RÈN kỹ NĂNG cảm THỤ văn học CHO học sinh giỏi vằng phương pháp so sánh YEN BAI

Có thể nói, thơ ca là một trong những thể loại phổ biến nhất của văn học, bởi thơ xuất hiện trong cả ba phương thức tự sự truyện thơ, trữ tình thơ trữ tình, thơ trào phúng, ca dao trữ tì

KHÁM PHÁ CẢM XÚC TRONG THƠ TRỮ TÌNH

TỪ ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI

Nhóm Ngữ Văn trường THPT Chuyên Nguyễn Tất Thành, tỉnh Yên Bái

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Thơ ca là một thể loại văn học nảy sinh từ rất sớm trong đời sống con người, có thể nói rằng thơ ra đời ngay từ khi con người có nhu cầu tự biểu hiện Bởi vậy, vấn đề đặc trưng, bản chất của thơ ca từ lâu đã trở thành đối tượng nghiên cứu của lí luận văn học

Bên cạnh đó, thơ ca nói riêng và mỗi tác phẩm văn học nói chung đều thuộc một thể loại nhất định Trong lịch sử nghiên cứu văn học, có nhiều cách phân chia các thể loại, nhưng tiêu chí quan trọng và phổ biến nhất là dựa trên phương thức tái hiện đời sống

và thể thức cấu tạo tác phẩm Theo tiêu chí này, các tác phẩm văn chương có thể chia thành ba thể loại chính: tự sự, trữ tình và kịch Có thể nói, thơ ca là một trong những thể loại phổ biến nhất của văn học, bởi thơ xuất hiện trong cả ba phương thức tự sự (truyện thơ), trữ tình (thơ trữ tình, thơ trào phúng, ca dao trữ tình), và kịch (kịch thơ) Nhưng địa hạt giá trị nhất của thơ nằm ở phương diện trữ tình Bởi thơ thiên về trữ tình nhiều hơn là

tự sự Chỉ có ở phương diện trữ tình, giá trị của thơ mới được khẳng định một cách đầy

đủ, toàn diện, sâu sắc và tinh tế nhất Ngay cả các nhà thơ hay các nhà phê bình văn học

cũng khẳng định điều này một cách rõ ràng: “Thơ khởi phát từ trong lòng người ta” (Lê Quý Đôn) và “Thơ ra đời cốt để nói những điều tinh vi nhất, sâu kín nhất, mong manh nhất, mơ hồ nhất của tâm hồn con người’’ (Nguyễn Đăng Mạnh) Đọc thơ mà không biết

đến thơ trữ tình thì cũng như chưa biết đến thơ Cũng giống như con sóng phải tìm về với biển lớn để được là chính mình, thơ phải tìm về với phương thức trữ tình để trở thành thơ đích thực

Nhưng thơ ca nói chung và thơ trữ tình nói riêng là một thể loại đa dạng và có sức hàm chứa rộng lớn như vậy nên từ xưa đến nay có rất nhiều cách lí giải khác biệt, thậm chí đối lập nhau về khái niệm, bản chất và đặc trưng chúng Việc định nghĩa thơ không

hoàn toàn dễ dàng như ta tưởng, đúng như Nguyễn Đình Thi đã nhận định: “Từ trước đến nay đã có nhiều định nghĩa về thơ, nhưng lời định nghĩa nào cũng vẫn không đủ” (Mấy ý nghĩ về thơ) Theo ông, thơ không đơn giản chỉ là những lời đẹp vì dưới ngòi bút

của nhiều nhà thơ, như Hồ Xuân Hương chẳng hạn, những chữ tầm thường của lời nói hàng ngày, nôm na mách qué, đã trở thành những câu thơ được truyền tụng mãi mãi Thơ cũng không đơn giản chỉ là những đề tài đẹp như phong, hoa, tuyết, nguyệt vì ở “Nhật kí trong tù” – một viên ngọc sáng trong kho tàng văn học Việt Nam - Hồ Chí Minh đã đưa vào tất cả những chuyện như ghẻ lở, đau bụng, rụng mất một chiếc răng Ngược lại, có người xem thơ ca không khơi nguồn từ sự sống, từ cuộc đời cụ thể Thơ ca thoát ra ngoài

xã hội, lấy thế giới mộng tưởng và chuyện cao xa muôn đời làm nguồn sáng tạo: “Thơ là cái gì huyền ảo, tinh khiết, thâm thúy, cao siêu, cái hình ảnh sự khắc khoải bất diệt của muôn vật: cõi vô cùng” (Xuân thu nhã tập) Những quan điểm khác nhau, thậm chí mâu

thuẫn nhau về đặc trưng của thơ trữ tình chắc chắn gây ảnh hưởng không nhỏ đến việc cảm thụ, phê bình, đánh giá các tác phẩm thuộc thể loại này

