoạn tổ chức đô thị và chữ viết.

Theo F Ăngghen, văn minh là chính trị khoanh văn hoá lại và sợi dây liên kếtvăn minh là nhà nước Như vậy khái niệm văn minh thường bao hàm bốn yếu tố cơbản: Đô thị, Nhà nước, chữ viết và các biện pháp kĩ thuật cải thiện, xếp đặt hợp lí, tiệnlợi cho cuộc sống của con người

Tuy vậy, người ta vẫn hay sử dụng thuật ngữ văn minh đồng nghĩa với văn hoá.Các học giả Anh và Pháp thường sử dụng lẫn lộn hai khái niệm văn hoá (culture), vănminh (civilisation) để chỉ toàn bộ sự sáng tạo và các tập quán tinh thần và vật chấtriêng cho mọi tập đoàn người

Thực ra, văn minh là trình độ phát triển nhất định của văn hoá về phương diệnvật chất, đặc trưng cho một khu vực rộng lớn, một thời đại, hoặc cả nhân loại Nhưvậy, văn minh khác với văn hoá ở ba điểm: Thứ nhất, trong khi văn hoá có bề dày củaquá khứ thì văn minh chỉ là một lát cắt đồng đại Thứ hai, trong khi văn hoá bao gồm

cả văn hoá vật chất lẫn tinh thần thì văn minh chỉ thiên về khía cạnh vật chất, kĩ thuật.Thứ ba, trong khi văn hoá mang tính dân tộc rõ rệt thì văn minh thường mang tính siêudân tộc- quốc tế Ví dụ nền văn minh tin học hay văn minh hậu công nghiệp và vănhoá Việt Nam, văn hoá Nhật Bản, văn hoá Trung Quốc… Mặc dù giữa văn hoá và vănminh có một điểm gặp gỡ nhau đó là do con người sáng tạo ra

Như vậy, VĂN MINH (văn = vẻ đẹp, minh = sáng) là khái niệm mang tính quốc

tế, có nguồn gốc từ phương Tây đô thị và chỉ trình độ phát triển nhất định của văn

hóa chủ yếu về phương diện vật chất.

1.2.3) Cấu trúc văn hóa ?

Theo cách nhìn truyền thống, văn hóa có cấu trúc hai phần rất đơn giản: văn hóavật chất và văn hóa tinh thần [Arnoldo1985: 31-46] Cấu trúc này không sai, nhưng nó

là cấu trúc cơ sở, rất đơn giản, không thể cho thấy hết được sự phong phú và phức tạpcủa hệ thống văn hóa.

L White [1949: 346-366] phân chia văn hóa thành ba tiểu hệ: công nghệ, xã hội

và tư tưởng Đào Duy Anh [1951: 8] dựa theo F Sartiaux mà chia văn hóa thành baphần: sinh hoạt kinh tế, sinh hoạt xã hội và sinh hoạt trí thức Nhóm Văn Tân [1973]thì phân biệt văn hóa vật chất, văn hóa xã hội và văn hóa tinh thần; nhưng văn hóa xãhội (phong tục, tập quán ) đâu có nằm ngoài văn hóa tinh thần? M.S Kagan cũngchia văn hóa ra ba thành tố, trong đó, bên cạnh văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần

là văn hóa nghệ thuật [1974: 188-208]; nhưng có nghệ thuật nào lại không phục vụ cácnhu cầu tinh thần?

Một số tác giả khác nói đến bốn thành tố như văn hóa sản xuất, văn hóa xã hội,văn hóa tư tưởng, văn hóa nghệ thuật [Ngô Đức Thịnh 1987], hoặc hoạt động sinh tồn,hoạt động xã hội, hoạt động tinh thần, hoạt động nghệ thuật [Nguyễn Tấn Đắc 1987]

Để tiếp cận văn hóa như một hệ thống, cần phải vận dụng chính lý thuyết hệ thống.Theo lý thuyết này [xem, ví dụ: Blauberg 1969; Sadovskij 1974] thì:

a) Mọi HỆ THỐNG đều bao gồm các YẾU TỐ và các QUAN HỆ giữa chúng;mạng lưới các mối quan hệ tạo thành CẤU TRÚC;

b) Mỗi yếu tố của hệ thống, đến lượt mình, đều có thể là một hệ thống con - mộtTIỂU HỆ;

