Tứ diệu đế của phật giáo trong các ca khúc trịnh công sơn

Xã hội ngày càng phát triển, hiện đại, tình trạng lệch chuẩn và thiếu nghiêm túc trong nghệ thuật nói chung, trong âm nhạc nói riêng ở Việt Nam hiện nay là vấn đề đang được các nhà văn hoá hết sức quan tâm và tìm cách giải quyết. Cuộc sống xô bồ, con người sống gấp gáp, vội vàng và quay cuồng vì mưu sinh, vì đồng tiền, khoảng cách giữa các cá nhân ngày càng xa. Những lúc lắng lòng, chúng ta tìm đến nhạc Trịnh như một sự chiêm nghiệm, như tìm lại chính mình giữa dòng đời xuôi ngược. Giữa cuộc đờì đầy náo động, đầy bon chen, xã hội phức tạp, con người tìm đến nhạc Trịnh để suy ngẫm về kiếp người, về những nỗi khổ của đời người, truy tìm căn nguyên của mọi khổ đau, bế tắc và tự tìm ra con đường vượt qua khó khăn cho chính mình, hướng đến hạnh phúc, bình yên trong tâm hồn như tìm sự an ủi, chở che, nâng đỡ nơi Đức Phật. Âm nhạc Trịnh Công Sơn là kho báu của những giá trị Chân Thiện Mỹ đã được công luận yêu mến từ những ca khúc đầu tiên của nửa thế kỷ trước.

Xã hội ngày càng phát triển, hiện đại, tình trạng lệch chuẩn và thiếu nghiêm túc trong nghệ thuật nói chung, trong âm nhạc nói riêng ở Việt Nam hiện nay là vấn đề đang được các nhà văn hoá hết sức quan tâm và tìm cách giải quyết.

Cuộc sống xô bồ, con người sống gấp gáp, vội vàng và quay cuồng vì mưu sinh, vì đồng tiền, khoảng cách giữa các cá nhân ngày càng xa Những lúc lắng lòng, chúng ta tìm đến nhạc Trịnh như một sự chiêm nghiệm, như tìm lại chính mình giữa dòng đời xuôi ngược

Giữa cuộc đờì đầy náo động, đầy bon chen, xã hội phức tạp, con người tìm đến nhạc Trịnh để suy ngẫm về kiếp người, về những nỗi khổ của đời người, truy tìm căn nguyên của mọi khổ đau, bế tắc và tự tìm ra con đường vượt qua khó khăn cho chính mình, hướng đến hạnh phúc, bình yên trong tâm hồn như tìm sự an ủi, chở che, nâng đỡ nơi Đức Phật Âm nhạc Trịnh Công Sơn là kho báu của những giá trị Chân - Thiện - Mỹ đã được công luận yêu mến từ những

ca khúc đầu tiên của nửa thế kỷ trước

CH¦¥NG 1: CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC CỦA NHẠC

Năm 1943, khi ông lên bốn, gia đình về lại Huế, ở tại vùng Bến Ngự, một vùng đất xanh tươi, bên dòng sông An Cựu, nơi có nhiều chùa chiền, lăng tẩm Tiếng chuông chùa và lời cầu kinh thấm vào hồn ông từ tuổi thơ Điều đó giúp chúng ta hiểu vì sao những ca từ của ông về sau mang đậm dấu ấn Thiền, Phật

và giàu chất Huế Khi ông được tám tuổi, gia đình ông có cửa hàng buôn bán xe đạp và xe máy tại Sài Gòn Ông thường xuyên ra vào Huế - Sài Gòn Lên trung học, Trịnh Công Sơn học ở Huế là trường Lycée Francais, rồi đổi sang trường Providence, rồi theo học ban Triết tại trường Chasseloup - Laubat, Sài Gòn Điều đó chứng tỏ ông là một trong những trí thức thấm nhuần văn hoá Pháp ngay từ khi còn rất trẻ, phần nào lý giải ảnh hưởng nền triết học phương Tây hiện đại như Albert Camus, J.P.Sartre… lên cuộc sống tâm thức ông Người có công rất lớn trong việc đem triết học phương Tây hiện đại vào Việt Nam gây ảnh hưởng và ấn tượng đối với thanh niên miền Nam Việt Nam những năm 50 của thế kỷ trước là giáo sư Nguyễn Văn Trung du học từ Bỉ về

Năm 1955, khi ông 15 tuổi, cha ông bị tai nạn giao thông qua đời Cái chết đột ngột thảm khốc của người cha là cú sốc đầu đời, ám ảnh ông thường trực Từ đấy, ông luôn suy nghĩ về sự sống và cái chết Năm 1957, Trịnh Công Sơn 18 tuổi, một tai nạn bất ngờ đã làm thay đổi cuộc đời ông Lúc ấy, nhạc sĩ đang theo học trung học, vào một ngày khi đang tập judo với người em trai, ông bị thương nặng ở ngực và phải nằm liệt giường gần hai năm ở Huế Trong thời gian nằm dưỡng bệnh, ông có nhiều thời giờ rảnh rỗi, suy nghĩ về kiếp người,

cảm nhận cái đẹp của thiên nhiên Để khuây khoả nỗi buồn, ông đọc Apollinaire, Marcel Pagnol, Jacques Prévẻt, Jean-Paul Satre… Ông đặc biệt yêu

thích những tác phẩm của Albert Camus, Truyện Kiều của Nguyễn Du và triết

lý Phật giáo Ông không chỉ tiếp cận với văn học, thi ca mà còn tìm hiểu dân ca Việt Nam, âm nhạc của người da đen: blues, gospel… Trịnh Công Sơn quyết

định chơi đàn guitare và bắt đầu sáng tác Ông từng thổ lộ: "Khi rời khỏi giường

bệnh, trong tôi đã có một niềm đam mê khác - âm nhạc Nói như vậy hình như không chính xác, có thể những điiêù mơ ước, khát khao đó đã ẩn chứa từ trong phần sâu kín của tiềm thức bỗng được đánh thức, trỗi dậy" (Theo Sâm Thưong)

Tai nạn trên là một cái rủi ro cho ông về thể xác nhưng là một cái may cho nền

âm nhạc Việt Nam Nếu như không có khúc quanh bất ngờ này, có lẽ ông đã tiếp tục chơi thể thao, đi học tiếp và biết đâu đã trở thành một bác sĩ, kĩ sư… và lịch

sử Việt Nam sẽ không có được một nhạc sĩ tài hoa như vậy Ca khúc được in

đầu tiên của Trịnh Công Sơn là bài Ướt mi sáng tác vào năm 1958 và công bố

năm 1959 Sau đó, đầu thập niên 60 là thời kỳ Trịnh Công Sơn sáng tác nhiều bản nhạc tình và đã trở thành những kiệt tác ca khúc Việt Nam

Những năm 1962 - 1964, chiến tranh diiễn ra ác liệt, thanh niên động viên

đi lính Để hoãn quân dịch, Trịnh Công Sơn rời Huế thi vào trường Sư phạm Quy Nhơn, trường mới thành lập và đây là thời khoá hai năm Nơi thành phố biên hiền hoà, yên tĩnh này, Trịnh Công Sơn đã sáng tác những tình ca nổi tiếng

như Biển nhớ, Nhìn những mùa thu đi, Nắng thuỷ tinh, Chiều một mình qua phố,

Vết lăn trầm, Dã tràng ca, Cát bụi… Những tình ca của Trịnh Công Sơn đã tạo

sự kinh ngạc cho mọi người thời đó, khi cả miền Nam vẫn quen dòng nhạc tiền

chiến sướt mướt với Biệt ly của Doãn Mẫn, Giọt mưa thu của Đặng Thế Phong,

Bóng chiều xưa của Dương Thiệu Tước,… Những hình ảnh của Trịnh Công Sơn

mang đậm nét siêu thực, với những ca từ lạ hoá hình ảnh đời thường, đã đánh

thức cả một thế hệ Lạ từ nhan đề tới hình ảnh tân kỳ trong lời ca như: Diễm

xưa, Tuổi đá buồn, Lời buồn thánh… Rồi những hình ảnh mắt xanh xao, hồn xanh buốt, hai bàn tay đói, bàn tay chăn gió mưa… rất độc đáo, mang nhiều

màu sắc mới lạ, gây sự chú ý và chinh phục người nghe

1.1.2 Thời "phản chiến" (1964-1975)

Năm 1964, sau khi tốt nghiệp trường Sư phạm Quy Nhơn, ông được điều lên Bảo Lộc dạy học Trong thời gian này, cuộc chiến ở nước ta đang trong giai đoạn ác liệt Năm 1965, quân đội Mỹ đã đổ bộ mạnh mẽ lên miền Nam Việt Nam Phong trào đấu tranh của Phật giáo và sinh viên dâng cao Giai đoạn 1965