Xuất phát từ thực tế đó, chúng tôi viết chuyên đề này để đi sâu vào những đặc trưng cơ bản trong nội dung cảm xúc của thơ trữ tình để đưa ra một cách hiểu hợp lí, thống nhất Từ đó, chúng tôi hi vọng các đồng nghiệp và học sinh có thể xem đây như một công cụ tham khảo để khám phá các tác phẩm thơ trữ tình hoặc để giải quyết những vấn đề lí luận văn học liên quan đến đặc trưng nội dung cảm xúc của thể loại đặc sắc này

II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

Như trên đã nói, có rất nhiều cách hiểu khác nhau về thơ trữ tình Nhưng theo chúng tôi, dù hiểu theo cách nào thì thơ vẫn không nằm ngoài phạm vi của thể loại văn học Vậy nên, muốn nắm được một cách chính xác và đầy đủ về đặc trưng của thơ trữ tình thì ta phải đặt nó trong hệ thống các thể loại văn học, cụ thể là thể loại trữ tình

Theo “Từ điển thuật ngữ văn học”, trữ tình là loại tác phẩm bộc lộ trực tiếp những nỗi niềm, tâm trạng, cảm xúc và thái độ chủ quan của con người với hiện thực cuộc sống Còn thơ trữ tình là thuật ngữ chỉ chung các thể thơ thuộc loại trữ tình trong đó những cảm xúc và suy tư của nhà thơ hoặc của nhân vật trữ tình trước các hiện tượng đời sống được thể hiện một cách trực tiếp Như vậy, đặc điểm nội dung quan trọng và bao trùm nhất của thơ trữ tình là sự bộc lộ trực tiếp ý thức của con người, nghĩa là con người tự cảm thấy mình qua những ấn tượng, suy nghĩ, cảm xúc chủ quan đối với thế giới và nhân sinh Thơ trữ tình như tấm gương giúp ta soi thấy chân dung tâm hồn mình, giúp ta hiểu mình hơn ở những cảm xúc khác nhau Nhưng cảm xúc trong thơ trữ tình lại không đơn giản, dễ dàng nắm bắt hay đánh giá mà nhiều khi rất phong phú, phức tạp với nhiều biểu hiện và thuộc tính khác nhau Theo chúng tôi, nội dung cảm xúc trong thơ trữ tình có những đặc điểm nổi bật như sau: vừa dồi dào, mãnh liệt vừa chân thực, tinh tế; vừa tươi mới, hiện thời vừa đầy tính chiêm nghiệm; vừa thiên về nỗi buồn vừa mang tính cao cả, tích cực; vừa có tính cá thể vừa mang tính phổ quát

1 Trước hết, cảm xúc trong thơ trữ tình vừa dồi dào, mãnh liệt vừa chân thực, tinh

tế Không giàu có về cảm xúc không thể có thơ hay bởi “Thơ là tiếng lòng” (Diệp Tiếp), thi sĩ phải biết “xúc động hồn thơ” để “cho ngọn bút có thần” (Ngô Thì Nhậm) và

“Người làm thơ phải có tình cảm mãnh liệt thể hiện sự nồng cháy trong lòng’’ (Sóng Hồng) Cảm xúc trong thơ phải là những “trạng thái tâm lí đang rung chuyển khác thường” (Nguyễn Đình Thi) chứ không phải là những trạng thái tâm lí thông thường, tĩnh

tại và bất biến Sự trơ lì, nguội lạnh, dửng dưng của cảm xúc chắc chắn không bao giờ cho phép thi sĩ làm được những bài thơ đích thực

Trong “Thuyết tính linh”, mặc dù rất đề cao yếu tố tài năng: "Nhà thơ không có tài thì không vận chuyển được tâm linh" nhưng Viên Mai vẫn cho rằng trong quan hệ giữa tình và tài thì tình là điều kiện tiên quyết: "Không có tình thì không phải là tài" (Vô tình bất thị tài) Chính vì thế, có người cho rằng thơ là tiếng lòng, là những âm vang của tình

cảm con người Thơ là người thư ký trung thành của trái tim Nhưng đương nhiên, nghệ

sĩ không chỉ ghi chép và sao chép một cách máy móc những ý tứ trong lòng người mà còn phải biết cách chắt lọc, sáng tạo để chuyển tải đến người đọc

Khi viết về cái chết oan khuất của người nghệ sĩ Lor-ca, Thanh Thảo đã diễn tả tất

cả nỗi đau đớn bằng một hình tượng ám ảnh:

“tiếng ghi ta ròng ròng

máu chảy”

(Đàn ghi ta của Lor-ca)

Dòng máu kia sẽ chẳng thể chảy tràn cùng âm thanh của tiếng đàn ghi ta nức nở nếu không được thôi thúc từ chính những nhịp đập trong trái tim của Thanh Thảo Ta chợt nhớ đến những tiếng đàn như khóc như than dưới năm đầu ngón tay rỉ máu của Thúy Kiều trong “Truyện Kiều” của Nguyễn Du; tiếng đàn “ôm sầu mang giận ngẩn ngơ”, “não nuột” khiến cho “Khắp tiệc hoa sướt mướt lệ rơi”, nhất là “dòng lệ chan chứa hơn người” của vị Giang Châu Tư Mã trong “Tỳ bà hành” của Bạch Cư Dị Những tiếng đàn đã hòa quyện cả thanh âm của dây đàn lẫn tiếng lòng người gảy đàn và nhịp đập trái tim của người nghe đàn