c) Mọi hệ thống đều có quan hệ mật thiết với MÔI TRƯỜNG

Trên cơ sở này, chúng tôi thấy hợp lý hơn cả là xem văn hóa như một hệ thốnggồm bốn thành tố (bốn tiểu hệ) cơ bản, mỗi tiểu hệ lại có hai vi hệ nhỏ hơn như sau:Mỗi nền văn hóa đều là tài sản của một cộng đồng người nhất định - một chủ thể vănhóa Trong quá trình tồn tại và phát triển, cộng đồng người - chủ thể văn hóa đó luôn

có nhu cầu tìm hiểu, và do vậy đã tích lũy được một kho tàng kinh nghiệm và tri thức

phong phú về vũ trụ và về bản thân con người - đó chính là hai vi hệ của tiểu hệ văn

hóa nhận thức.

Tiểu hệ thứ hai liên quan trực tiếp đến những giá trị văn hóa nội tại của cộng đồng

người - chủ thể văn hóa: đó là văn hóa tổ chức cộng đồng Nó bao gồm hai vi hệ là

văn hóa tổ chức đời sống tập thể (những vấn đề liên quan đến tổ chức xã hội trong một quy mô rộng lớn như tổ chức nông thôn, quốc gia, đô thị), và văn hóa tổ chức đời sống cá nhân (những vấn đề liên quan đến đời sống mỗi người như tín ngưỡng, phong

tục, đạo đức, văn hóa giao tiếp, nghệ thuật )

Cộng đồng người (chủ thể văn hóa) hiển nhiên là tồn tại trong quan hệ với hai loạimôi trường - môi trường tự nhiên (thiên nhiên, khí hậu, v.v.) và môi trường xã hội(hiểu ở đây là các xã hội, dân tộc, quốc gia láng giềng) Cho nên, hệ thống văn hóacòn bao gồm hai tiểu hệ nữa liên quan đến cách thức xử sự của cộng đồng dân tộc với

hai loạ ̣i môi trường ấy Hai tiểu hệ đó là văn hóa ứng xử với môi trường tự

nhiên và văn hóa ứng xử với môi trường xã hội.

Với mỗi loại môi trường, đều có thể có hai cách xử thế phù hợp với hai loại tác

động của chúng (tạo nên hai vi hệ): tận dụng môi trường (tác động tích cực) và đối phó với môi trường (tác động tiêu cực) Với môi trường tự nhiên, có thể tận dụng để

ăn uống và giữ gìn sức khỏe, để tạo ra các vật dụng hàng ngày ; đồng thời phải đốiphó với thiên tai (trị thủy), với khoảng cách (giao thông), với khí hậu và thời tiết (quần

áo, nhà cửa, kiến trúc) Với môi trường xã hội, bằng các quá trình giao lưu văn hóa,

tiếp biến văn hóa, mỗi dân tộc đều cố gắng tận dụng các thành tựu của các dân tộc,

quốc gia lân bang để làm giàu thêm cho nền văn hóa của mình; đồng thời lại phải

lo đối phó với họ trên các mặt trận quân sự, ngoại giao

Một hệ thống văn hóa có thể được xem xét dưới góc độ các bình diện đồng đại vàlịch đại, khái quát và cụ thể Môn lịch sử văn hóa lâu nay chủ yếu quan tâm đến bìnhdiện cụ thể và lịch đại, còn môn văn hóa học đang bàn chủ yếu quan tâm đến bình

diện khái quát và đồng đại Tuy nhiên, vì văn hóa vừa có tính hệ thống, lại vừa có

tính lịch sử cho nên một miêu tả cụ thể tốt nhất là phải tính tới cả hai bình diện ấy

Nếu lấy diện lịch đại làm cơ sở thì trong mỗi giai đoạn lịch sử sẽ phải lưu ý đến tính

đồng đại - VĂN HÓA SỬ (lịch sử văn hóa) phải được xây dựng như thế Ngược lại,

nếu lấy diện đồng đại làm cơ sở thì trong mỗi hệ thống con lại phải chú ý đến mặt lịch

đại - VĂN HÓA HỌC phải được xây dựng như thế

Dưới góc độ đồng đại, hệ thống văn hóa còn có thể có những cách phân chia khác.

