RÈN KĨ NĂNG CẢM THỤ VĂN HỌC TRONG THẾ ĐỐI SÁNH CHO HỌC SINH GIỎI MÔN NGỮ VĂN Tác phẩm văn chương là một hiện tượng độc đáo được sáng tạo theo quy luật của tình cảm, là kết quả của " nỗi
Trang 1RÈN KĨ NĂNG CẢM THỤ VĂN HỌC TRONG THẾ ĐỐI SÁNH CHO HỌC SINH GIỎI MÔN NGỮ VĂN
Tác phẩm văn chương là một hiện tượng độc đáo được sáng tạo theo
quy luật của tình cảm, là kết quả của " nỗi thống khổ và sự giải thoát" Tác
phẩm văn chương tiềm ẩn bao điều về cuộc sống, con người và khả năng khơi gợi ở người đọc những rung cảm sâu xa Song để phát hiện, khám phá cái hay, cái đẹp của tác phẩm văn chương, sống với nó quả là điều không mấy
dễ dàng và không phải ai cũng làm được Có lẽ vì vậy mà bao thế hệ các thầy
cô giáo dạy văn, nhất là các thầy cô dạy các em học sinh giỏi môn Ngữ văn luôn băn khoăn, trăn trở Làm thế nào để bồi đắp năng lực văn chương sẵn có trong các em, làm sao để rèn luyện, hoàn thiện kĩ năng cảm thụ văn chương ở các em để khả năng tiếp nhận tác phẩm của các em ngày càng trở nên tinh tế,
sâu sắc Các thầy cô dạy học sinh giỏi môn văn đều nhận thấy : Đối sánh là một thao tác quan trọng, hiệu quả trong rèn luyện kĩ năng cảm thụ văn học cho các em học sinh giỏi môn Ngữ văn.
1 Tầm quan trọng của đối sánh trong cảm thụ văn học
Thạc sĩ Lê Sử, giảng viên khoa Ngữ văn, Đại học vinh nói về cảm thụ
văn học như sau : Điều kiện đầu tiên của mọi sự phân tích, đánh giá, thẩm định giá trị của văn bản nghệ thuật là người đọc cảm thấy văn bản đó hay, hấp dẫn và xúc động thật sự khi đọc hay không Nghĩa là trong đọc hiểu văn bản nghệ thuật, người đọc, dù ít hay nhiều phải huy động thoạt đầu là tri giác
và sau đó là liên tưởng, tưởng tượng để thâm nhập vào thế nghệ thuật của văn bản, thể nghiệm giá trị tinh thần và hứng thú với sắc điệu thẩm mĩ của
nó Nếu quá trình này không xảy ra thì người đọc, dù bằng cách nào đi nữa cũng khó có thể hiểu được sâu sắc văn bản mình đọc Quá trình tâm lí nói trên chính là cảm thụ văn học Giáo sư, tiến sĩ Lê Quang Hưng trong cuốn " Đến với tác phẩm văn chương" cũng khẳng định : Khám phá cái hay, cái đẹp của tác phẩm văn chương là một quá trình vận dụng tổng hợp nhiều tri thức,
Trang 2đòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp khoa học với năng lực cảm thụ, với rung cảm chân thành của con tim Như vậy trong cơ chế cảm thụ
tác phẩm văn chương yếu tố hàng đầu là những rung động, xúc cảm, năng lực
sẵn có của người học song để có được độ sâu, chiều rộng thì không thể
không kể đến tầm quan trọng của những biện pháp khoa học trong đó có đối
sánh Đối với học sinh giỏi môn ngữ văn thì thao tác này lại càng có tầm
quan trọng đặc biệt
Từ trước đến nay trong một số công trình về Phương pháp dạy học
cũng đã bàn về các biện pháp rèn luyện cảm thụ văn chương cho học sinh
Nhưng Rèn luyện kĩ năng cảm thụ văn học trong thế đối sánh cho học sinh giỏi môn Ngữ văn thì chưa có tài liệu nào đề cập đến một cách kĩ lưỡng nếu
có nhắc đến cũng rất ít ỏi và đơn giản Vì vậy đây là một thách thức đối với giáo viên dạy học sinh giỏi văn, càng khó khăn hơn đối với các thầy cô chưa nhiều kinh nghiệm như chúng tôi Trong bài viết này xin được trình bày những suy nghĩ bước đầu về công việc rèn luyện kĩ năng cảm thụ văn học trong thế đối sánh cho học sinh giỏi môn Ngữ văn