- 1972, "nhạc phản chiến" trở thành nguồn cảm hứng chủ đạo trong các sáng tác của Trịnh Công Sơn Ông bắt đầu sáng tác những ca khúc về thân phận con người trong chiến tranh, nói lên cuộc sống đầy khổ đau, bất hạnh của nhân dân Khi có lệnh Tổng động viên Toàn quốc, không thể trốn mãi, ông bắt buộc tìm cách làm cho mình không đủ sức khoẻ để đi lính Hàng ngày, ông phải nhịn ăn, uống thêm điamox, một thứ thuốc rút bớt nước trong cơ thể làm cho sút trọng lượng cơ thể nhanh Ông đã "thành công" khi tự huỷ hoại cơ thể mình với trọng lượng cơ thể không đủ đi lính Trốn lính như một cái "nghề" đầy tính chất phiêu lưu của thanh niên miền Nam lúc bấy giờ, trong số đó có Trịnh Công Sơn Thái

độ trốn tránh ấy chứng tỏ quyết tâm không tham chiến của ông, ông từ chối chiến tranh và phản đối nó Dường như không khí thời đại đã thôi thúc ông trong việc sáng tác và một gặp gỡ định mệnh giữa ông với ca sĩ Khánh Ly vào năm 1965 tại Đà Lạt, người thể hiện rất thành công những nhạc phẩm của ông

và đã làm nên tên tuổi cả hai từ đó

Vào cuối năm 1966, buổi ra mắt đầu tiên của ông trước công chúng Sài Gòn là khoảnh sân sau trường Đại học Văn khoa, với hàng ngàn sinh viên và trí thức Các tác phẩm của ông đã làm thức tỉnh, say đắm hàng ngàn khán giả Tác phẩm đã hoà nhập vào công chúng và là tiếng lòng của công chúng Trịnh Công Sơn và Khánh Ly trở thành một hiện tượng và trở thành một thần tượng của lớp trẻ lúc bấy giờ Hình ảnh Trịnh Công Sơn và Khánh Ly thường đi hát cộng đồng, nghĩa là hát không công, không lấy thù lao, chủ yếu là cho thính giả trẻ tại các giảng đường, trường học đã tạo ra một hình ảnh lý tưởng trong nghệ thuật, nhất là nghệ thuật ca hát - mang theo lý tưởng nhân đạo và tình yêu thể hiện sự dấn thân của người nghệ sĩ Trong khi đó, các ca sĩ khác hát để kiếm tiền Năm

1969, nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn nổi tiếng khắp thế giới, ông được xem là một Bob Dylan (nhạc sĩ phản chiến số một ở Mỹ) của Việt Nam Trịnh

Công Sơn từ đó trở thành thần tượng - Kẻ du ca bất khuất - trên đất nước đầy

bom đạn

1.1.3 Những năm đầu hoà bình (1975-1990)

Tháng 4 năm 1975, chiến tranh chấm dứt, ông là người đầu tiên lên Đài

Phát thanh Sài Gòn hát vang bài Nối vòng tay lớn, một bài hát nói lên niềm khao

khát hoà bình, thống nhất Uớc mơ hoà hợp dân tộc hai miền Nam - Bắc được ông viết từ năm 1968 Ngày 30 tháng 4, người thân ông ra đi, bạn bè ông ra đi, Khánh Ly đã rời xa đất nước Ông ở lại bởi vì đó là lôgic của một con người ước

mơ được nhìn thấy ngày hoà bình thống nhất trên quê hương Trước ngày 30 tháng 4 năm 1975 có nhiều lời mời đưa ông ra nước ngoài của các hãng thông

tấn quốc tế Ông nói: "Việt Nam là nơi duy nhất tôi có thể sống và sáng tác Ở

nước ngoài tôi không nghe ra tiếng nhạc trong đầu mình, tôi không nghe được câu thơ tôi viết ra Tôi thích đi nước ngoài, nhưng nếu ở lâu, tôi sẽ khô cạn và chết mất Hơi ấm của dân tộc Việt Nam giống như nước cần thiết cho hoa vậy".

Thời kỳ sau năm 1975, với không khí chính trị còn tả khuynh trong chính quyền mới, ông bị coi là một nghệ sĩ của chế độ "mục nát" của miền Nam Để thoát khỏi không khí nghi kị của Sài Gòn lúc ấy, Trịnh Công Sơn về Huế Thế nhưng, thời gian đó một số phần tử quá khích theo phong trào "Vệ binh đỏ" của Trung Quốc đã kích động sinh viên treo một tấm banderole to mang dòng chữ

xanh: Hạ bệ Phạm Duy - Hoàng Thi Thơ và Trịnh Công Sơn trước trường Đại

học Sư phạm Huế Ông sững sờ và câm lặng, về quê hương ông lại bị gạt ra

ngoài như vậy Và, cuộc toạ đàm luận tội Trịnh Công Sơn có công hay có tội tại

Hội Văn nghệ Thừa Thiên - Huế, có cả Trần Hoàn, Tô Nhuận Vỹ, Nguyễn Khoa

Điềm, Nguyễn Đắc Xuân, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Trần Viết Ngạc… Có người lên án nhưng cũng có người bảo vệ Xấp tài liệu đăng lệnh của cựu Tổng thống Thiệu cấm phổ biến nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn, lệnh cấm mang số 33 ngày 8 tháng 2 năm 1969 đã có sức thuyết phục lớn đối với những người tham

dự toạ đàm, sau cuộc toạ đàm, Trịnh Công Sơn phải viết bản kiểm điểm, những bản kiểm điểm "nói không đúng vấn đề" thường bị viết lại Trịnh Công Sơn chưa quen lối sinh hoạt ấy nên rất đau khổ, chán chường

Trong thời hậu chiến, cả nước rất khó khăn và như bao người Việt khác, Trịnh Công Sơn cũng được đưa đi lao động sản xuất trên những cánh đồng đầy bom đạn chưa tháo gỡ Thời gian này, ông không thể sáng tác được, làm sao một người làm tình ca mang tính triết lý trừu tượng nổi tiếng lại một sớm

một chiều có thể chuyển mạch bắt sáng tác theo hướng hiện thực xã hội chủ nghĩa Bên cạnh thực tế ấy, Trịnh Công Sơn lại không đủ sức chống đỡ những thế lực khác kèn cựa tài năng của mình Hiểu được bi kịch của ông, biết rõ tài năng, nhân cách của người nhạc sĩ tài hoa này, một nhà lãnh đạo nổi tiếng ở phía Nam đã dánh tiếng gọi ông vào Sài Gòn Năm 1979, Trịnh Công Sơn từ giã Huế vào Sài Gòn Từ những năm 1980, Trịnh Công Sơn bắt đầu sáng tác

lại Tác phẩm của ông sau chiến tranh có những bài nổi tiếng như: Chiều trên

quê hương tôi, Em còn nhớ hay em đã quên, Huyền thoại mẹ, Hà Nội mùa thu, Tiến thoái lưỡng nan, Tôi ơi đừng tuyệt vọng, Lặng lẽ nơi này, Xin trả nợ người, Lời thiên thu gọi… Những sáng tác này thường là tình ca, không có

bài hát nào liên quan đến chiến tranh, chủ yếu là các tác phẩm viết cho các phim Những tác phẩm sau này thường viết về thân phận con người, kiếp người trong cõi tạm mang đậm chất Thiền

Năm 1983, Trịnh Công Sơn định lập gia đình nhưng không thành Tháng

5 năm 1985, Trịnh Công Sơn sang thăm Moskva Năm 1989, ông sang Pháp theo lời mời của nhà Việt Nam tại Paris Tại đây, ngoài những bài thân thuộc với khán giả, ông và Thanh Hải từ Đức sang, hát một loạt bài trong giai đoạn

1972 - 1975 nhưng chưa được phổ biến rộng rãi và thêm một số bài mới viết sau 1975 mà tại Paris ít người biết tới Ông đã gặp Khánh Ly tại Paris sau 14 năm xa cách

1.1.4 Những năm sau ngày đất nước đổi mới đến khi nhạc sĩ qua đời

Năm 1990, Trịnh Công Sơn có ý định cưới vợ lần nữa nhưng vẫn không thành và trong tình yêu ông vẫn là chàng lãng tử cô độc " từng người tình bỏ ta