Chẳng hạn, trong quan hệ với địa bàn cư trú, có thể phân biệt văn hóa biển, văn hóa đồng bằng và văn hóa núi Trong quan hệ với cộng đồng, có thể phân biệt văn hóa dân gian và văn hóa chính thống Cũng vậy, trong quan hệ vớichủ thể văn hóa, có thể phân biệt văn hóa Việt với văn hóa các dân tộc ít người Những cách phân chia này

cần được kết hợp xem xét trong những trường hợp cần thiết Cả bốn thành tố của hệ

thống văn hóa đều bị quy định bởi một gốc chung là loại hình văn hóa Nếu mô hình cấu trúc của hệ thống văn hóa cho ta thấy CÁI CHUNG, cái đồng nhất trong tính hệ thống của các nền văn hóa thì loại hình văn hóa sẽ cho ta thấy CÁI RIÊNG, cái khác

biệt trong tính hệ thống của chúng

 V n đ 3: Xã h i h c văn hóa và các ngành khoa h c khác nghiên ội học văn hóa và các ngành khoa học khác nghiên ọc văn hóa và các ngành khoa học khác nghiên ọc văn hóa và các ngành khoa học khác nghiên

c u v văn hóa ứu về văn hóa

1.3.1)Xã Hội Học Văn hóa với Văn hóa học

a) Khái niệm

 Văn hóa học

Văn hóa học là một ngành khoa học nghiên cứu văn hóa nói chung và các hiệntượng văn hóa riêng biệt (văn hóa gia đình, tôn giáo, nghệ thuật, lối sống, chính trị,kinh tế, giáo dục,… )

Theo A La Phlier thì “Văn hóa học là khoa học hình thành trên vùng tiếp giápcủa các tri thức xã hội và nhân văn về con người và xã hội, nghiên cứu văn hóa nhưmột chỉnh thể toàn vẹn, như một chức năng đặc biệt và như tính tình thái của conngười”

Mặt khác, GS.TS Phạm Đức Dương cho rằng: “Văn hóa học là một bộ máy thaotác để tiếp cận văn hóa, để khám phá mối quan hệ tương quan giữa 3 thế giới: thế giớithực tại, thế giới ý niệm và thế giới biểu tượng để thông qua đó phát hiện nhân tínhcủa loài người nói chung và tâm thức của từng cộng đồng dân tộc nói riêng”

 Đối tượng của Văn hóa học

Văn hóa học nghiên cứu đời sống xã hội và hoạt động của con người cũng nhưnhững sáng tạo văn hóa của nhân loại trong lịch sử, tìm hiểu mối tương quan của cáclĩnh vực văn hóa khác nhau, những nét đặc thù của một nền văn hóa, các loại hình vănhóa, sự phát triển của văn hóa trong lịch sử, và đặc biệt là vấn đề văn hóa tinh thần.Theo GS.TS Phạm Đức Dương thì nhiệm vụ của Văn hóa học là giải mã tâm thứccủa loài người và từng cộng đồng dân tộc thông qua các hệ thống biểu tượng của vănhóa Do đó, hệ thống biểu tượng hay thế giới biểu tượng chính là đối tượng khảo sátcủa văn hóa (trích Từ văn hóa đến văn hóa học)

Theo cách nhìn nhận chung thì đối tượng của văn hóa học liên quan đến toàn bộnền văn hóa hay, cụ thể đối tượng của nó chính là thế giới biểu tượng, thế giới do conngười sáng tạo ra trong mối quan hệ tương tác giữa tự nhiên với con người mà tâmđiểm là ở con người Và văn hóa với tư cách là đối tượng nghiên cứu của văn hóa họcphải được nhìn nhận là một hiện tượng tổng thể xã hội (Bùi Quang Thắng)

b) Mối liên hệ giữa xã hội học văn hóa với văn hóa học:

Xã hội học văn hóa một mặt nghiên cứu những đặc điểm của mối quan hệ vănhóa, của các tầng lớp xã hội khác nhau như: văn hóa lối sống, văn hóa thanh niên, vănhóa tôn giáo; mặt khác, xã hội học văn hóa cũng đi sâu nghiên cứu đời sống văn hóađang tồn tại, vận động và phát triển trong lòng đời sống xã hội, tức là nghiên cứu sựvận hành xã hội của văn hóa trong các xã hội đã phân tầng