2 Thao tác đối sánh - so sánh.
So sánh vốn là một thao tác cơ bản của tư duy lôgíc đồng thời là một thao tác lập luận Trong thực tế cuộc sống rất hay sử dụng thao tác này So sánh là để thấy những điểm chung, liên quan mật thiết đến nhau giữa các sự vật hiện tượng và những nét đặc sắc riêng không thể lẫn giữa chúng Muốn nhận biết đặc điểm và giá trị của một sự vật người ta thường phải so sánh So sánh là đối chiếu hai hay nhiều sự vật hoặc các mặt trong cùng một sự vật So sánh để chỉ ra những nét giống nhau gọi là so sánh tương đồng, chỉ ra sự khác biệt, đối chọi gọi là so sánh tương phản So sánh là để thấy sự giống nhau, khác nhau từ đó mà thấy rõ đặc điểm và giá trị của mỗi sự vật hiện tượng Trong cảm thụ văn học so sánh là một biện pháp đắc dụng bởi tuy cùng viết bằng một thể loại, cùng chung một đề tài, vào cùng một thời điểm nhưng
Trang 3mỗi tác phẩm nghệ thuật đích thực đều phải là một sáng tạo độc đáo So sánh
sẽ làm nổi bật lên vẻ đẹp riêng biệt, độc đáo ấy của mỗi tác phẩm Trên cơ sở
đó mới nhận xét, đánh giá được những đóng góp và phong cách riêng của mỗi nhà văn, mỗi hiện tượng văn học
* Yêu cầu của thao tác so sánh :
So sánh phải dựa trên cùng một tiêu chí, chung một bình diện
để tránh khập khiễng
So sánh trên nhiều cấp độ: nhỏ nhất là giữa các chi tiết, từ ngữ,
hình ảnh; lớn hơn là các nhân vật, sự kiện, tác phẩm, tác giả và phong cách
So sánh thường đi đôi với nhận xét, đánh giá thì so sánh đó mới trở nên sâu sắc
* Yêu cầu đối với người sử dụng thao tác so sánh
Phải có vốn tri thức rộng về văn chương kết hợp với trí tuệ
sắc sảo và năng khiếu liên tưởng, tưởng tượng
Phải có khả năng nắm vấn đề cụ thể, chi tiết đồng thời có khả
năng khái quát, tổng hợp
So sánh để làm nổi bật đối tượng chứ không phải phô trương
kiến thức, rơi vào lan man, mất trọng tâm So sánh phải tự nhiên, phù hợp không gượng ép
3 Vận dụng so sánh vào rèn luyện kĩ năng cảm thụ cho học sinh giỏi môn Ngữ văn.
Như đã nói ở trên, đối với học sinh giỏi môn ngữ văn, thao tác đối sánh
có một vai trò đặc biệt quan trọng Nó không chỉ cần thiết khi xử lí các dạng
đề so sánh văn học mà còn phải trở thành một thao tác thường trực trong quá trình cảm thụ tác phẩm Tuy nhiên, trên thực tế, các em chưa ý thức được một cách đầy đủ ý nghĩa của thao tác này Một số em ý thức được song lại tỏ ra lúng túng khi vận dụng hoặc đã vận dụng nhưng chỉ dừng lại ở những liên
Trang 4tưởng, đối sánh đã được đọc trong các tài liệu tham khảo hoặc từ lời giảng của thầy cô Rất ít em có những đối sánh thực sự là kết quả của quá trình tự suy ngẫm, tự tìm tòi Điều này đã hạn chế phần nào tính sáng tạo trong bài viết của học sinh giỏi – điều mà chúng ta luôn mong chờ ở những em được đánh giá là có tư chất ở môn Ngữ văn
Nhận thức được tình hình ấy, những giáo viên được giao nhiệm vụ bồi dưỡng học sinh giỏi luôn trăn trở làm thế nào để rèn cho học sinh kĩ năng cảm thụ tác phẩm văn học trong thế đối sánh Là những giáo viên với tuổi đời và tuổi nghề còn trẻ, chưa có nhiều kinh nghiệm, trong bài viết này, chúng tôi xin mạnh dạn trình bày một số biện pháp nhỏ để rèn cho học sinh giỏi kĩ năng cần thiết này
Khi cảm thụ một tác phẩm văn học, muốn đặt nó trong sự đối sánh với các tác phẩm khác, trước hết cần phải có tri thức về những tác phẩm liên quan Sự liên tưởng, tưởng tượng, xâu chuỗi - vốn được coi là điều kiện cần cho thao tác đối sánh chỉ có được khi người viết đã sẵn có một vốn văn