đi như những dòng sông nhỏ"… cho đến cuối đời Năm 1992, sau khi mẹ mất, ông suy sụp hoàn toàn, ông sang Canada thăm những người em để mong tìm thấy chút hơi ấm tình thân Trịnh Công Sơn đã viết: "Khi một người mất mẹ ở tuổi 50 điều ấy có nghĩa là không còn gì có thể dàn xếp được Cái sa mạc để lại trong lòng bạn cứ thế mỗi ngày lan rộng ra và cõi lòng bạn thì tan nát như một cánh đồng xanh tươi vừa trải qua một cơn bão lớn" Những năm 90 sau thời kỳ đổi mới của đất nước, nhạc của ông lại được hát rất nhiều trong các chương trình

ca nhạc, chủ yếu là những bản tình ca Những bài hát phản chiến của ông vẫn cấm được lưu hành Cuối năm 1998, sau 35 năm ra trường, lần đầu tiên ông trở

lại trường Sư phạm Quy Nhơn nhân dịp thành phố Quy Nhơn tổ chức Bình Định

400 năm tuổi Cùng đi lúc ấy với ông có các nhạc sĩ trong nhóm "Những người bạn" như Trần Long Ẩn, Tôn Thất Lập, Thanh Tùng, Nguyễn Ngọc Thiện, Nguyễn Văn Hiên… Đó là một đêm đầy cảm động Hội trường Đại học Quy Nhơn đông người, sinh viên Đại học Quy Nhơn đón ông như đón một người anh trai lâu ngày trở về

Festival Huế 2000 là một sự kiện văn hoá của cả nước Trong Nhật ký Huế ông viết: "Tháng tư năm nay ở Huế có tổ chức Festival 2000… cuối cùng tôi

cũng đến Huế trong những ngày nằm giữa bề dài của cuộc Festival… vì tôi là thằng con của Huế… Khi bạn có một xứ sở trở về hoặc là thỉnh thoảng trở về thì bạn có hạnh phúc nhiều lắm!" Trở lại Sài Gòn, ông ngã bệnh phải đưa vào

bệnh viện, sức khoẻ giảm sút rõ rệt Ca khúc cuối cùng ông sáng tác trên giường

bệnh là ca khúc Biển nghìn thu ở lại Và ngày 01 tháng 4 năm 2001, Trịnh Công Sơn đã qua đời "Con chim nhỏ hát trên đầu ngọn lau" không còn nữa, vết chim

hạc để lại trên cõi trần 62 năm Cái chết của Trịnh Công Sơn làm chấn dộng những người dân Việt cả trong và ngoài nước Hàng triệu trái tim lặng lẽ khóc thương, hàng ngàn người đi sau linh cữu ông, chưa có một đám tang nào mà mọi người lại yêu thương nhau đến vậy, tất cả cùng nắm tay và hát trong nước mắt

bài Cát bụi và Một cõi đi về theo tiếng kèn thống thiết của Trần Mạnh Tuấn

Người đời tinh lắm, Trịnh Công Sơn đã cho cuộc đời trái tim ông, ngày ông mất người đời đã cho lại ông tất cả

1.2 Sự nghiệp sáng tác

Số lượng nhạc phẩm của Trịnh Công Sơn khoảng hơn 600 tác phẩm được phân loại dưới ba đề mục lớn là: Tình yêu lứa đôi - Nhạc phản chiến - Thân phận con ngưòi

Quan niệm sáng tác của ông là một triết lý: "Tôi chỉ là tên hát rong đi qua miền đất này để hát lên những linh cảm của mình về những giấc mơ đời hư ảo".Gỉải thưởng, giá trị ca khúc của ông đã đạt được to lớn Nhiều ca khúc

được dịch sang các tiếng Anh, Pháp, Nhật… Năm 1970, ở Nhật Bản, bài Diễm

xưa được tuyển vào vòng chung kết những bài hát hay của nước ngoài và bài Ca dao mẹ được giải Đĩa vàng và bán được hai triệu bản Tiếp theo thành công này,

vào năm 1972, Mainichi Broadcasting đã đề nghị Trịnh Công Sơn sáng tác một

bài hát đặc biệt dành tặng cho Hiroshima và Nagasaki và Trịnh đã sáng tác ca

khúc Như tiếng thở dài Nhạc Trịnh đặc biệt được người Nhật yêu thích vì

những giai điệu bài hát của ông như những lời ru rất gần gũi, quen thuộc với

người Nhật Năm 1980, ca khúc Diễm xưa và bản dịch Utsukushii Mukashi được

đài truyền hình lớn nhất ở Nhật Bản chọn làm nhạc phẩm chính cho một bộ phim nội dung trình bày những khác biệt văn hoá giữa một người Nhật có vợ

Việt Nam Tháng 7 năm 2004, Diễm xưa trở thành nhạc phẩm châu Á đầu tiên

được Viện Đại học Kansai Gakuin đưa vào chương trình giáo dục của Viện trong một bộ môn Văn hoá và Âm nhạc

Năm 2004, "Giải thưởng Âm nhạc hoà bình thế giới " (WPMA) được trao cho Trịnh Công Sơn vì một lý tưởng hoà bình mà ông đã đấu tranh không mệt

mỏi cho hạnh phúc của nhân loại Tên ông được ghi trong bộ bách khoa Le

Million của Pháp (tập 8 trang 122, Genève 1973).

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỂU HIỆN CỦA "TỨ DIỆU ĐẾ"

2.1 Nhân sinh quan Phật giáo trong ca khúc của Trịnh Công Sơn

2.1.1 Thuyết luân hồi

Nghiệp báo luân hồi trong Phật giáo là khái nệm dùng để chỉ sự chuyển sinh vô tận của đời sống Trong vòng bánh xe sinh tử đó, kiếp sau sẽ gặt hái những hậu quả của kiếp trước rồi để lại gieo nhân cho những kiếp sống kế tiếp Bức tranh hậu kiếp được hình thành từ những nét vẽ tiền kiếp

Trong lịch sử nhân loại, tư tưởng nghiệp báo luân hồi đã được đề cập tới ở những mức độ khác nhau, đặc biệt là tư tưởng về luân hồi tái sinh Sự mong manh, bất ổn của đời sống đã nảy sinh ở con người nỗi sợ hãi và khát vọng trường tồn bất diệt Không chấp nhận cái chết là đặt dấu chấm hết cho tất cả, con người tìm cách nối dài cuộc đời bằng tư tưởng tái sinh sau khi chết Khác với các quan niệm, Phật giáo không thừa nhận có linh hồn bất tử song lại thừa nhận

có nghiệp báo luân hồi, nghiệp gắn bó với đời sống, chi phố đời sống, nghiệp theo con người như bóng với hình Người ta gieo nhân nào thì gặt quả ấy, làm điều lành thì được quả tốt, làm điều ác thì gặt quả xấu, Sức mạnh của nghiệp chi phối con người bề ngoài tưởng rất tự do Nghiệp mang tính chất công bằng tuyệt đối vì nó không chừa một ai Nói đến luân hồi là nói đến vòng quay của mười hai nhân duyên qua ba đời mà sức đẩy của vòng quay đó là năng lượng của nghiệp Dù sống thiện hay sống ác thì con người vẫn không thể thoát ra khỏi vòng quay ấy nếu vẫn còn ảo tưởng vào sự trường tồn của cái ngã cá nhân biệt lập Tình yêu cuộc sống, sự tha thiết đối với bản thân khiến con người không thoát khỏi ý chí về sự trở thành hay lòng ham muốn tiếp tục sinh thành Bởi thế

họ mãi trôi nổi trong vòng sinh tử luân hồi để gánh những hậu quả đã tạo ra từ kiếp trước để rồi lại tạo nhân cho một kiếp sống tiếp theo

Nhiều ca khúc của Trịnh Công Sơn thể hiện được tư tưởng đó của nhà Phật, muôn vật được tái sinh làm kiếp khác, tuỳ theo nghiệp của mỗi cá thể ở kiếp hiện tại Trong những bài hát của mình, Trịnh Công Sơn như muốn nhắc đến một câu rất phổ thông trong Phật giáo: "Hiện tại là chiếc bóng của quá khứ, tương lai là chiếc bóng của hiện tại"1 Cao Huy Thuần cho rằng Trịnh Công Sơn

như vừa đứng ở hiện tại vừa linh cảm cùng trong một lúc quá khứ và tương lai Anh như thấy tiền kiếp réo tên và cái chết vẫy gọi"2

Trong ca khúc "Cát bụi", ông tự hỏi:

"Hạt bụi nào hoá kiếp thân tôi

Để một mai tôi về làm cát bụi

Ôi cát bụi mệt nhoàiTiếng động nào gõ nhịp khôn nguôi

Bao nhiêu năm làm kiếp con ngườiChợt một chiều tóc trắng như vôi

Lá úa trên cao rụng đầyCho trăm năm vào chết một ngày"

Cát bụi là điểm xuất phát rồi lại trở về với cát bụi chở che, cuộc đời trải qua bao thăng trầm, sóng gió, đến một ngày bước chân như đã mỏi mệt, kiếp sống trần gian như quán trọ, đến một ngày lá trên cây đã úa vàng, tóc con người đã bạc trắng, nghĩa là ở tuổi đã xế chiều nên con người tìm về một chốn bình yên, trở về điểm khởi đầu, trở về với tạo hoá thiên nhiên để xoá đi mọi bám víu của trần gian, kiếp ngưòi

Trong những bài hát khác, sự ám chỉ về sự tái sinh phần nào đó gián tiếp hơn:

" Dưới ngọn đèn một bóng chim quaGiữa đường đi một người đứng gọi

Có biết gì về ngày chưa tới

Những ngày ngồi rủ tóc âm uNghe tiền thân về chào tiếng lạNhững mai hồng ngồi nhớ thiên thu"

(Cỏ xót xa đưa - 1969)

"Ta thấy em trong tiền kiếp với cọng buồn cỏ khô

Ta thấy em đang ngồi khóc khi rừng chiều đổ mưa

Rừng thu lá úa em vẫn chưa về Rừng đông cuốn gió em đứng bơ vơ.

