Kĩ năng tư duy phản biện tư duy phê phán chi tiết

Kĩ năng tư duy phản biện tư duy phê phán là một trong những kĩ năng rất quan trọng trong cuộc sống. Để có một bước khởi đầu thuận lợi, thành công, chúng ta cần phải học được kĩ năng tư duy mà một trong đó là tư duy phản biện hay còn gọi cách khác là tư duy phê phán.Tài liệu này sẽ hướng dẫn cho các bạn về cách để có tư duy phản biện tốt, sơ lược về tư duy phản biện, cách thực hiện, chi tiết về tư duy phản biện,...

SƠ LƯỢC VỀ TƯ DUY PHẢN BIỆN

Tư duy phản biện hay là tư duy phân tích là một quá trình tư duy biện

chứng gồm phân tích và đánh giá một thông tin đã có theo các cách nhìn khác cho vấn đề đã đặt ra nhằm làm sáng tỏ và khẳng định lại tính chính xác của vấn đề Lập luận phản biện phải rõ ràng, lôgíc, đầy đủ bằng chứng, tỉ mỉ và công tâm

Dựa vào những nghiên cứu gần đây, các nhà giáo dục đã hoàn toàn tin tưởng rằng trường học nên tập trung hơn vào việc dạy học sinh tư duy phản biện Tư duy phản biện không chỉ đơn thuần là sự tiếp nhận và duy trì thông tin thụ động Đó có thể tóm tắt là quá trình tư duy tìm lập luận phản bác lại kết quả của một quá trình tư duy khác để xác định lại tính chính xác của thông tin

CÁC BƯỚC THỰC HIỆN

 Nhận dạng những ý kiến liên quan với vấn đề đưa ra

 Mỗi ý kiến đưa ra một vài luận điểm ủng hộ và luận cứ phản biện

 Với mỗi luận điểm đưa ra nhiều luận cứ khác nhau

 Nhìn sự việc, vấn đề dưới nhiều góc cạnh khác nhau, tìm ưu điểm và khuyết điểm

Những ý kiến giống như những nhận định, xuất phát từ những tiên đề (tiên đề A → lập luận B → lập luận C → nhận định D) Việc phân tích là việc bắt nguồn từ D để

đi tìm A, B và C

 Khảo sát mâu thuẫn giữa những ý kiến

 Đong sức nặng (sức thuyết phục) của những ý kiến

 Đưa ra quan điểm của bản thân (ý kiến nào là đúng)

 Trình bày kết quả của quá trình tư duy lô gíc:

 Phát triển sức nặng của ý kiến (chỉ ra những đặc điểm nổi trội của ý kiến đó và tìm những dẫn chứng thực tế giúp củng cố ý kiến đó)

 Nêu ra các điểm không chuẩn xác trong lập luận của người/nhóm người mang ý kiến đối lập

CÁC PHƯƠNG THỨC HỖ TRỢ

Tự thân phản biện

Kĩ năng sơ đồ hoá ý kiến

Sơ đồ ý (mind-map) là một dụng cụ hữu hiệu trong việc tổ chức và đánh giá

thông tin bởi nó giúp định vị luận điểm/luận cứ một cách rõ ràng

Khi thu nhận được một thông tin, điều cần trước tiên là hiểu rõ nội dung thông tin đó, về ai, về điều gì, liên quan đến những vấn đề gì, lĩnh vực nào Tiếp theo, dựa trên những cơ sở khoa học và lôgic, đặt ra các câu hỏi như: tại sao lại khẳng định là A mà không phải là B, trong khi B cũng có các khả năng như A Nếu

là B thì khi đó sẽ có kết quả là B1, kết quả này có giống kết quả A1 của khả năng

A không Nếu có giống thì sẽ rút ra kết luận như thế nào, và nếu không giống thì lý

do là ở đâu

Kĩ năng tránh tính thiên vị

Tính thiên vị là một đặc tính có trong tiềm thức của con người mà không phải ai cũng dễ dàng nhận ra

Thay vì hỏi: "Điều này mâu thuẫn với điều mà tôi tin tưởng như thế nào?" hãy hỏi rằng: "Điều này có nghĩa là gì?"

Trong những bước đầu tiên của việc thu thập và đánh giá thông tin, đừng đưa ngay ra một kết luận (đặc biệt khi đang đọc tiểu thuyết hoặc xem phim) bởi

việc làm này sẽ đưa ra định hướng mang tính cảm nhận (perceptive orientation) thay vì định hướng mang tính phán xét (judgmental orientation), ngăn chặn việc

phát triển cảm nhận thành sự phán xét

Ai cũng nên nhận thức rõ về khả năng mắc phải sai lầm của bản thân bằng cách

 Chấp nhận rằng tất cả mọi người đều có thành kiến nằm trong tiềm thức, và vì thế rất dễ tấn công những phán xét chống lại mình

 Từ tốn lắng nghe ý kiến của người khác trước khi đưa ra quan điểm của mình Nói cách khác là làm đúng quy trình tư duy phản biện

 Nhận thức rằng trong lập luận của mình chắc chắn có sơ hở và sai lầm

Cuối cùng, sử dụng những câu hỏi sau có thể giúp tăng thời gian trao đổi thông tin và lượng thông tin

 Khi dùng từ _, ý bạn là _?