Độ dài, chiều sâu của bài thơ trữ tình gắn liền với độ dài, chiều sâu của cảm xúc Cảm xúc ngân vang đến đâu thì câu thơ được gọi ra đến đó Cảm xúc ngừng thì bài thơ cũng kết thúc Cảm xúc trong tim có mãnh liệt, dâng trào hoặc thâm trầm, sâu sắc thì câu chữ trên trang thơ mới có hồn Khi cảm xúc trong tim đã được tích lũy đầy đủ, thì dù nhà thơ không muốn hoặc không có chủ ý những câu thơ đích thực vẫn cứ ra đời Nói cách khác, tác phẩm thơ trữ tình thường ra đời từ những cơn sóng cảm xúc dâng lên trong lòng thi nhân khi có một tác động nào đó của ngoại cảnh Trong cả tập thơ “Việt Bắc” có rất nhiều bài hay như “Phá đường”, “Lên Tây Bắc”, “Hoan hô chiến sĩ Điện Biên”, “Ta đi tới”, nhưng “Việt Bắc” vẫn là bài thơ ở đỉnh cao nhất Bởi “Việt Bắc” ra đời vào một thời điểm đặc biệt hơn cả Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, hiệp định Giơnevơ được kí kết, miền Bắc được giải phóng Tháng 10 năm 1954, Đảng và Chính phủ rời chiến khu Việt Bắc về tiếp quản Hà Nội Tố Hữu cùng các cán bộ cách mạng đã từng gắn bó với Việt Bắc suốt thời kháng chiến chống Pháp, nay phải chia tay Trong không khí lịch sử và tâm trạng xúc động ấy, ông đã viết bài thơ này Đây là thời điểm nhà thơ vừa có dịp tổng kết chặng đường gian khổ, vẻ vang của cuộc kháng chiến chống Pháp vừa mang trong lòng nỗi nhớ da diết và tình cảm sâu nặng với đồng bào miền núi vừa có niềm tin, niềm vui vào viễn cảnh hòa bình tươi sáng của dân tộc Nói khác đi, trong suốt mười lăm năm kháng chiến trường kì thì đây chính là lúc trong trái tim nhà thơ cuộc sống đã tràn đầy nhất, cảm xúc đã tích tụ và dồn nén căng tràn nhất Điều đó khiến cho những câu thơ trong “Việt Bắc” trở thành kết tinh cao độ nhất trong cả tập thơ: Từ những tình cảm thiết tha, trìu mến:

“Tiếng ai tha thiết bên cồn

Bâng khuâng trong dạ, bồn chồn bước đi.”

Đến những cảm xúc gắn bó sâu nặng, son sắt, thủy chung:

“Ta với mình, mình với ta

Lòng ta sau trước mặn mà đinh ninh

Mình đi, mình lại nhớ mình

Nguồn bao nhiêu nước nghĩa tình bấy nhiêu”

Hoặc những âm vang hết sức hào hùng của cuộc kháng chiến vẻ vang:

“Những đường Việt Bắc của ta

Đêm đêm rầm rập như là đất rung

Quân đi điệp điệp trùng trùng

Ánh sao đầu súng bạn cùng mũ nan.

Dân công đỏ đuốc từng đoàn

Bước chân nát đá, muôn tàn lửa bay.”

Trong thơ trữ tình, việc miêu tả ngoại cảnh hoặc kể sự việc nếu có cũng chỉ là cái phụ, không mang tính mục đích tự thân mà là cách tạo điều kiện để chủ thể bộc lộ những cảm xúc, chiêm nghiệm, suy tưởng của mình Chính vì thế, trong thơ trữ tình, ngoại cảnh hoặc xuất hiện rất ít qua thủ pháp chấm phá, gợi tả (Chiều tối – Hồ Chí Minh) hoặc được dùng làm nền cho tâm trạng qua thủ pháp “tả cảnh ngụ tình” (Truyện Kiều – Nguyễn Du, Chinh phụ ngâm – Đoàn Thị Điểm) Bởi vậy, ngoại cảnh trong thơ trữ tình nhiều khi không hoàn toàn giống với thế giới khách quan trong đời thực, mà chứa đựng những điều

phi thực tế Để diễn tả sự chia lìa, ly tán, Hàn Mặc Tử đã viết “Gió theo lối gió mây đường mây” dù trong thực tế gió và mây vốn không bao giờ tách rời Để mở rộng không gian đến vô hạn về mọi chiều, mọi hướng, Huy Cận đã viết “Nắng xuống trời lên, sâu chót vót”, mặc dù chót vót là một tính từ chỉ độ cao chứ không phải chiều sâu Nhưng táo

bạo nhất chính là Xuân Diệu khi ông dám mơ ước làm những điều không tưởng với quy luật của tạo hóa:

“Tôi muốn tắt nắng đi

Cho màu đừng nhạt mất

Tôi muốn buộc gió lại

Cho hương đừng bay đi”

(Vội vàng) Bằng cái nhìn đầy tính lo âu, tiếc nuối, Xuân Diệu đã miêu tả cuộc sống trong chiều hướng mất mát, tàn lụi chứ không phải như nó vốn có:

“Mùi tháng năm đều rớm vị chia phôi

Khắp sông núi vẫn than thầm tiễn biệt

Con gió xinh thì thào trong lá biếc

Phải chăng hờn vì nỗi phải bay đi?”