Với vai trò là một trong những chuyên ngành của xã hội học, xã hội học văn hóa

sử dụng những công cụ điều tra xã hội học để thu thập dữ liệu cần thiết và đó cũngchính là nguồn tài liệu mật thiết cho văn hóa học, góp phần tạo cơ sở cho quá trình xâydựng phương hướng lý luận Bên cạnh đó, văn hoá học nghiên cứu văn hoá trongchính sự chuyển động và phát triển của đời sống xã hội, đi sâu tìm hiểu mối liên hệ cótính bản chất giữa các sự kiện, từ đó cung cấp cho ta những tri thức giúp lý giải các tưliệu văn hoá mà chúng ta bắt gặp.Tóm lại, văn hoá học có ý nghĩa thế giới quan,phương pháp luận cho xã hội học văn hoá, cung cấp cho xã hội học văn hoá những lý

luận khái quát nhất từ bản chất sâu xa nhất của đời sống văn hoá Đồng thời, nhữngkhái niệm từ văn hóa học giúp nhà xã hội học văn hóa hiểu rõ những nội hàm của vănhóa từ đó có thể lựa chọn đối tượng, khách thể, phương pháp nghiên cứu phù hợp.Mặt khác, qua quá trình nghiên cứu thực nghiệm xã hội học văn hóa có thể gópphần kiểm chứng các giả thuyết khoa học của văn hóa học, phát hiện những quy luậtđặc thù nảy sinh, chi phối các quan hệ xã hội dưới chiều cạnh văn hóa, hỗ trợ cho vănhóa học đạt mục tiêu nghiên cứu Có thể nói, xã hội học văn hóa và văn hóa học hỗtrợ, bổ sung cho nhau để cùng hoàn thiện.

c) So sánh xã hội học văn hóa với văn hóa học:

 Giống nhau: đều nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến văn hóa

 Khác nhau:

Đ i t ối tượng NC ượng NC ng NC

Sự vận hành xã hội của vănhóa trong các xã hội đã phân

hóa

Nghiên cứu văn hoá trong chính sự chuyển động và phát triển của đời sống xã hội

1.3.2) Xã hội học văn hóa với nhân học văn hóa

a)

Khái niệm

 Nhân học văn hóa

Nhân học văn hóa và nhân học xã hội là một trong hai nhánh của nhân học.Nhân học văn hóa chuyên nghiên cứu về các cộng đồng, các dân tộc trên thế giới,nguồn gốc, văn hóa, những mối quan hệ xã hội, văn hóa, kinh tế của họ Đặc biệt,

nhân học văn hóa quan tâm tới những vấn đề của đời sống đương đại trong các xã hộicông nghiệp hóa, hiện đại hóa, các vấn đề của xã hội đô thị, tiêu dùng, vấn đề sứckhỏe cộng đồng, giao tiếp liên văn hóa v.v

Nhân học văn hóa còn là lĩnh vực nghiên cứu khoa học đặc biệt, tập trung chú

ý đến quá trình tác động qua lại giữa con người và văn hóa Lĩnh vực nhận thức nàyhình thành trong văn hóa châu Âu vào thế kỷ XIX, và định hình xong vào nửa cuối thế

kỷ XIX Trong giới nghiên cứu nước ngoài có các quan điểm khác nhau đối với việcxác định đối tượng của bộ môn khoa học này Khái niệm nhân học văn hóa thườngđược sử dụng để biểu thị một ngành tương đối hẹp nghiên cứu các phong tục của conngười, nghĩa là các nghiên cứu so sánh văn hóa và cộng đồng, là khoa học về conngười nhằm khái quát hóa tư cách, hành vi của con người và khả năng hiểu được đầy

đủ nhất sự đa dạng của loài người v.v Nhân học văn hóa tập trung chú ý đến các vấn

đề khởi nguyên của con người, với tư cách vừa là người sáng tạo vừa là tạo phẩm củavăn hóa ở phương diện di truyền ngữ văn học và di truyền bản thể học

Những vấn đề chủ yếu của nghiên cứu nhân học văn hóa gắn liền với việc hìnhthành con người như một hiện tượng văn hóa đặc biệt: sự văn hóa hóa các bản năng cơbản của con người; sự xuất hiện thể tạng đặc biệt của loài người, kết cấu cơ thể conngười trong mối liên quan với môi trường văn hóa; cách ứng xử của con người, sựhình thành các chuẩn mực, các cấm đoán và kiêng kị trong quá trình con người hòanhập vào hệ thống các quan hệ văn hóa xã hội; ảnh hưởng của văn hóa đến cuộc sốnggiới tính, gia đình và hôn nhân; tình yêu như là một hiện tượng văn hóa đặc biệt; sựhình thành thế giới quan và nhân sinh quan của con người; thần thọai học như mộthiện tượng v.v