Ta thấy em trong tiền kiếp với mặt trời lẻ loi

Ta thấy em đang ngồi hát khi rừng về nhiều mâyRừng thu thay lá mưa bay buồn rầu

Rừng đông buốt giá mưa bay dạt dào"

(Rừng xưa đã khép - 1972)

"Về ngồi trong những ngàyNhìn từng hôm nắng ngờiNhìn từng khi mưa bay

Có những ai xa đời quay về lại

Về lại nơi cuối trờiLàm mây trôi

Thôi về đi Đường trần đâu có gìTóc xanh mấy mùa

Có nhiều khi

Từ vườn khuya bước vềBàn chân ai rất nhẹTựa hồn những năm xưa"

" Có điều gì gần như niềm tuyệt vọngSông bao lần sông đã ra đi

Những ngàn xưa trôi đến bây giờ Sông ra đi hay mới bước về"

(Gần như niềm tuyệt vọng - 1973)

Khi nói về cái chết, Trịnh Công Sơn hay xoá nhoà giữa đi và về vì trong Phật giáo cuộc hành trình từ cái sống đến cái chết ví như dòng nước, nó là một quá trình luân chuyển nhẹ nhàng, khác với triết học phương Tây, nói như René Muller: "Từ sống đến chết là một sự gián đoạn cay độc" Và ông nói thêm rằng điều nay cũng đúng với ngay cả "những tín đồ Thiên chúa vốn có niềm tin vào đời sau và sự sống muôn đời"1 Phật giáo dạy ta về cái chết với một thái độ khác Các Phật tử tin rằng "không có một cá thể, một linh hồn hay một cái tôi vĩnh cửu nào ngoài quá trình biến chuyển không ngừng của tinh thần và vật chất, cải tạo nên sự tồn tại của chúng ta"2 Tuy vậy, theo lời dạy của Phật, một chút gì đó trong một sinh vật khi chết đi sẽ được tồn tại trong sinh vật đó sau khi tái sinh Harvey giải thích như sau:

Mỗi con người trước tái sinh không giống và cũng không khác con người sau tái sinh "Con người đó sẽ không giữ hoàn toàn bản tính cũ và cũng không khác hoàn toàn bản tính cũ"3 Không có một thực thể nào đi từ kiếp này sang kiếp khác mà không thay đổi nhưng cái chết của một thực thể này dẫn đến cái sống của một thực thể khác, giống như thắp một ngọn nến này đến một ngọn nến khác42 Người "kiếp trước" và người "kiếp sau" kết nối với nhau bởi dòng xoáy của ý thức và luật nhân quả nên đặc tính của một kiếp này bắt nguồn từ những đặc tính của "kiếp khác"

Mỗi con người trong vòng sinh - tử - tái - sinh giữ được một số khía cạnh của tiền kiếp khi tái sinh thì quá trình náy có cả sự ra đi và sự trở về - "một cõi

đi về" như Trịnh Công Sơn đã đặt tựa đề cho một bài hát nổi tiếng của ông

1 Xem René Mulle, Beyond Marginality; Constructing a self in the twilight of western culture

(Westport, CT:Praeger, 1998), 121

2 Xem Thích Thiên Ân, Zenphilosophya, 84.

23 Harvey trích dẫn từ Di Lan Đà Vấn Đạo, một đoạn đối thoại giữa Di Lan Đà, một vị vua Hi Lạp cai trị đế quốc Ân - Hy Lạp vào những năm cuối thế kỉ thứ hai trước Công nguyên và một vị sư tên Na Tiên Di Lan Đà Vấn Đạo là một quyền quan trọng của tín lý Phật giáo, đặc biệt là nhánh Theravada (Tiểu Thừa) Để biết thêm về giáo lí Phật liên quan đến vấn đề tái sinh, xem thêm Thích Thiên Ân,

"The matter of soul in buddhism", trong cuốn Zenphilosophya, 165-170 Giải thích về tái sinh, Thích Thiên Ân cũng nói đến Di Lan Đà Vấn Đạo và hinh ảnh ngọn đèn

4 Harvey, Introduction to Buddhism, 58

"Mây che trên đầu và nắng trên vaiĐôi chân ta đi sông còn ở lại

Con tim yêu thương vô tình chợt gọiLại thấy trong ta hiện bóng con người"

Trong ca khúc "Ngẫu nhiên", Trịnh Công Sơn cho rằng không thể phân tách giữa ra đi và trở về Ở đây, chúng ta có lẽ cũng thấy quan niệm của Phật giáo là con người không thể biết được vòng tái sinh bắt đầu từ đâu và bao giờ sẽ kết thúc:

"Không có đâu em này, không có cái chết đầu tiên

Và có đâu bao giờ, đâu có cái chết sau cùng

Tự mình biết riêng mình, và ta biết riêng ta ………

Mệt quá thân ta này, tìm đến chiếc ghế nghỉ ngơiMệt quá thân ta này, nằm xuống với đất muôn đờiKìa còn biết bao người, dìu dặt tới quanh đây"

(Ngẫu nhiên - 1972)

Bởi vì không có sự khởi đầu hay kết thúc rõ ràng của vòng tái sinh nên cũng rất khó phân biệt giữa ra đi và trở về Vua Trần Nhân Tông (1279-1293), một Phật tử đã viết bài thơ trong di chúc:

"Hết thảy pháp không sinhHết thảy pháp không diệtNếu hay hiểu như vậyChư Phật thường trước mặtĐến đi sao có đây"1

Trong âm nhạc Trịnh Công Sơn đã có sự hoà trộn giữa ra đi và trở về, như giữa "sắc" và "không", đó là sự dung nạp, hài hoà của những mặt đối nghịch, vừa thống nhât, vừa đấu tranh đối lập và chúng quy định ràng buộc chi phối lẫn nhau Sự ra đi và trở về, sự luân hồi như một lẽ tất nhiên của đời người Trên đại

lộ lớn của cuộc đời, Trịnh Công Sơn đã giúp cho con người thấy được thân phận con người mình, ai cũng phải ra đi theo quy luật, con người hiểu được mình là ai trên cõi đời này và nhạc của ông giúp ta nhìn thấy giá trị thực trên cõi đời, điểm dừng chân là trở về hoá kiếp và không buông xuôi cuộc sống

2.1.2 Tứ diệu đế (hạt nhân của triết học Phật giáo)

Tư tưởng của Phật giáo nguyên thuỷ được hiểu là những lời Thích Ca thuyết pháp trong 45 năm kể từ khi thành đạo cho đến khi ông mất Về sau này,

có một số dị biệt trong quan niệm của hai trường phái Tiểu thừa và Đại thừa song về cơ bản hai trường phái này vẫn dựa trên cơ sở những tư tưởng trọng yếu

của Phật giáo nguyên thuỷ mà nền tảng là Tứ diệu đế (Tứ đế, Tứ thánh đế) với

bốn nội dung:

1 Đời người là khổ (Khổ đế)

2 Nguyên nhân nỗi khổ (Tập đế)

3 Phương châm diệt khổ (Diệt đế)

4 Con đường, biện pháp diệt khổ (Đạo đế)Đây là phát hiện căn bản của Thích Ca, đặt nền móng cho tất cả các trường phái Phật giáo sau này khi bàn về giải thoát Tư tưỏng nhà Phật về kiếp nhân sinh sớm thấm sâu vào tâm hồn từ thuở nhỏ nên tư tưởng đi vào các ca khúc của

ông và trong đó Tứ diệu đế là một phần không thể không nhắc đến.