Nhưng cảm xúc dẫu dồi dào, ngập tràn đến đâu mà thiếu tính chân thực và tinh tế thì cũng trở thành vô nghĩa Sự giả tạo, dối lừa luôn luôn là thứ thuốc độc mà văn chương

nói chung và thơ ca nói riêng phải lánh xa: “Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối” (Nam Cao) Điều này cũng đã được Viên Mai, nhà

thơ, nhà lí luận phê bình văn học nổi tiếng của Trung Quốc thời Thanh, làm sáng tỏ từ rất lâu trong công trình "Tùy viên thi thoại" Ông quan niệm thơ là do tình sinh ra và đó phải

là tình cảm chân thật : "Văn chương xưa nay chỉ truyền cái chân thật chứ không truyền điều giả dối" Nhưng chân thực mà không thô mộc, giản dị mà không đơn sơ, thơ chiếm

một vị trí đặc biệt trong các thể loại văn chương chính vì sự tinh tế, chắt lọc của hình ảnh

và cảm xúc: “Thơ là sự thể hiện con người và thời đại một cách cao đẹp Thơ là một hình thái nghệ thuật cao quý, tinh vi’’ (Sóng Hồng) Tóm lại, trong đặc trưng đầu tiên về

nội dung, thơ trữ tình phải chứa đựng cảm xúc vừa mãnh liệt, trào dâng vừa chân thành, sâu sắc, tinh tế

2 Thứ hai, cảm xúc trong thơ trữ tình vừa phải tươi mới, hiện thời vừa đầy tính chiêm nghiệm Nhà thơ không phải là người đầu tiên xuất hiện trên cuộc đời, nhưng nhà thơ luôn phải nhìn cuộc đời bằng con mắt của người đầu tiên Nhà thơ đã nhìn cuộc đời rất nhiều lần nhưng điều quan trọng là phải luôn giữ được đôi mắt non tươi, bỡ ngỡ của lần đầu tiên bắt gặp Những hình ảnh, cảm xúc mới lạ mà thơ trữ tình tạo ra không ở đâu

xa mà đều ở trong đời thực, mọi người đều thấy nhưng cái tài và cũng là yêu cầu sống còn với nhà thơ là phải biến những hình ảnh, cảm xúc vốn rất quen thuộc trong cuộc sống lại trở nên mới lạ Câu thơ hay phải làm ta ngỡ ngàng nhận ra những điều mới mẻ, giá trị

ở ngay trong những cái gần gũi nhất với chúng ta Nhờ đó, dù viết về điều gì thì những hình ảnh, cảm xúc trong thơ bao giờ cũng hiện lên trong sự tươi nguyên, mới mẻ, đột ngột, lạ lùng Đó là những hình ảnh, cảm xúc tinh khôi, chưa có vết nhòa của thói quen, không bị rập khuôn vào những ý niệm trừu tượng định trước Bởi thế, theo Nguyễn Đình

Thi trong tác phẩm “Mấy ý nghĩ về thơ” thì:“Thơ là tiếng nói đầu tiên, tiếng nói thứ nhất của tâm hồn khi đụng chạm tới cuộc sống” Tiếng nói đầu tiên, tiếng nói thứ nhất ấy

chính là những rung động tươi mới, trinh nguyên, tinh khiết nhất của tâm hồn khi tiếp xúc với cuộc sống Những ấn tượng, những cảm xúc ban đầu bao giờ cũng mới mẻ, chưa bị quen thuộc đến mức nhàm chán, sáo mòn như những lần tiếp theo Cùng chung quan

điểm ấy, Viên Mai nhấn mạnh bằng một cách khác: "Kẻ làm thơ không được đánh mất đi tấm lòng trẻ thơ" Tấm lòng trẻ thơ ấy cũng tức là tiếng nói đầu tiên, tiếng nói thứ nhất

của tâm hồn, của đôi mắt non tươi, bỡ ngỡ trong thi sĩ khi chạm tới cuộc sống

Trong thơ ca Việt Nam, đặc biệt ở phong trào Thơ mới, có thể coi Xuân Diệu là

người tiên phong trong việc thực hiện yêu cầu này của thơ trữ tình Ông là nhà thơ “mới nhất trong các nhà thơ mới”, vì đã “thoát xác” một cách trọn vẹn khỏi hệ thống ước lệ của thơ trung đại để lần đầu tiên nhìn cuộc đời bằng cặp mắt “xanh non”, “biếc rờn” Nhờ đó, ông phát hiện biết bao vẻ đẹp của cuộc sống trần thế, một "thiên đường trên mặt đất" trong đó đẹp nhất là mùa xuân, tuổi trẻ và tình yêu:

“Của ong bướm này đây tuần tháng mật

Này đây hoa của đồng nội xanh rì

Này đây lá của cành tơ phơ phất

Của yến anh này đây khúc tình si

Và này đây ánh sáng chớp hàng mi

Mỗi buổi sớm thần Vui hằng gõ cửa

Tháng giêng ngon như một cặp môi gần”

(Vội vàng)

Con người phải vội vàng, giục giã, sống mãnh liệt, sống hết mình, khao khát tận hưởng, tận hiến ngay trên thiên đường trần thế này:

“Sống toàn tâm, toàn trí, sống toàn hồn

Sống toàn thân và thức nhọn giác quan”

(Thanh niên)

Nhờ đó, ông đã mang đến cho Thơ mới giọng điệu nồng nàn, rạo rực, sôi nổi, bồng

bột, cuống quýt cả khi vui lẫn khi buồn Đúng như Hoài Thanh nhận định: "Thơ Xuân Diệu là một nguồn sống dào dạt chưa từng thấy"

Tính tươi mới trong cảm xúc đòi hỏi việc làm thơ phải là đang sống chứ không phải chỉ là nhìn lại sự sống Theo Nguyễn Đình Thi, làm một câu thơ tình nghĩa là tâm hồn cũng rung động như khi có người yêu đứng trước mặt Vì thế, bài thơ có thể làm sống dậy một tình cảm hoặc một nỗi niềm trong lòng người đọc Đồng thời, do tác phẩm trữ tình trình bày trực tiếp cảm xúc, tâm trạng, ý nghĩ của con người, nên xúc động trữ tình bao giờ cũng mang thời hiện tại Ngay cả khi tác phẩm trữ tình nói về quá khứ, về những chuyện đã qua, xúc động trữ tình vẫn được thể hiện như một trạng thái sống động, một quá trình đang diễn ra Nhờ đặc điểm này mà những rung động thầm kín mang tính chủ quan, cá nhân, thậm chí cá biệt của tác giả dễ dàng được người đọc tiếp nhận như rung động của chính bản thân họ Đây là cơ sở tạo nên sức mạnh truyền cảm lớn lao của tác phẩm trữ tình Ta có thể thấy rõ điều này qua những bài thơ như “Tây Tiến” của Quang Dũng, “Việt Bắc” của Tố Hữu hay “Đây thôn Vĩ Dạ” của Hàn Mặc Tử:

“Sao anh không về chơi thôn Vĩ?

Nhìn nắng hàng cau, nắng mới lên

Vườn ai mướt quá xanh như ngọc

Lá trúc che ngang mặt chữ điền”

Ngay nhan đề “Đây thôn Vĩ Dạ” đã thể hiện những cảm xúc hiện thời “Đây” là từ chỉ khung cảnh hiện tại, ngay trước mặt Tưởng như nhà thơ đang được đứng trước thôn

Vĩ Dạ, một địa danh ở kinh đô Huế, bên bờ sông Hương với những nhà vườn xinh đẹp, nên thơ Sau câu hỏi gợi mở đầu tiên, tác giả đã vẽ lên khung cảnh đẹp tươi, trong sáng

của thôn Vĩ ở ba câu tiếp theo Câu hai: “Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên” Cau cũng

là loại cây đầu tiên đón ánh nắng ban mai, vì thế, nắng trên hàng cau trong buổi bình minh luôn là thứ ánh sáng tươi mới, tinh khôi nhất: nắng mới lên Điệp “nắng” lặp lại hai lần như diễn tả sự chuyển động, bừng sáng của nắng trên hàng cây, khiến cảnh vật trở nên sinh động, gợi vẻ đẹp tươi sáng, ấm áp, một sự sống, một kí ức, một tình yêu đang

bừng dậy Câu ba với thủ pháp so sánh “Vườn ai mướt quá xanh như ngọc” lại miêu tả

trực tiếp màu sắc, tính chất của khu vườn trong buổi bình minh Cây lá tắm trong sương sớm và được rọi chiếu dưới ánh nắng bình minh, đó là vẻ đẹp tươi mát, lung linh long lanh như ngọc sáng Chữ “quá” khiến câu thơ như một lời trầm trồ vì không kìm nổi lòng mình khi thấy vẻ đẹp của khung cảnh Dường như, tất cả vẻ đẹp đang lộ rõ như phơi bày ngay trước mắt con người những sắc màu rực rỡ nhất chứ không phải là trong kí ức

Nhưng đòi hỏi sự tươi mới và tính hiện thời của cảm xúc trong thơ trữ tình không

có nghĩa là thơ ca phủ nhận những cảm xúc, những suy nghĩ được chiêm nghiệm, nghiền ngẫm, nung nấu trong một thời gian dài, thậm chí trong suốt cuộc đời con người Bởi thế