chương nhất định Vì vậy, tích lũy tri thức được coi là yêu cầu đầu tiên
trong việc rèn luyện thao tác này Sự tích lũy càng sâu rộng, càng là mảnh
đất màu mỡ cho những ý tưởng đối sánh nảy sinh
Tri thức văn chương đầu tiên mà học sinh cần thuộc và nắm vững chính
là những tác phẩm văn học trong sách giáo khoa, kể cả những tác phẩm đọc thêm Trên thực tế, rất nhiều sự đối sánh được đặt ra từ những tác phẩm cùng
nằm trong chương trình Chẳng hạn, khi phân tích câu thơ “Vườn ai mướt quá xanh như ngọc” trong bài “ Đây thôn Vĩ Dạ” của Hàn Mặc Tử, các em không thể cảm nhận được hết cái hay, cái đẹp của sắc “xanh như ngọc” mà Hàn Mặc
Tử đã dùng để miêu tả mảnh vườn thôn Vĩ buổi bình minh nếu không có sự
liên tưởng tới bầu trời “xanh ngọc” trong câu thơ của Xuân Diệu (“Đổ trời xanh ngọc qua muôn lá” – “Thơ duyên”) Hàn Mặc Tử nói đến mảnh vườn,
Xuân Diệu nói đến bầu trời thu, nhưng ta tìm thấy trong cả hai ý thơ cái sắc
Trang 5màu xanh, trong, và dường như có cả ánh sáng Bên cạnh đó, học sinh cũng cần có sự tích lũy, hệ thống lại những kiến thức đã được học ở cấp dưới Đây
là vốn tri thức các em đã có nhưng lại dễ bị lãng quên Thầy cô giáo phải luôn định hướng cho các em rằng, kiến thức là một sự tiếp nối Ví như, cảm nhận
về hình ảnh đoàn binh với những người lính vốn là những chàng trai Hà
Thành hào hoa trong “Tây Tiến” của Quang Dũng, không thể không nhớ tới người lính nông dân mang vẻ mộc mạc, bình dị trong bài thơ “ Đồng chí” của
Chính Hữu đã được học ở chương trình Ngữ văn THCS Mặt khác, là những học sinh giỏi, các em cũng cần có sự tích lũy tư liệu ngoài chương trình Đây chính là vốn riêng của mỗi em và vốn riêng này càng phong phú bao nhiêu, sự đối sánh càng có điều kiện nảy sinh bấy nhiêu Những ý tưởng so sánh độc đáo, sáng tạo của học sinh chủ yếu xuất phát từ chính sự tích lũy riêng này
Trên thực tế, có em khi tìm đọc thêm bài thơ “Tương tư chiều” của Xuân Diệu đã có sự liên tưởng tới “Tương tư” của Nguyễn Bính, từ đó thấy được
nét độc đáo trong cách thể hiện nỗi nhớ, tình yêu của mỗi nhà thơ, thấy được một bên là nỗi tương tư được bộc lộ thẳng thắn, mãnh liệt của một chàng trai rất Tây, rất mới, còn một bên là sự bộc lộ kín đáo, ý nhị và cũng rất có duyên, rất truyền thống của một chàng trai thôn quê
Ở bước đầu tiên này, mặc dù học sinh là người chủ động tích lũy kiến thức cho mình, nhưng giáo viên cũng đóng một vai trò hết sức quan trọng Vai trò ấy thể hiện ở sự định hướng, kiểm tra Các thầy cô giáo lãnh đội có thể hướng dẫn học sinh tích lũy tư liệu bằng rất nhiều cách thức khác nhau như: Xây dựng tủ sách chung, học đến tác giả nào (nhất là những tác giả lớn) yêu cầu các em đọc thêm tác phẩm ngoài chương trình và đặc biệt, tự tạo sổ tay văn học luôn là một việc không mới nhưng vẫn vô cùng cần thiết đối với học sinh giỏi Văn Với hình thức này, các em có thể vừa có thêm kiến thức, vừa kết hợp sắp xếp các tác phẩm thành hệ thống (theo chủ đề, tác giả, giai đoạn ) Việc vận dụng thao tác đối sánh sẽ thuận lợi hơn khi các tác phẩm đã
Trang 6được đặt vào hệ thống với những tác phẩm khác có liên quan Để việc tích lũy này thực sự hiệu quả, các thầy cô giáo cần có sự kiểm tra, tổng kết quá trình thực hiện của học sinh bằng nhiều hình thức nhằm điều chỉnh và động viên, khích lệ tinh thần tìm tòi của các em
Mặt khác, cũng cần thấy rằng, việc học sinh tìm đọc thêm các tác phẩm
ngoài chương trình chỉ thực sự phát huy được hiệu quả khi học sinh có kĩ