2.2 Tứ diệu đế của Phật giáo trong các ca khúc Trịnh Công Sơn

Khổ đế là chân lý nói về sự khổ Đây là quan điểm của Phật giáo về bản

chất của nhân sinh Theo Phật giáo, con người phải tìm giải thoát bởi vì cuộc

đời là bể khổ: "Nước mắt chúng sinh trong ba ngàn thế giới tích lại còn nhiều

hơn nước ngoài bốn bể"1, nỗi khổ nhiều hơn cát sông Hằng (hằng hà sa số), áo

cà sa tượng trưng cho vô lượng nỗi khổ Nỗi khổ khiến con người khắc khoải tìm giải thoát Bi kịch cuộc đời được Thích Ca đúc kết thành tám nỗi khổ trong

bài thuyết pháp đầu tiên với năm đệ tử ở thành Benares: "Thế nào là biết như

thật về khổ? Sinh khổ, già khổ, bệnh khổ, lão khổ, tử khổ, oán tăng hội khổ, ái biệt ly khổ, thủ ngũ uẩn khổ, sở cầu bất đắc khổ, nói tóm lại 5 ấm xí thạnh là khổ" 2

Trong các tác phẩm âm nhạc của Trịnh Công Sơn, chúng ta thấy được nỗi khổ của con người qua giai điệu, ca từ nói lên từng cung bậc khổ đau Trước hết

là ngoại khổ con người khổ do chiến tranh, chiến tranh khiến bao người, bao gia

đình chìm trong tang thương li biệt, bao cảnh đời lầm than, con mất cha, vợ mất

chồng, mẹ già mất con… Mở đầu tập Ca khúc da vàng viết năm 1967, Trịnh

Công Sơn bày tỏ nỗi đau thống thiết: "Tất cả đã bể, đã vỡ toang Tiếng thét đã chìm xuống biển thành tiếng nói trầm tư, thành lời kêu uất về thân phận Việt Nam Tiếng nói vang lên từ những hố bom đào lên cùng khắp Ơi những bạn bè thân yêu đã chết từ vực thẳm hay đỉnh cao Con người đã hoá thân làm vết thương Cái chết hoá thân làm biểu tượng vô nghĩa, đã biến hình đổi dạng từ những cơn hiểm hoạ cay nghiệt nhất của nhân loại Lìa cha mẹ, anh em, bằng hữu yêu dấu vô cùng Hãy kết hoả châu làm đèn đãi ngộ quỷ dữ, đốt đuốc cho người điên ấm phố mùa đông Cả một hành trình hùng vĩ của giống nòi từ miền Triết Giang đổ về bây giờ như thế đó Hỡi người yêu da vàng của tôi hãy duỗi tay thật dài về phía hố thẳm vốc lấy những hạt đất mềm mỏng đó mà hôn Tôi sẽ làm người tiều phu đi nhặt từng cánh tay, từng bàn chân, từng đốt xương, sọ người vung vãi khắp nơi về làm củi đốt sáng cho đêm tìm lại dấu vết của một hành tinh Việt Nam da vàng bặt tăm Ám khí dày đặc, làm sao thấy rõ mặt nhau Hãy thử bắt đầu bằng tiếng hát như ca dao của tổ tiên ta ngày xưa đó"1

Trong ca khúc Gia tài của mẹ, Trịnh Công Sơn cho rằng đây là cuộc

chiến tranh mà trong đó:

"Một ngàn năm nô lệ giặc TàuMột trăm năm đô hộ giặc TâyHai mươi năm nội chiến từng ngàyGia tài của mẹ một rừng xương khôGia tài của mẹ một núi đầy mồ

……

Một ngàn năm nô lệ giặc TàuMột trăm năm đô hộ giặc TâyHai mươi năm nội chiến từng ngàyGia tài của mẹ ruộng đồng khô khanGia tài của mẹ ruộng cháy từng hàng"

(Gia tài của mẹ - 1965)

Với trái tim nhạy cảm và lòng nhân ái bao la, ông đã nói lên nỗi thống khổ của con người trong chiến tranh, chiến tranh gieo bao chết chóc, huỷ hoại làng

1 "Da vàng ca khúc", Trịnh Công Sơn

quê, huỷ hoại những gì là thiêng liêng nhất Trong bài nói chuyện Trịnh Công

Sơn vì hoà bình và tình yêu do Hội Văn hoá Trịnh Công Sơn tổ chức tại Paris

đêm 3 - 5 - 2003, giáo sư Cao Huy Thuần đặt câu hỏi: "Có cái gì nổi bật trong

nhạc chống chiến tranh của Trịnh Công Sơn?" và khẳng định: "Chẳng có gì ngoài chữ tình" Nhạc chiến tranh của ông bắt nguồn từ tình yêu thương, nó là

những bài tự tình dân tộc, ông nói hộ cho thân phận khổ ải của kiếp người trong chiến tranh, là tiếng kêu thương tuyệt vọng của con người trong cảnh thịt nát xương tan

"Ôi da vàng Việt Nam vỡ nátThịt xương đó thiêng liêng vô cùng"

khắp đất nước đầy tràn những xác người:

"Xác người nằm quanh đây, trong mưa lạnh nàyBên xác người già yếu, có xác còn thơ ngâyXác nào là em tôi, dưới hố hầm này

Trong những vùng lửa cháy, bên những vồng ngô khoai

Xác người nằm bên nhau treo trên gầm cầu Trong góc nhà đổ nát dưới những hào thông sâuXác người còn xương khô trong khắp bụi bờSau những hè phố vắng trên dốc đường mấp mô"

(Bài ca dành cho những xác người - 1968)

Điều bi thảm nhất là cùng là người Việt Nam nhưng lại bắn giết lẫn nhau Trong thực tế hàng ngày, có khi họ là anh em, cha con, là người yêu nhưng vì khác chiến tuyến nên nhìn nhau xa lạ và sẵn sàng hại nhau:

"Tôi có người yêu chết trận Chu ProngTôi có người yêu bỏ xác trôi sôngChết ngoài ruộng đồng, chết rừng mịt mùChết lạnh lùng, mình cháy như than

………

Tôi có người yêu chết trận AsaoTôi có người yêu nằm chết còng queoChết vào lòng đèo, chết cạnh gầm cầu

Chết nghẹn ngào mình không manh áo".

(Tình ca người mất trí - 1967)

Trịnh Công Sơn cho rằng đó là cái chết do một trận địa chấn, một cơn hồng thuỷ Một cái chết không nằm trong dự tính của họ, họ bị những cơn hiểm hoạ cay nghiệt nhất của nhân loại vô hình xô đẩy nhau vào mâu thuẫn, hận thù Nói

như Bửu Ý : "Chiến tranh diễn ra không phải ở chiến trường, không phải do

người cầm súng, nó diễn ra ở bàn tròn, ở trong lòng người, ở trong đầu óc những con người mua bán chiến tranh… Giữa một nền trời như vậy, thân phận con người là một vấn nạn, ta nên nói ngay: đây là một chủ đề tư tưởng, nếu không muốn nói là triết lý…" Theo Lê Thương, những bài ca nổi tiếng trong

giai đoạn đó như Tình ca của người mất trí, Ca dao mẹ, Gia tài của mẹ, Đi tìm

quê hương là những bài hát có ca từ rất buồn thảm, giai điệu blues dìu dặt, thở

than, kể lể như tiếng khóc của một người đàn bà trong góc phòng tối rồi bỗng nhiên nức nở gào thét thảm thiết Ông nói hộ những tâm hồn quá đau đớn, u uất bởi sự giày xéo của chiến tranh Những con người đã bị tước hết quyền tự do, hạnh phúc… tất cả nỗi đau ấy đã được Trịnh Công Sơn nói lên với một tình yêu thương con người tha thiết tận đáy lòng Ông như nhìn thấu được những thảm cảnh mất mát trong chính trái tim mình:

"Chiều đi qua những bãi dâu, hát trên những xác ngườiTôi đã thấy, tôi đã thấy

Những hố hầm đã chôn vùi thân xác anh em"

(Hát trên những xác người - 1968)

Chính nhạc sĩ đã từng viết: "Đã có điều gì không thật suốt hai mươi năm

nay, một lầm lỡ đã lên đường và phải đi cho trót con đường máu xương Như một mũi tên vô tri bỗng lỗi thời trong một nhiệm kì vô định Chúng ta dù muốn,

dù không, được biến thành những mũi tên định hướng được bắn đi từ những đồ hình huy hoàng tưởng tượng và ngắn hạn Dân ta tàn phế hai mươi năm Nước mắt và máu đã làm thành những con suối lớn chảy mòn tiềm lực sáng tạo" 1

Chiến tranh là nguyên nhân bên ngoài, tác động bên ngoài khiến con người khổ đau, con người muốn tìm một sự giải thoát khỏi sự khổ đau đó không còn cách nào khác là cầm súng đứng lên đấu tranh :

"Nước Việt Nam từ trong máu lửa

Rũ bùn đứng dậy sáng loà"

(Đất nước - Nguyễn Đình Thi)