“tiếng nói đầu tiên, tiếng nói thứ nhất của tâm hồn” tuyệt nhiên không phải là những cảm

xúc nhất thời, hời hợt, thoáng qua “Bên kia sông Đuống” của Hoàng Cầm, “Việt Bắc”,

“Bác ơi” của Tố Hữu, “Đất Nước” trích trường ca “Mặt đường khát vọng” của Nguyễn Khoa Điềm là những bài thơ như thế Những câu thơ như:

“Bác để tình thương cho chúng con

Một đời thanh bạch chẳng vàng son

Mong manh áo vải hồn muôn trượng

Hơn tượng đồng phơi những lối mòn”

(Bác ơi – Tố Hữu)

hay:

“Và ở đâu trên khắp ruộng đồng gò bãi

Chẳng mang một dáng hình, một ao ước, một lối sống ông cha

Ôi Đất Nước sau bốn nghìn năm đi đâu ta cũng thấy

Những cuộc đời đã hóa núi sông ta”

(Đất Nước – Nguyễn Khoa Điềm)

chắc chắn phải phải là những lời tổng kết được nhà thơ đúc rút từ quá trình trải nghiệm dài lâu trước đó để rồi khi bắt gặp một thời điểm thật đặc biệt thì câu chữ tự khắc tuôn trào ra đầu ngọn bút Cảm xúc trong “Bên kia sông Đuống” không phải chỉ xuất hiện khi Hoàng Cầm nghe tin quê hương thân yêu của mình bị giặc tàn phá mà thực chất đó là sự lắng đọng và bùng nổ, tuôn trào của tình yêu thương, tự hào, nhung nhớ, xót xa, mong đợi với quê hương của nhà thơ từ trong bao năm tháng của tuổi thơ, từ trong bao nhiêu ngày tháng xa cách của cuộc kháng chiến chống Pháp

3 Thứ ba, thơ tạo dựng và dung chứa một thế giới cảm xúc của con người Trong

đó, cảm xúc trong thơ trữ tình vừa thiên về nỗi buồn vừa mang tính cao cả, tích cực Trong thơ có tất cả những cung bậc cảm xúc của con người, cả niềm vui lẫn nỗi buồn, yêu thương và thù hận, hạnh phúc và khổ đau, Thế nhưng, dường như có một sự thật là

thơ viết về nỗi buồn thường nhiều và hay hơn thơ viết về niềm vui Etgapo nói: “Giọng điệu buồn là giọng thơ thích đáng nhất trong thi ca” Còn Cao Bá Quát lại viết: “Người cùng thì thơ mới hay” Thi phẩm nổi tiếng nhất mà nhà thơ được dân gian tôn vinh cùng

với Nguyễn Văn Siêu là “Thần Siêu, thánh Quát” này để lại cũng chính là tác phẩm ra

đời trong cảnh “cùng đồ” như thế:

“Bãi cát dài, bãi cát dài ơi!

Tính sao đây? Đường bằng mờ mịt,

Đường ghê sợ còn nhiều, đâu ít?

Hãy nghe ta hát khúc “đường cùng”,

Phía bắc núi Bắc, núi muôn trùng

Phía nam núi Nam, sóng dào dạt.

Anh đứng làm chi trên bãi cát?”

(Bài ca ngắn đi trên bãi cát)

Xem trong sự nghiệp sáng tác của nhiều nhà thơ khác, những bài có cảm xúc vui không nhiều, trong khi những bài có cảm xúc buồn lại chiếm số lượng lớn và có giá trị hơn Nguyễn Du, Đoàn Thị Điểm, Nguyễn Gia Thiều, Nguyễn Khuyến, Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Huy Cận, Nguyễn Bính đều là những trường hợp như vậy Nếu được yêu cầu đọc những câu thơ diễn tả tâm trạng nhân vật trữ tình trong “Truyện Kiều” thì rất nhiều người sẽ nghĩ ngay đến những câu thơ buồn mà ít ai thuộc nổi một câu vui:

“Buồn trông cửa bể chiều hôm

Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa

Buồn trong ngọn nước mới sa

Hoa trôi man mác biết là về đâu

Buồn trông nội cỏ rầu rầu

Chân mây mặt đất một màu xanh xanh

Buồn trông gió cuốn mặt duềnh

Ầm ầm tiếng sóng kêu quanh ghế ngồi”

Vả chăng những câu thơ hay nhất trong kiệt tác này đều viết trong tâm trạng buồn của ngày tháng lưu lạc, đoạn trường chứ không phải là cảnh vui vẻ, đoàn viên Thậm chí, ngay trong lễ hội mùa xuân tưng bừng, náo nức của tiết thanh minh thì những câu thơ ám ảnh người đọc nhất lại mang cảm xúc luyến tiếc, thẫn thờ của chị em Thuý Kiều khi ra về:

“Tà tà bóng ngả về tây

Chị em thơ thẩn dan tay ra về

Bước dần theo ngọn tiểu khê

Lần xem phong cảnh có bề thanh thanh

Nao nao dòng nước uốn quanh

Dịp cầu nho nhỏ cuối ghềnh bắc ngang.”