 Đối tượng nghiên cứu

Nhân học văn hóa nghiên cứu về nguồn gốc, sự phát triển và chức năng của các

xã hội cũng như các nền văn hóa từng tồn tại và diệt vong trong quá khứ hoặc đanghiện diện Đối tượng nghiên cứu cụ thể của các nhà nhân học văn hóa là những vấn đề

như tôn giáo, nghi lễ, gia đình và những hệ thống quan hệ huyết thống ngôn ngữ, nghệthuật và âm nhạc, các hệ thống xã hội và chính trị v.v

b) Mối liên hệ giữa xã hội học văn hóa với nhân học văn hóa

Mặc dù nhân học văn hóa và xã hội học văn hóa xuất phát từ những truyềnthống khác nhau và thành tựu của mỗi nghành không giống nhau song hai ngành khoahọc này đã xích lại gần nhau về mối quan tâm và cách tiếp cận Bằng chứng là cónhiều nhà nhân học không chỉ nghiên cứu xã hội nguyên thủy, truyền thống, mà cònnghiên cứu cuộc sống hiện đại tại các thành phố hay các khu công nghiệp Về phíamình,các nhà xã hội học cũng không ngại vay mượn của nhân học nhiều khái niệm và

kỹ thuật trong việc tiếp cận, phân tích văn hóa Chẳng hạn, chuyên ngành xã hội họcnông thôn với chuyên đề văn hóa nông thôn không chỉ vay mượn mà phải tích hợp vớinhân học văn hóa và xã hội cả về đối tượng, phương pháp, kỹ thuật nghiên cứu… Dựavào những điều này có người còn coi xã hội học là một trường hợp đặc thù hay mộtphát triển mới của nhân học

c)So sánh xã hội học văn hóa với nhân học văn hóa

 Giống nhau: Đều hướng đến tính xác thực cao, theo trường phái thực chứng,

Phương pháp

Thực hiện với tư cách là ngườiquan sát,họ nghiên về phía cảmnhận và phân tích định tính về đốitượng,điền giả dân tộc học

Thường dùng bản ăng-két đểphỏng vấn, sử dụng các biểuthống kê,nghĩa là rất coitrọng phương pháp địnhlượng cùng với sự quan sát

và ghi chép trực tiếp

tùy quốc gia hay giai đoạnlịch sử cụ thể

1.3.3) Xã hội học văn hóa với sử học văn hóa

a)

Khái niệm

 Lịch sử văn hóa

Lịch sử văn hoá (văn hoá sử) như là một bộ phận của lịch sử và sử học luôn phải hướng đến lịch sử văn hoá như một trong những đối tượng cơ bản nhất của mình

 Đối tượng nghiên cứu

Lịch sử văn hóa nghiên cứu quá trình phát triển của văn hóa trong tiến trình phát triển của lịch sử cũng như quan tâm đến tính đa dạng của lịch sử văn hóa nhân loại, đi sâu vào lịch sử văn hóa của từng cộng đồng, quốc gia, dân tộc

b) Xã hội học văn hóa - Sử học văn hóa

 Giống nhau: đều nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến văn hóa

 Khác nhau:

Nội dung Lịch sử văn hóa Xã hội học văn hóa

Đối tượng

nghiên cứu

Nghiên cứu quá trình sáng tạo văn hóa của nhân loại tronglịch sử, tính đa dạng của lịch sửvăn hóa nhân loại, đi sâu vào lịch sử văn hóa của từng cộng đồng, quốc gia, dân tộc

Nghiên cứu sự vận hành xã hội của văn hóa trong các xã hội đã phân tầng

Phương pháp

nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu biểu tượng, trong đó biểu tượng văn hoá đóng vai trò quan trọng

Sử dụng các phương pháp của

sử học để giải thích sự vận hành và phát triển của văn hóa, coi sự phát triển của văn hóa như một quá trình của lịch sử

Xã hội học văn hóa nghiên cứu văn hóa dưới góc độ xã hội, cũng được hiểu là áp dụng các phương pháp điều tra xã hội học

 Vấn đề 4 : Chức năng và nhiệm vụ của Xã Hội Học văn hóa

1.4.1) Chức năng của xã hội học văn hóa

a) Chức năng nhận thức:

Cung cấp những tri thức Xã hội học cơ bản về những quy luật, vận động, pháttriển của các hiện tượng, sự kiện các quá trình…của văn hoá đang hàng ngày xảy raxung quanh chúng ta để từ đó tạo cơ sở khách quan cho việc nhận biết đúng bản chấtcủa nó Góp phần hệ thống những hiểu biết của con người về văn hoá Giúp chúng tanhận thức được vai trò của văn hoá trong vận hành của các cá nhân, nhóm, các thiếtchế xã hội và trong toàn bộ xã hội phân tầng Giúp nhận thức sâu hơn về sự phát triểntương lai của văn hóa, xã hội

b) Chức năng thực tiễn, dự báo:

Thông qua chức năng nhận thức xã hội học văn hoá giúp các nhà quản lí có thểđưa ra những quyết định đúng đắn, sáng suốt hướng chúng đí theo đúng với yêu cầukhách quan của sự phát triển Các tài liệu thực nghiệm của các cuộc nghiên cứu XHHvăn hoá là những phương tiện hữu ích để kiểm nghiệm các hoạt động thực tiễn và hoạtđộng quản lý văn hoá của con người

Xã hội học văn hoá góp phần vào việc nghiên cứu, cải thiện chính công việc quản

lý văn hoá, cơ quan quản lý văn hoá, cũng như các phương pháp quản lý văn hoá Xãhội học văn hoá còn đóng vai trò quan trọng trong việc dự đoán, dự báo sự phát triểnvăn hoá của một xã hội thông qua các nghiên cứu thực nghiệm cung cấp

c) Chức năng giáo dục :

Cung cấp tri thức để trang bị cho các cá nhân, nhóm xã hội cách nhìn nhân, đánhgiá những giá trị chân thực của cuộc sống Thông qua đó giúp các cá nhân, nhóm,cộng đồng xã hội, đặc biệt các nhà tổ chức, quản lý có những tri thức phù hợp với tínhchất và nhiệm vụ của một xã hội cụ thể nhằm thoả mãn nhu cầu tồn tại,phát triển vănhoá của xã hội đó và có những phương sách, định hướng trong việc giáo dục, trồngngười (dưỡng dục nhân cách)

XHH văn hoá còn giúp mỗi cá nhân trong cộng đồng nhận thức đựơc vị trí, địa vị,vai trò của mình trong hoạt động phát triển nền văn hoá dân tộc XHH văn hoá cònđánh thức những phẩm chất tốt đẹp của mỗi cá nhân, cộng đồng xã hội trong việc địnhhướng cho họ sống đúng với những giá trị- chuẩn mực mà chính họ đã xây dựng nên

1.4.2) Nhiệm vụ của Xã Hội Học văn hóa

a) Nghiên cứu các dạng thức hoạt động của văn hoá, quản lý văn hoá

Thường xuyên tìm hiểu và nắm bắt kịp thời về những các dạng thức hoạt động(hiện tượng, sự kiện) của văn hoá và quản lý văn hoá đang diễn ra trong xã hội Để từ

đó có những điểu chỉnh kịp thời

b) Lý giải các dạng thức hoạt động của văn hoá, quản lý văn hoá

Phân loại các hiện tượng, sự kiện theo các tính chất và mức độ của nó, tìm ranhững đặc trưng, bản chất của văn hoá, những hiện tượng văn hoá mới nảy sinh trongđời sống xã hội, trong tiến trình đổi mới cùng với những nguyên nhân xuất hiện của

nó, những tác động của nó tới các cá nhân, nhóm, các thể chế xã hội và đề xuất cácgiải pháp khả thi nhằm thúc đầy sự phát triển văn hoá và các hình thức hoạt động củachúng

c) Xem xét các yếu tố trong cấu trúc của văn hoá và đặt nó cùng

với các dạng thức hoạt động của văn hoá trong mối liên hệ với các cơ cấu và thiếtchế xã hội trong các bối cảnh lịch sử cụ thể Tìm hiểu và nhìn nhận văn hoá như là tổhợp, tích hợp nội dung của nhiều lĩnh vực, của mọi hiện tượng đa dạng và phong phútrong hệ thống xã hội, nhất là mối liên hệ chặt chẽ giữa văn hoá và xã hội

d) Chỉ ra được những cơ sở để phát triển văn hoá

Nắm vững thực trạng sự vận hành của văn hoá trong đời sống xã hội, tìm ranhững vấn đề còn tồn đọng trong quá trình vận hành, chỉ ra những cơ sở, xu hướng tấtyếu của văn hoá mà nền văn hoá của xã hội sẽ phải trải qua trong quá trình xây dựng

đề đương nhiên phải đặt ra là cá nhân đánh giá và phản ứng trước những mẫu vănhóa khác biệt thậm chí rất khác biệt với mẫu văn hóa của mình như thế nào Các nhà

xã hội học phân biệt hai cách ứng xử đối với những mẫu văn hóa khác:

Chủ nghĩa vị chủng (hay còn gọi là chủ nghĩa duy chủng tộc, chủ nghĩa duy

dân tộc, tiếng Anh: ethno-centrism): là thông lệ đánh giá văn hóa khác bằng tiêuchuẩn văn hóa của chính mình Khuynh hướng vị chủng là do một cá nhân đã gắn bómật thiết với các yếu tố văn hóa của mình Tuy nhiên điều này tạo ra sự đánh giá bất

công hoặc sai lệch một mẫu văn hóa khác bởi lẽ những gì được đánh giá có ý nghĩakhác nhau trong những nền văn hóa khác nhau Chủ nghĩa vị chủng cũng có haichiều, nếu một cá nhân đánh giá một nền văn hóa, một mẫu văn hóa khác theo cáchtiêu cực thì ngược lại, cá nhân đó cũng có thể bị đánh giá như thế Các nhà xã hộihọc, nhân chủng học thường có quan điểm phản đối thuyết vị chủng vì đó là cáchphản ứng tiêu cực và bất công, sai lệch đối với những nền văn hóa, mẫu văn hóa khácnhau.

Thuyết tương đối văn hóa (tiếng Anh: cultural relativism): là thông lệ đánh giávăn hóa khác bằng tiêu chuẩn của chính nó hay một cách nói khác là đánh giá vănhóa khác trong cảnh quan văn hóa của chính nó Đánh giá theo cách này có thể hạnchế hoặc loại trừ được những bất công, sai lệch cũng như phản ứng tiêu cực trướcvăn hóa khác biệt nhưng lại là thái độ khó đạt được Muốn đánh giá văn hóa khácbằng tiêu chuẩn của chính bản thân nó, cá nhân phải hiểu được giá trị, tiêu chuẩn củavăn hóa khác cũng như không bị lệ thuộc bởi những giá trị, tiêu chuẩn của nền vănhóa của chính mình Thuyết này cũng nhấn mạnh rằng các bối cảnh xã hội khác nhaulàm nảy sinh các giá trị và tiêu chuẩn khác nhau Tuy vậy, điều này không có nghĩa

là chúng ta chấp nhận một cách không điều kiện các mẫu văn hóa khác mà đánh giámột cách không định kiến hoặc thiên vị trong bối cảnh văn hóa của chúng Thuyếttương đối văn hóa đang được hỗ trợ bởi sự phát triển của công nghệ, truyền thôngkhiến cho sự phổ biến văn hóa nhanh chóng hơn cũng như nhu cầu tìm hiểu văn hóakhác tăng lên Một trường hợp của thuyết tương đối văn hóa là chủ nghĩa duy ngoại(xeno-centrism), đó là sự tin rằng những gì (sản phẩm, kiểu cách, ý tưởng ) thuộc vềnền văn hóa của bản thân mình đều ở dưới tầm so với những thứ tương tự nhưng ởnền văn hóa mà nó phát tích Ví dụ: người Mỹ tin rằng đồ điện tử của họ không tốtbằng của Nhật bản, người Việt nam tin rằng dầu gội đầu sản xuất tại Việt nam khôngtốt bằng của châu Âu mặc dù cũng do chính hãng đó sản xuất

1.5.2) Thuyết tương đối văn hóa:

Thuyết tương đối văn hóa của M.herskovits là sự đánh giá văn hóa khác bằng tiêuchuẩn của chính văn hóa đó chứ không phải dựa trên những giá trị, tiêu chuẩn của văn

hóa mình Các bối cảnh xã hội khác nhau làm nảy sinh các giá trị và tiêu chuẩn khácnhau Nói cách khác đó là sự thừa nhận các giá trị văn hóa do các cư dân khác đã vàđang tạo ra.

+ Khía cạnh phương pháp luận: Đề cập phương thức nhận thức các văn hóa trên

cơ sở giá trị được thừa nhận ở một cư dân nào đó Tham vọng hiểu được văn hóa từbên trong, nhận thức được ý nghĩa của các hoạt động của nó thông qua các mongmuốn, lý tưởng đang dược phổ biến trong văn hóa đó

+ Khía cạnh triết học của thuyết tương đối văn hóa: là sự thừa nhận nhiềucon đường phát triển văn hóa, trong chủ nghĩa đa nguyên khi xem xét một quá trìnhvăn hóa lịch sử Ông đưa ra ý tưởng về việc cần phải có thái độ đúng đắn hơn đến việc

tổ chức đời sống người trong các văn hóa khác nhau và việc vận dụng các thành tựucủa các cư dân khác nhau vào xã hội