Nỗi khổ của đời người trong nhạc Trịnh Công Sơn không chỉ do ngoại khổ

mà còn do hành khổ, đó chính là sự vô thường của cuộc đời mà ông đã tiếp thu

tư tưởng về khổ đế của đạo Phật Cuộc đời cứ chảy trôi, mọi thứ cứ trôi dạt đi,

thời gian không chờ đợi ai và những giọt nước mắt cũng không thể níu kéo được tháng năm Đời ngưòi trở nên ngắn ngủi, con người như thờ ơ hơn với nhau bởi cuộc sống quá nhiều điều lo toan vì đồng tiền, vì sự mưu sinh thường nhật Cuộc sống trở nên ngột ngạt, vô cảm và bỗng một lúc con người nhìn lại mình như tiếc nuối mọi thứ đã qua, trong những lúc lắng lòng suy ngẫm bất chợt cảm thấy

cô đơn và buồn trong lòng bởi sự vô tình của dòng đời, khi nhận ra những người

thân và những gì là thân thuộc nay bỗng trở nên xa lạ Trong Gần như niềm

tuyệt vọng, những câu ca như toát lên nỗi buồn trước sự chảy trôi không ngừng

của dòng đời ngược xuôi:

"Đời sống mỗi khi đưa tiễn người

Là tôi lắng nghe lòng tôi rã rời

Có điều gì gần như niềm tuyệt vọng Trong xuân thì thấy bóng trăm năm

Bỗng một hôm qua phố hoang tànTôi quen như tôi đã có lần

Có điều gì gần như niềm tuyệt vọngMôi em hồng như lá hư không

Có nhiều khi bên gối tôi nằm Nghiêng sang em tôi thấy nắng vàngDường như bão qua dòng sông nước lênĐời không có mưa mà vẫn ướt mềm"

(Gần như niềm tuyệt vọng - 1973)

Trong Gọi đời lên mau, nhạc sĩ cũng thể hiện một cách kín đáo mà sâu sắc

nỗi khổ của con người về sự vô tình của cuộc đời, sự vô tình của lòng người:

"Buồn trong mắt sâuNhạc hồn dâng caoTím lên môi sầuNghìn đời trông nhauGọi vào cơn đau

Lá ru thay màu"

(Gọi đời lên mau - 1964)

Nỗi buồn như thấm sâu vào tâm hồn, trong tâm thức nhận ra điều đó, nó như tiếng nhạc du dương đang dâng đầy trên đôi mắt sâu, đôi môi sầu mà không thể diễn đạt Phải chăng đó là sự chiêm nghiệm, sự cảm nghiệm của mỗi tâm hồn khi đang cảm và nghĩ về cuộc đời nhiều vô tình này?

Trong ca khúc Hành hương trên đồi cao, Trịnh Công Sơn viết về sự êm trôi

nhẹ nhàng của thời gian, của kiếp người và sự lãng quên vô tình của con người đối với mọi thứ, kể cả tình yêu, sự lãng quên ấy là sự khắc nghiệt của cuộc đời đem lại:

"Chiều đã chiều hơnNgười vẫn âm thầm gõ buồn gót chânNgười đi hành hương buồn đời viễn vôngCòn ai nhớ mong, còn ai nhớ mong

………

Còn đêm mù sươngNgười vẫn quên về ngại buồn chiếu chănNgười đi hành hương

Hằn sâu vết nhănMột mai đã quên, buồn ơi là buồn"

(Hành hương trên đồi cao - 1962)

Đó là nỗi khổ vì sự vô thường của cuộc đời, của con người, bên cạnh đó là

sự vô tình, vô thường của sự vật Đau khổ do hoại khổ tức sự vật tan vỡ, vạn vật

mất đi Theo Phật giáo, thế giới là vô thường vì nó nằm trong dòng trôi chảy không ngừng, không nghỉ Mọi sự vật, hiện tượng đều phải trải qua bốn thời kỳ

là "sinh, trụ, dị, diệt" hay "thành, trụ, hoại, không" Trong bốn thời kỳ đó, thời

kỳ trụ lại hết sức ngắn ngủi, chỉ bằng một satna - một đơn vị đo thời gian cực

nhỏ của nhà Phật, bằng một cái nháy mắt Luật vô thường là luật về sự luân

chuyển không ngừng của vạn vật trong không gian vũ trụ: "Nên biết tất cả các

hành là vô thường, biến dịch, hư hoại, không đáng nương tựa" 1

Kinh Phật thường có cụm từ "sắc sắc, không không" để nói về sự vô thường Thế gian vô thường nên mọi vật đều vô tự tính (không có tự tính hay không có bản thể riêng) Phật giáo cho rằng không có một cái ngã thường hằng,

ổn định tuyệt đối ở con người và ở tất cả mọi sự vật, hiện tượng trong vũ trụ Cuộc sống được ví như một dòng thác đổ, chảy mau và trôi xa, không có một phút nào ngừng nghỉ Mọi cái chỉ là phù du, ảo ảnh, tan hợp vô thường trong sự biến ảo khôn cùng của đời sống Trên thế giới này, mọi cái đều đổi thay, chỉ có

sự đổi thay là không bao giờ thay đổi Nhạc sĩ tài hoa Trịnh Công Sơn đã nắm bắt lấy tư tưởng đó của Phật giáo để đưa vào các ca khúc của mình, từ đó nói lên nỗi khổ của con người vì sự đời vô thường, vạn vật luôn biến đổi Trong các ca

khúc Chiếc lá thu phai, Có một dòng sông đã qua đời, Gọi tên bốn mùa… đã thể

hiện được nỗi niềm của con người:

"Về đây đứng ngồiĐường xa quá ngại

Để lòng theo chút nắng bên ngoàiMùa xuân quá vội

Mười năm tắm gộiGiật mình ôi chiếc lá thu phai"

(Chiếc lá thu phai - 1973)

Trong bài "Gọi tên bốn mùa", Trịnh Công Sơn đã thể hiện một nỗi buồn vì vạn vật thay đổi quá nhanh, muốn níu giữ sự bất biến, thường hằng mà không thể nên ôm một nỗi buồn gửi gắm trong ca từ, đó cũng là nỗi khổ của con người khi muốn níu giữ mọi thứ trong cuộc đời, muốn những thứ mình yêu thương là chẳng bao giờ phải chia lìa, rời xa nhưng cuộc đời và sự vật vẫn vận động theo đúng quy luật khách quan của nó, không gì có thể ngăn lại sự đổi thay ấy:

"Em đứng lên mùa xuân vừa nở

Nụ xuân xanh cành thênh thangChim về vào ngày tuổi em trên cành bão bùngRồi mùa xuân không về

Mùa thu cũng ra đi

Mùa đông vời vợiMùa hạ khói mâyRồi từ nay em gọiTình yêu dấu chim bayGọi thân hao gầyGọi buồn ngất ngây".

(Gọi tên bốn mùa - 1963)

Trong bài "Nhìn những mùa thu đi", ông nói về tuổi trẻ, nhất là những năm tháng của tuổi đôi mươi, là thời gian đặc biệt buồn bã của cuộc đời Mùa thu cứ trôi qua và lặp lại theo một chu trình tuần hoàn đúng quy luật của trời đất, còn đời người thì mỗi năm mỗi tuổi, nhìn quanh đã đến xế chiều như tự nhiên vào thu:

"Nhìn những mùa thu đi

Em nghe sầu lên trong nắng

Và lá rụng ngoài songNghe tên mình vào quên lãngNghe tháng ngày chết trong thu vàng

Nhìn những mùa thu điTay trơn buồn ôm nuối tiếc Nghe gió lạnh về đêmHai mươi sầu dâng mắt biếcThương cho người rồi lạnh lùng riêng

Gíó heo may đã vềChiều tím loang vỉa hè

Và gió hôn tóc thềRồi mùa thu bay đi"

(Nhìn những mùa thu đi - 1961)

Không chỉ vậy, con người còn khổ bởi quy luật vật chất - sinh lý, nỗi khổ

mà không một ai trên đời không phải trải qua Đó là nỗi khổ của sinh - lão -

bệnh - tử Thích Ca đã coi đó là những nỗi khổ căn bản của đời người và cốt lõi

trong giáo lý của mình Sinh ra là khổ, trong ca khúc "Gọi tên bốn mùa", cuối bài ông thốt lên:

"Nghe xót xa hằn lên tuổi trờiTrẻ thơ ơi, trẻ thơ ơi

Tin buồn từ ngày mẹ cho mang nặng kiếp người"

Sinh ra trên cõi đời, với tiếng khóc chào đời như báo hiệu một cuộc đời đầy khổ đau, đời là bể khổ Ông đã sống và đã cảm nên ông thấu hiểu sự vật vã của kiếp người trong trốn hồng trần Cuộc sống tràn ngập những vất vả, bi lụy cùng những giọt nước mắt xót xa Do vậy, sinh ra trên đời để gánh chịu những đớn đau, do vậy mà sinh ra là khổ