Thậm chí với những nhà thơ trào phúng, loại thơ dùng tiếng cười để châm biếm thì cảm xúc ẩn sâu bên trong vẫn là nỗi buồn, nỗi đau của con người trước nhân tình thế thái Thơ Trần Tế Xương là một ví dụ:

“Có đất nào như đất ấy không?

Phố phường tiếp giáp với bờ sông

Nhà kia lỗi phép con khinh bố

Mụ nọ chanh chua vợ chửi chồng

Keo cú người đâu như cứt sắt

Tham lam chuyện thở rặt hơi đồng”

(Đất Vị Hoàng)

Vậy, ta cần lí giải hiện tượng này như thế nào? Phải chăng vì con người ta thích bi quan tiêu cực, thích ngặm nhấm nỗi buồn để tự hủy hoại cuộc sống của mình? Không phải vậy, thực ra, thơ nói nhiều đến nỗi buồn hơn niềm vui vì khi ở tâm trạng buồn, cảm xúc thường sâu sắc, thấm đẫm, lâu bền hơn niềm vui Nỗi buồn lại hay đi với trạng thái

cô đơn, khi đó, con người thường không có ai để chia sẻ ngoài việc tự đối diện với bản thân mình Chính trong hoàn cảnh như thế, cảm xúc bao giờ cũng là chân thực nhất, sâu

sắc nhất, triệt để nhất mà thơ lại ra đời “cốt để nói những điều tinh vi nhất, sâu kín nhất, mong manh nhất, mơ hồ nhất của tâm hồn con người’’ (Nguyễn Đăng Mạnh).

Đó cũng là một ý kiến ta phải lưu tâm khi đánh giá thơ hay Tuy nhiên nếu lí tưởng hóa, thi vị hóa sự đau khổ và xem đó như chất liệu đặc biệt cao quý của thi ca là sai lầm Hơn nữa, thông qua những cảnh ngộ buồn tủi, đáng thương nhà thơ vẫn có thể tìm đến một hướng đi, một cách giải thoát tích cực, mở ra luồng ánh sáng mới Aritxtot nói bi kịch có khả năng thanh lọc tâm hồn con người, hướng ta đến những điều cao cả

Đó mới là chân lí của nghệ thuật nói chung và nỗi buồn trong thơ trữ tình nói riêng

Những bài thơ trong tập “Từ ấy” của Tố Hữu và “Nhật kí trong tù” của Hồ Chí Minh và đều có phẩm chất trên:

“Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không

Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết lò than đã rực rồng”

(Chiều tối – Hồ Chí Minh)

4 Thứ tư, trong thơ trữ tình, cảm xúc vừa có tính cá thể vừa mang tính phổ quát Nguyên tắc chủ quan là nguyên tắc cơ bản trong việc chiếm lĩnh hiện thực Trước một hiện thực, mỗi nhà thơ có quyền và có nghĩa vụ phải biết chiếm lĩnh bằng cái nhìn, bằng cảm nhận, bằng tấm lòng của chính mình, bằng cái tôi của người cầm bút, tuyệt đối không sao chép, không lặp lại người khác Tính chất cá thể hóa của cảm nghĩ và tính chất chủ quan hóa của sự thể hiện là những dấu hiệu tiêu biểu của thơ trữ tình Đến đây, ta

hiểu rằng khi Nguyễn Đình Thi coi thơ là“Tiếng nói đầu tiên, tiếng nói thứ nhất của tâm hồn” thì nhà phê bình này đã hé lộ cho ta thấy một đặc điểm khác của cảm xúc trong thơ

đó là sự riêng biệt, độc đáo của mỗi người mà không bắt chước hay lặp lại của người khác và đặc biệt là không lặp lại chính mình Trong “Thuyết tính linh”, Viên Mai khẳng

định nhà thơ phải có cá tính: "Làm thơ không thể không có cái tôi" (Tác thi bất khả dĩ vô ngã) Xuất phát từ quan điểm trên ông đã phê phán mạnh mẽ tệ sùng bái mù quáng người xưa, lối dùng điển cố một cách xơ cứng Viên Mai quan niệm : "Chỉ cần có cái tôi tồn tại, không thể làm cái việc đánh cắp văn thơ của người khác"

Thơ trữ tình luôn bộc lộ những cảm xúc riêng của con người trước thực tại, nhưng cảm xúc riêng đó vẫn phải mang tính phổ quát, động chạm tới những cái chung trong tâm hồn con người Bởi việc tập trung thể hiện những nỗi niềm thầm kín, chủ quan, sâu sắc, tinh vi của con người đã cho phép thơ trữ tình thâm nhập vào những chân lí phổ biến nhất của tồn tại con người như sự sống, cái chết, lòng chung thủy, ước mơ, tương lai, hi vọng Đây lại là nhân tố tạo nên sức khái quát và ý nghĩa xã hội to lớn của tác phẩm trữ tình “Vội vàng” của Xuân Diệu, “Tiếng hát con tàu” của Chế Lan Viên, “Đất Nước” của Nguyễn Khoa Điềm là những ví dụ điển hình:

“Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình

Phải biết gắn bó và san sẻ

Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở

Làm nên Đất Nước muôn đời ”

Nhờ vậy, tiếng nói trữ tình của một người trở thành tiếng lòng của mọi người Chính vì thế, bên cạnh cảm xúc, thơ còn phải có tư tưởng, vì bất cứ cảm xúc nào của con

người cũng gắn liền với suy nghĩ Chính vì thế, Sóng Hồng đã viết: “Nhưng thơ là tình cảm và lí trí kết hợp một cách nhuần nhuyễn và có nghệ thuật Tình cảm và lí trí ấy được diễn đạt bằng những hình tượng đẹp đẽ qua những lời thơ trong sáng vang lên nhạc điệu khác thường” Từ đó, tình cảm trong thơ không ở trạng thái tĩnh mà luôn có xu hướng

vận động để phát triển và hình thành trọn vẹn một tứ thơ, một ý tưởng trong thơ Ngay trong thể loại tứ tuyệt, một thể thơ có dung lượng rất nhỏ thì tình cảm và tư tưởng trong

đó vẫn vận động và phát triển Những bài thơ tứ tuyệt của Hồ Chí Minh trong “Nhật kí

trong tù” thường có hình thức vận động nhất quán từ hiện tại tới tương lai, từ bóng tối ra ánh sáng, từ giá lạnh đến hơi ấm, từ đau khổ tới niềm vui:

“Gạo đem vào giã bao đau đớn

Gạo giã xong rồi trắng tựa bông

Sống ở trên đời người cũng vậy

Gian nan rèn luyện mới thành công”

(Nghe tiếng giã gạo)

III KẾT LUẬN

Tóm lại, đặc điểm quan trọng nhất của tác phẩm trữ tình là bộc lộ trực tiếp ý thức của con người Nhưng cảm xúc ấy lại rất phong phú, phức tạp và bí ẩn, đòi hỏi người đọc thơ phải có một tâm hồn rộng mở, một trái tim nhạy cảm mới có thể khám phá, thưởng thức được Thơ tác động đến người đọc vừa bằng sự nhận thức cuộc sống vừa bằng khả năng gợi cảm sâu sắc, vừa trực tiếp với những suy nghĩ, cảm xúc cụ thể vừa gián tiếp qua những liên tưởng và tưởng tượng phong phú, vừa theo những mạch cảm nghĩ, vừa bằng

sự rung động của ngôn từ giàu nhạc điệu Đặc biệt, cảm xúc trong thơ vừa dồi dào, mãnh liệt vừa chân thực, tinh tế; vừa tươi mới, hiện thời vừa đầy tính chiêm nghiệm; vừa thiên

về nỗi buồn vừa cao cả, tích cực; vừa có tính cá thể, riêng biệt vừa mang tính quy luật, phổ quát

Đến với thơ trữ tình, người đọc như được bước vào một thế giới diệu kì với những chiều sâu khôn cùng của sự khám phá tâm hồn và tình cảm Vì thế, nếu không có những công cụ, những phương tiện nhất định, nhiều khi người đọc dễ có cảm giác rơi vào một

mê cung hoặc lạc vào rừng xanh Chuyên đề của chúng tôi ra đời với hi vọng giúp đồng nghiệp và các em học sinh có được một vài gợi ý, chỉ dẫn nhỏ để tìm đúng con đường đi vào thế giới tình cảm của thơ trữ tình Tất nhiên, chuyên đề này còn nhiều khiếm khuyết, thiếu sót bởi chúng tôi chưa hề đề cập đến đặc trưng hình thức của thơ trữ tình, ngay cả trong vấn đề nội dung cảm xúc của thể loại này, chúng tôi cũng nhận thấy những quan điểm đưa ra còn mang tính chất cá nhân, chủ quan, chưa được sự kiểm chứng, phản biện Bởi thế, chúng tôi rất mong nhận được sự quan tâm, góp ý và bổ sung của đồng nghiệp và học sinh để vấn đề được giải quyết hoàn thiện và triệt để hơn

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lê Bá Hãn, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi: Từ điển Thuật ngữ Văn học, NXB Đại

học Quốc gia Hà Nội, 2000

2 Nguyễn Văn Hạnh: Lí luận văn học vấn đề và suy nghĩ, NXB Giáo dục, 1999.

3 Nguyễn Đình Thi - Mấy ý nghĩ về thơ – Tuyển tập tác phẩm văn học Nguyễn Đình

Thi, Tiểu luận – Bút kí, NXB Văn học, Hà Nội, 2001

4 Nguyễn Lân: Từ điển từ và ngữ Hán Việt, NXB Từ điển Bách khoa, 2002.

5 Hoàng Phê (Chủ biên): Từ điển tiếng Việt, Trung tâm từ điển học, 2003.

6 Trần Đình Sử: Lý luận và phê bình văn học, NXB Giáo dục, 2000.