+ Khía cạnh thực tiễn: sự tôn đối với văn hóa của mỗi cư dân, phủ nhận thái độ tựtôn, kiêu ngạo trước một nền văn hóa khác Sự nhìn nhận và đánh giá những hiệntượng văn hóa trong lịch sử và hiện đại là yếu tố cần cho sự tồn tại của văn hóa Đó làbiểu hiện “logic của sự phát triển riêng biệt”.Một khía cạnh thực tiễn khác đó là thái

độ đới với các văn hóa cổ xưa

 Ưu điểm : Thuyết tương đối văn hóa khẳng định sự bình đẳng của tất cả các

kiểu văn hóa, phủ nhận sự phân biệt các hệ thống, giá trị văn hóa, hướng tớichống lại cách giải thích sự phát triển văn hóa lịch sử lấy Châu Âu làmtrung tâm, nhấn mạnh tính độc đáo của văn hóa địa phương Ngoài ra nócòn có ý nghĩa phương pháp luận, đạo lý và thực tiên

 Khuyết điểm : Ông theo đuổi tính độc đáo và tính giá trị tự thân của những

thiết chế đã được tập đoàn người thừa nhận Đồng thời cực lực phê phánquan điểm lấy phương tây làm trung tâm nhưng không thay đổi bản chấtcủa nó

1.5.3) Thuyết chức năng luận trong nghiên cứu văn hóa

a) Chức năng luận B.Malinowski –phương pháp nghiên cứu văn hoá.

B.Malinowski khẳng định: bản chất khái niệm văn hoá không phải lúc nào cũngđơn nghĩa Khi thoả mãn các nhu cầu sinh vật của mình, con người tìm kiếm thức ăn,xây dựng nhà ở v.v… và cải tạo môi trường xung quanh.Lí thuyết nhu cầu là nền tảngtrong lí thuyết về văn hoá của ông Theo ông, bất cứ văn hoá nào trong tiến trình pháttriển của nó đều có thể tạo ra một hệ thống cân bằng ổn định, trong đó mỗi bộ phậnchỉnh thể đều thực hiện chức năng của nó.B.Malinowski cho rằng mọi hiện tượngvăn hoá đều do những nhu cầu của con người sinh ra Ông chia các hiện tượng vănhóa ra thành các hệ thống chính và tương ứng theo đó là hệ thống nhu cầu cần đápứng Nhóm nhu cầu tái sản xuất đời sống, nhu cầu phát triển và nhóm nhu cầu dẫnxuất Như vậy, quan niệm của B.Makinowski thiên nặng về ý nghĩa sinh vật họctrong đời sống con người mà không chú ý tới phẩm chất mới trong các nhu cầu nàyvới tư cách một tồn tại xã hội Ông đã hiểu một cách quá đơn giản mối liên hệ củanhững nhu cầu văn hóa này và vì thế đã chia nhỏ một cách máy móc văn hoá ra thànhtừng đoạn và đem mỗi đoạn gắn với một nhu cầu nhất định của bản tính sinh vật củacon người Ông cho rằng văn hoá là một chỉnh thể, nhưng chính ông lại không nêu lênđược tính thống nhất đó trong chỉnh thể hoạt động của văn hoá với tính cách một hệthống

b) Lý thuyết A.Racliff Brown

Văn hoá như một tổng thể chức năng

A.Racliff Brown chủ yếu nghiên cứu tổ chức chính trị của các nền văn hoá khácnhau, những đặc điểm của hệ thống thân tộc và vai trò của chúng trong các hệ thống

xã hội, sự phân tích chức năng các cấu trúc cảu những hình thành tín ngưỡng nguyênthuỷ…Ông thay khái niệm văn hoá bằng khái niệm cấu trúc xã hội Theo ông, khi tìmhiểu các loại hình văn hoá khác, có lối sống xa lạ cần phải nghiên cứu văn hoá từ bêntrong, phải có ý thức đối với giá trị của các văn hoá,sự hiểu thấu và phân tích cá xã hộigiản đơn cổ sơ

Những nghiên cứu của phái chức năng luận theo lối mới đã đẩy vấn đề về sốphận tương lai các nền văn hoá nguyên thuỷ, quản lý các nền văn hoá khác về bản chấtvới văn hoá châu Âu (dựa trên cơ sở hiểu biết về cấu trúc và ý nghĩa chức năng của