năng cảm thụ tác phẩm mới, bởi học sinh chỉ có thể đối sánh hiệu quả nếu
các em cảm nhận đúng tinh thần của tác phẩm Mặc dù học sinh giỏi Văn là những em có tư chất và sự nhạy cảm với văn chương, nhưng để có được khả năng tiếp nhận một tác phẩm mà không dựa vào tài liệu tham khảo hay lời giảng của thầy cô thì giáo viên phải rèn cho các em kĩ năng này Chúng ta nên dành thời gian nhất định trong quĩ thời gian ôn luyện cho đội tuyển để các em tiếp cận với những tác phẩm ngoài chương trình, hoặc giáo viên đưa ra, hoặc cho các em tự chọn tác phẩm mà mình tâm đắc trong quá trình tích lũy tư liệu Lắng nghe cảm nhận của các em và có sự định hướng, trao đổi một cách cởi
mở, giáo viên sẽ dần rèn luyện cho học sinh khả năng cảm thụ văn chương, từ
đó có những so sánh một cách hiệu quả
Cùng với việc yêu cầu, hướng dẫn học sinh tích lũy tri thức, giáo viên
có thể rèn luyện cho các em kĩ năng đối sánh bằng nhiều yêu cầu cụ thể, từ
khâu soạn bài, trong giờ dạy cho đến các công việc cần chuẩn bị sau buổi học Trên thực tế, không phải học sinh giỏi Văn nào cũng luôn có ý thức rằng,
đối sánh phải là một thao tác thường trực, thường xuyên, nhưng các em lại khá tích cực suy nghĩ nếu được giáo viên đặt vấn đề Vì vậy, giáo viên cần đặt ra các câu hỏi so sánh, gợi sự liên tưởng của học sinh tới những kiến thức
đã được học hoặc nằm trong sự tích lũy riêng của các em Những câu hỏi so sánh không nhất thiết phải mang tính khái quát toàn bộ tác phẩm mà thường
là từ những chi tiết, thậm chí chỉ từ một từ, một chữ Ví dụ: “Chi tiết/ hình ảnh/ từ ngữ này gợi cho các em nhớ đến chi tiết/ hình ảnh/ từ ngữ nào
Trang 7trong tác phẩm mà các em đã được học? ” Điều này không chỉ có giúp học
sinh nhớ lại, hệ thống lại kiến thức – cơ sở nền tảng của việc vận dụng thao tác đối sánh mà còn rèn cho học sinh khả năng liên tưởng, tưởng tượng, xâu chuỗi – vốn là điều kiện vô cùng cần thiết cho sự so sánh Từ sự suy nghĩ tích cực trước những câu hỏi của giáo viên, dần dần sẽ hình thành ở các em ý thức
và kĩ năng vận dụng thao tác này Kết thúc bài dạy, giáo viên nên yêu cầu học sinh về nhà tìm những tác phẩm có liên quan (về đề tài, chủ đề, tác giả, giai đoạn ) tùy theo yêu cầu của từng văn bản Trong quá trình giảng dạy của mình, chúng tôi nhận thấy, những em tham gia tích cực vào việc suy nghĩ, trao đổi, trả lời những câu hỏi dạng đối sánh của giáo viên là những em có sự tiến bộ rõ rệt Một số em sau khi tìm hiểu, tích lũy các tác phẩm liên quan đến bài học đã có những phản hồi, trao đổi rất đáng ghi nhận
Bên cạnh một số biện pháp nhỏ nói trên, khâu kiểm tra, đánh giá cũng
đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc rèn kĩ năng cảm thụ tác phẩm văn học trong thế đối sánh cho học sinh giỏi Giáo viên nên tăng cường cho
các em thử sức với các dạng bài so sánh văn học, vừa để rèn luyện kĩ năng lâu dài, vừa đáp ứng, phục vụ thiết thực cho các kì thi học sinh giỏi và đại học Đối với các bài cảm thụ tác phẩm đơn thuần, trong đánh giá cần có sự khuyến khích những bài thể hiện tốt kĩ năng so sánh, từ đó khích lệ tinh thần cố gắng của các em
Trên đây là một số ý kiến nhỏ của chúng tôi xoay quanh vấn đề Rèn kĩ
năng càm thụ tác phẩm văn học trong thế đối sánh cho học sinh giỏi môn Ngữ văn Do kinh nghiệm còn ít ỏi nên bài viết không tránh khỏi những thiếu
sót Với tinh thần học hỏi, chúng tôi mong nhận được sự góp ý quí báu của các đồng nghiệp để có thể làm tốt hơn công việc này ở những năm học tiếp theo