Sinh ra rồi trải qua các giai đoạn biến đổi, phát triển của con người theo quy luật tự nhiên Con người cũng như cái cây, sinh ra rồi lớn lên, đến một giai đoạn sẽ héo úa, tàn phai Con người cũng vậy, qua trẻ thơ rồi trưởng thành, rồi lão niên Tuổi già đi liền với sự yếu ớt, ốm đau, bệnh tật Ai đó đã nói rằng người già như ngọn đèn trước gió, quả đúng là vậy Ốm đau, bệnh tật, già yếu là những nỗi đau giày vò con người về mặt thể xác và tinh thần Khi không còn sức khoẻ, con người trở nên bất lực trước cuộc đời, mất niềm tin vào cuộc đời Ai đã từng lâm vào bệnh tật, ốm đau sẽ thấu hiểu hơn bao giờ hết nếu đứng ngoài nhìn vào Trịnh Công Sơn là người đã từng phải nằm viện một thời gian dài, nỗi đau

về mặt thể chất đã đưa cuộc đời ông rẽ sang một lối khác Bệnh tật của tuổi già

sẽ đưa con người đến một nỗi đau khác, nỗi đau cuối cùng và là nỗi đau nhất trong cõi đời là cái chết Ai rồi cũng phải từ biệt cuộc đời theo quy luật của tạo hoá nhưng sao nghe nhói đau trong trái tim? Cuộc đời là vô thường, mọi thứ đều xoay vần theo con tạo nhưng ai cũng muốn bám víu lấy cuộc đời, trong những ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết, con người càng khao khát được sống hơn bao giờ hết, cái chết kéo đi một kiếp người, người ra đi khổ đau và sự khổ đau hằn sâu trong trái tim người ở lại Phải chăng mọi thứ và mọi mối quan

hệ trên cõi đời này đều do nhân - duyên hoà hợp mà tạo thành, rồi khi duyên đó

đã hết thì tất cả chia lìa, chỉ có cái nghiệp là theo ta mãi mãi như triết lý nhà

Phật? Một câu thật ý nghĩa và sâu sắc, chúng tôi đã được nghe:

"Một đời ta, muôn vạn đời nó"

Trong ca khúc "Giọt lệ thiên thu", Trịnh Công Sơn đã viết lên nỗi buồn khổ của con người trong khoảng cách sinh - tử mong manh đến vô cùng, không ai đoán trước được mình sẽ ra sao, mọi thứ chẳng có gì là ổn định, chắc chắn:

"Sống có bao năm vui vui buồn buồn, người người ngợm ngợm

Sống chết mong manh như thân cỏ hèn mọc đầy núi nonCuộc đời cho tôi, cho tôi tiếng nói đôi khi vui tươi

Cuộc đời cho tôi, cho tôi tiếng nói đôi khi ngậm ngùiGíó núi bay qua lao xao bụi bờ lao xao bờm ngựaNắng quái yêu ma lung linh thành trì, lung linh cửa nhàBước tới hư vô khoác áo chân như long lanh giọt lệLong lanh giọt lệ, giọt lệ thiên thu"

(Giọt lệ thiên thu - 1973, 1974)

Khổ vì sinh ra được làm kiếp người đã đi vào nhạc Trịnh Công Sơn như

một lẽ tự nhiên Quan niệm hữu thân hữu khổ của Thích Ca gần gũi với Lão Tử

- nhà triết gia Trung Hoa cổ đại đã từng than thở trong Đạo đức kinh:

"Ta sở dĩ đau khổ nhiều vì có tấm thân mình".

Trang Tử đã phát triển tư tưởng này trong Đại tông sư :

"Trời đất cho ta hình hài, làm ta lao khổ vì phải sinh tồn".

Sau này, một triết gia phương Tây - Schpennhauer của nước Đức cũng thừa nhận:

"Cuộc đời là một cơn ác mộng".

Vâng! Sinh - lão - bệnh - tử là một quá trình từ lúc bắt đầu sinh ra cho đến

khi kết thúc, sau đó sẽ là một kiếp khác Trong cả quá trình sống ấy, con người

đã phải sẵn sàng đón nhận những nỗi đau khổ rồi sẽ đến với mình trong một chu

trình sống của chính mình Qúa trình sinh - lão - bệnh - tử của đời người cũng là quá trình thành - trụ - hoại - không hay sinh - trụ - dị - diệt của vạn vật trong

trời đất

Đó là những nỗi đau buồn vì quy luật khách quan của tạo hoá, còn nỗi khổ

do chính lòng người, do sự chia ly Đó là nỗi khổ của thụ biệt ly khổ, nỗi buồn

đau của tình yêu thương mà phải xa cách nhau, trong ca khúc của Trịnh Công

Sơn đã đề cập tới nỗi khổ này, trước nhất và thiêng liêng nhất là tình cảm gia đình bị chia cắt bởi chiến tranh khốc liệt Ông như đã nói đến nỗi khổ này rất nhiều qua các tác phẩm phản chiến của mình.

Trong các ca khúc phản chiến của Trịnh, ta thấy hình ảnh mẹ già và người phụ nữ xuất hiện nhiều lần, người mẹ đêm ngày ngóng trông và mong con trở

về, người vợ trẻ và con thơ nhớ thương chồng ngoài trận địa khói bom, nhưng tất cả đã ra đi, khi không ai trở về:

"Đêm nay hoà bình sao mắt mẹ chưa vui

Mẹ hãy ra xem đường phố ngập ngưòiĐêm nay hoà bình mắt mẹ buồn như kinhLời kinh đêm ra căn nhà lạnh

Ru cha bỏ mình

Ru đời chỉ còn mẹ và con"

(Sao mắt mẹ chưa vui - 1968)

Hay trong bài "Nước mắt cho quê hương" mà ông viết trong thời gian chiến tranh đang diễn ra ác liệt nhất:

"Giọt nước mắt thương chimChim bỏ xa rừng

Giọt nước mắt thương đêmĐêm đẩy xe tang

Giọt nước mắt thương em Trên vận nước điêu linhGiọt nước mắt không tênXin để lại quê hương"

(Nước mắt cho quê hương - 1965)

Ca khúc Những giọt máu trổ bông của nhạc sĩ cũng nói lên nỗi đau của sự

chia lìa của những người thân trong gia đình thật thấm thía và nghẹn ngào:

"Bao năm máu anh em ngăn nụ cườiMáu ngăn chặn qua tình ngưòiMáu cho môi khô thở dàiTừng dòng máu chia lòng mẹ cha nơi đó đây"

(Những giọt máu trổ bông - 1969)

Trong ca khúc "Nhưng hôm nay", ông cũng thốt lên nỗi đau đớn khi cảnh chia lìa, mất mát của trẻ thơ ông chứng kiến trước mắt:

"Quê hương làm nhà hầmQuê hương thở đạn mìnNhững đứa trẻ chạy bom

……

Quê hương là tàu bayQuê hương là đồng cháyQuê hương là ruộng gầyNhưng hôm nay

Quê hương là Hà NộiQuê hương là cuộc đờiNhững đứa trẻ mồ côi"

(Nhưng hôm nay - 1967)

Qua một số ít dẫn chứng, chúng ta đã thấy chiến tranh đã khiến bao mối quan hệ ruột thịt thiêng liêng phải chia lìa đôi ngả, có những nỗi đau không thể nói lên trong trái tim người ở lại, đó là sự mong nhớ người thân Có nỗi đau tinh thần nào lớn hơn sự mất mát của cha mẹ, vợ chồng, con cái, đó là sự chia li của những giọt máu đang cùng dòng chảy Thật bi ai và đau đớn, nỗi đau ấy vẫn còn đến tận bây giờ khi đất nước ta đang từng ngày đổi mới và phát triển, đó là vết hằn của quá khứ chiến tranh để lại

Thụ biệt ly khổ trong các nhạc phẩm của Trịnh Công Sơn còn được thể

hiện qua sự chia tay, ra đi trong tình yêu Tình yêu lứa đôi đẹp mà cũng thật buồn, yêu nhau phải xa nhau là điều không ai mong muốn Tuy vậy, con người vẫn không tránh khỏi sự chia li trong tình cảm, một người ra đi, để trong lòng

người ở lại bao nỗi niềm Nỗi khổ trong tình yêu ly tan được nhạc sĩ diễn tả với các cung bậc cảm xúc khác nhau, các tác phẩm tiêu biểu diễn đạt được nỗi đau

khổ vì tình yêu đó như Biển nhớ, Tình sầu, Tình xa, Tình nhớ…

Trong "Biển nhớ", nhạc sĩ mượn hình ảnh "biển" để nói lên tiếng lòng của nhân vật trữ tình trước sự ra đi của người tình:

"Ngày mai em điThành phố mắt đêm đèn vàngHồn lẻ nghiêng vai gọi buồnNghe ngoài biển động buồn hơn

………

Ngày mai em điBiển có bâng khuâng gọi thầm Ngày mưa tháng nắng còn buồnBàn tay nghe ngóng tin sang"

(Biển nhớ - 1962)

Trong "Tình sầu", nhạc sĩ cũng đã viết rất sâu sắc về nỗi buồn của một người trong tâm trạng cô đơn nhớ người tình, suy ngẫm về hợp - tan trong tình yêu:

"Tình yêu như trái chínTrên cây rụng rờiMột mai thức dậyChuyện trò với lá câyRồi buồn như lá bayMột dòng sông nước cuốnMột cuộc tình không may

Tình yêu như thương áoQuen hơi ngọt ngàoRời nhau hôm nàoHồn mình như vá khâuBuồn mình như lũng sâuRồi tình trong im tiếng

Rồi tình ngoài hư hao".

Sự khổ đau trong tình yêu khiến con người trở nên yếu đuối, thân xác hao gầy héo hon vì nhớ nhung và mất niềm tin vào tình yêu nên có đoạn trong ca khúc ông viết:

"Tình yêu như nỗi chếtCơn đau thật dài

Tình khâu môi cườiHình hài xưa đã thayMặn nồng xưa cũng phaiTình chia nhau gian dốiTình đày tình đôi nơi

Tình yêu như cơn bão

Đi qua địa cầuTình thắp cơn sầuTình dìu qua hố sâuTình vời lên núi caoRồi trong cơn yêu dấuTình đày tình xa nhau"

(Tình sầu - 1965)

Tình yêu có sức mạnh diệu kì, nâng đỡ tâm hồn con người vượt qua bao gian nguy, khó khăn Tình yêu giúp mỗi người cảm thấy yêu đời hơn, sống nhạy cảm hơn và thấy cuộc đời tươi đẹp, ý nghĩa hơn Tình yêu làm đẹp cho cuộc sống, khơi dậy tình yêu thương, sự cảm thông trong trái tim mỗi người dù ở bất

cứ tầng lớp nào Nhưng, nếu phải chia lìa trong tình yêu thì sự đổ vỡ ấy khó có thể hàn gắn và tạo một vết thương trong trái tim, vết thương lòng ấy phải cần có thời gian để có thể xoa dịu, nguôi ngoai Mỗi mối tình đi qua đều để lại những dấu ấn, dư vị, kỉ niệm đẹp và khi chia xa thì đó chỉ còn là kí ức Ca khúc "Tình xa" của ông đã thể hiện được điều ấy:

"Từng người tình bỏ taNhư những dòng sông nhỏ

Ôi những dòng sông nhỏ

Lời hẹn thề là những cơn mưa

Khi bước chân ta vềĐêm khuya nhìn đường phốThành phố hoang vu

Như một lần qua cuộc tìnhLàm sao em biết đời sống buồn tênh

Đôi khi ta lắng nghe taNghe sóng âm u

Dội vào đời buốt giáHồn ta gió cát phù du bay vềĐôi khi trên mái tình taNghe những giọt mưaTình réo tình âm thầmSầu réo sầu bên bờ vực sâu"

(Tình xa - 1966 - 1967)

Qua các ca khúc của ông, ta càng thấu hiểu sự cao cả, quý giá của tình yêu lứa đôi nhưng tình yêu ấy cũng thật mong manh vô thường và sự ra đi nào trong tình yêu đều để lại trong lòng người một nỗi đau xót xa, tê tái Điều đó khiến con người rơi vào đau khổ, buồn thương

Các ca khúc của Trịnh Công Sơn nói lên những nỗi đau khổ của con người

ở mọi thời Ông đã tiếp thu tư tưởng của Phật giáo về nỗi khổ một cách rất sâu sắc, nỗi khổ trong quan niệm của Phật giáo chính là bản chất của nhân sinh và nỗi khắc khoải của con người tìm giải thoát Những nỗi khổ đó làm nên bi kịch cuộc đời mỗi người Và, bi kịch nào cũng có nguyên nhân Vậy, nguyên nhân làm nên nỗi khổ của con người trong đời sống là do đâu?

Nhân đế hay tập đế là nguyên nhân của nỗi khổ, Phật giáo cho rằng vấn đề

khổ đau chính là vấn đề sống - chết Tại sao cuộc đời lại là một chuỗi những khổ

đau do sự sống và cái chết? Nhân đế hay tập đế trong Tứ diệu đế đã làm rõ vấn

đề này Mười hai nhân duyên dẫn tới nỗi khổ của đời người Trong mười hai

nhân duyên, nguyên nhân sâu xa của nỗi khổ là vô minh Theo Phật giáo, vô

minh mang ý nghĩa là sự mê lầm, không sáng suốt, lẫn lộn thực giả, không hiểu

lẽ vô thường, vô ngã và Tứ diệu đế Kinh Tạp A hàm giải thích: Vô minh là

không biết… Đối với năm thọ ấm này, không thấy, không biết như thật, không

có giác tuệ tương tục, ngu si, không sáng suốt, gọi là vô minh Buddhaghosa

cũng khẳng định: "Vô minh là không biết về khổ" 1, "Vô minh kể như sự không biết, không thấy, không thâm nhập các chân lý" 2

Vô minh là nguyên nhân của ái dục bởi vì vô minh đã khiến con người

không nhận thấy ngoại giới vô thường, nội giới vô ngã nên cố gắng níu giữ một

cái ngã thường hằng, bất biến (ngã chấp) Lòng yêu bản thân (ngã ái) đã thúc

đẩy con người hành động sai lầm Cũng vì quá yêu bản thân nên khi các yếu tố sắc, thọ, tưởng, hành, thức bị hoại diệt, con người mới cảm thấy đau đớn, khổ

sở, sầu bi

Trong các ca khúc của Trịnh Công Sơn, người nghe như nhận ra được âm

hưởng của nhân đế, ông đã ngầm nói lên căn nguyên của nỗi khổ đời người Con

người sai lầm mà tham lam, tranh chấp nên gây ra chiến tranh Trong chiến tranh, người yêu nước thiết tha, kẻ quay lưng lại với Tổ quốc Bọn bán nước ấy

đã khiến dân tộc đau khổ hơn Trong Gia tài của mẹ, ông đã viết:

"Một ngàn năm đô hộ giặc Tàu

Một trăm năm nô lệ giặc Tây

Hai mươi năm nội chiến từng ngàyGia tài của mẹ, một bọn lai căngGia tài của mẹ, một lũ bội tình"

(Gia tài của mẹ - 1965)

Sự xuất hiện của hai chữ lai căng trong ca từ bài hát mang nhiều ý nghĩa quan trọng Lai căng tức là bỏ con người văn hoá dân tộc của mình để biến thành một người khác Lai căng là phụ thuộc bên này hay bên kia, bằng cách này hay cách khác Bọn lai căng trở thành một lũ bội tình dân tộc vì luôn đứng sát với ngoại bang để bóc lột, mưu cầu quyền lợi, hãm hại đồng bào mình Điều đó cũng do vô minh mà có, vì vô minh mà không phân biệt được chính nghĩa và bất nghĩa Do vậy, trở thành những kẻ phản bội quê hương, Tổ quốc

Tham, Sân, Si của đời người trong các ca khúc của Trịnh Công Sơn được thể hiện qua những niềm khao khát yêu thương và đắm say hạnh phúc trong tình yêu lứa đôi Vì si mê mà ham muốn, níu giữ tất cả những gì là đẹp nhất, thơ mộng nhất, đắm đuối trong thiên đường tình ái, chịu sự sai khiến và trói buộc của thân tâm mà sinh sầu bi khổ não Con người không nhận thức được sự chảy trôi, sự biến đổi của lòng người cũng như của cuộc đời Khi tình yêu không còn, người xưa đã ra đi nhưng vẫn chưa thể nguôi quên và vẫn mong chờ, khao khát được yêu, được sống trong biển tình Và, khi rơi vào tuyệt vọng, bế tắc thì con người vẫn chưa thể tỉnh ngộ mà lại sinh ra lòng ghen ghét, đố kị, thù hận nhau

Ca khúc Còn tuổi nào cho em, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã nói lên điều đó:

"Tuổi nào ngồi khóc tình đã nghìn thuTuổi nào mơ kết mây trong sương mùXin chân em qua từng phiến ngàXin mây xe thêm màu áo lụaTuổi nào thôi hết từng tháng năm mong chờ"

(Còn tuổi nào cho em - 1964)

Hay trong Ru ta ngậm ngùi, Trịnh Công Sơn cũng viết nên nỗi niềm ước

mong được sống trong hạnh phúc của tình yêu dù tình yêu đã xa:

"Môi nào hãy còn thơmCho ta phơi cuộc tìnhTóc nào hãy còn xanhCho ta chút hồn nhiênTim nào có bình yên

Ta rêu rao đời mình Xin người hãy gọi tên Khi tình đã vội quên"

(Ru ta ngậm ngùi - 1970 - 1971)

Có thể nói, vô minh và ái dục hay Tham, Sân ,Si là nguyên nhân cơ bản

nhất khiến con người chìm vào biển khổ của cuộc đời Đúng theo quan niệm của Phật giáo, con người khổ là bởi vì mê lầm, không hiểu chân bản của cuộc đời là

vô thường, vô ngã, từ đó mắc vào cái ngã cá nhân biệt lập với dục vọng sinh tồn mãi mãi