 Tại sao bạn lại đưa ra được kết luận đó?

 Tại sao bạn cho rằng mình đúng?

 Bạn lấy thông tin này ở đâu?

 Giả định gì khiến bạn đưa ra kết luận đó?

 Điều gì sẽ xảy ra nếu bạn sai?

 Tại sao điều này lại quan trọng thế?

 Điều gì nữa có thể giải thích cho hiện tượng này?

 Phân tích của bạn có bị ảnh hưởng bởi dư luận, quy trình giáo

dục, môi trường sống, cảm tính, định kiến xã hội, tuyên truyền, thành kiến, tính địa phương, ?

Những điều đáng chú ý

Có một số những phát biểu được cấu hình dưới dạng một tiên đề nhưng thực

ra lại là một nhận định cá nhân sai lầm (ngụy biện)

Tư duy phản biện không chắc đã dẫn đến một kết luận chính xác Thứ nhất

là vì không ai có thế có toàn bộ thông tin chính xác Thật vậy, những tin tức quan trọng thường được bảo mật rất cẩn thận và có rất nhiều thông tin còn chưa được khám phá hết Bên cạnh đó, thành kiến có thể ngăn chặn sự thành công của việc tập trung, phân tích, đánh giá và truyền đạt thông tin Tư duy phản biện có thể phân biệt, nhưng không thể tách rời khỏi cảm quan Kết luận đưa ra phải đơn giản và ngắn gọn

Ngoại thân phản biện

Những cuộc thảo luận dựa trên một đề tài đưa ra sẵn có tác động mạnh tới kĩ năng phản biện

NHỮNG ĐIỀU DỄ NHẦM LẪN

 Tư duy phản biện là lập luận trên một nhận định là kết quả của tư duy lôgíc, không phải một phát biểu sai tiên đề.

Ví dụ: A: "1+1 = 3", B: "Không, 1+1 = 2 chứ."

→ Câu nói của B không mang tính phản biện

 Tư duy phản biện không phải là việc đưa ra một nhận định cảm quan mà

là việc đưa ra một nhận định kèm theo lí lẽ và dẫn chứng.

Ví dụ: A: "C là một học sinh dốt", B: "Không, C là một học sinh giỏi"

→ Câu nói của B không mang tính phản biện

TƯ DUY PHẢN BIỆN TRONG LỚP HỌC

Hệ thống giáo dục Anh coi tư duy phản biện như một môn học chính quy Trình độ A dành cho học viên 16-18 tuổi Họ phải làm 2 bài kiểm tra chính: "Sự đáng tin của dẫn chứng" (Credibility of Evidence) và "Phát triển tranh luận"

(Assessing/Developing Argument) Đối với học sinh dưới 16-18 tuổi, tư duy phản biện được đưa xen kẽ vào trong bài giảng của giáo viên

CHI TIẾT VỀ TƯ DUY PHẢN BIỆN

Trong một tập thể mà khi một ý kiến nêu ra ngay lập tức được sự ủng hộ hoàn toàn hoặc là cũng có thắc mắc nhưng yếu ớt, hoặc một cuộc bỏ phiếu mà 100% người về một phía thì có tốt không? Liệu đó có phải là dấu hiệu của sự đoàn kết? của một sự thống nhất cao độ?

Khi ta gần như mặc nhiên đồng ý với những thứ xung quanh ta mà không hề phán xét hoặc không bao giờ suy nghĩ ngược lại thì đó có phải là ta đang thuận theo tự nhiên, là có ích cho chính chúng ta?

Câu trả lời là không Một tập thể mà bất cứ vấn đề gì nêu ra đều nhận được sự ủng

hộ cao thì hoặc là tất cả đều tiến về phía trước hoặc là tất cả cùng đang lùi về phía sau Ngược lại một cuộc họp nảy lửa không có nghĩa là nó thể hiện tính thiếu đoàn

kết trong nội bộ mà nó là cơ hội để cho tập thể đó suy nghĩ nhiều chiều nhằm lựa chọn ra cách tốt nhất

Trong cuốn “Quốc gia khởi nghiệp” có nói tới một trong những bí quyết thành công của người Israel đó là văn hóa phản biện Văn hóa phản biện được nuôi dưỡng trong một công ty tới mức mà bất cứ ai cho dù là nhân viên cấp thấp nhất cũng có thể đứng lên tranh luận với một vị tổng giám đốc, không có phân biệt thứ bậc khi tranh luận Tương tự ngoài chiến trường, một người cấp bậc thấp hơn có thể không theo lệnh của cấp trên khi cần Văn hóa này kích thích việc khởi nghiệp, không ai phản đối những người nghĩ khác

Ở Việt Nam thi khác, văn hóa phản biện cấp quốc gia cũng chỉ mới hình thành vài năm gần đây Ở cấp công ty thì sếp bảo gì cấp dưới cấm cãi, cãi thì mời

đi chỗ khác Ở nhà thì bố mẹ nói gì con cấm cãi, trong một dòng họ thì thứ bậc càng được sắp xếp một cách ngay ngắn nhằm đảm bảo rằng mọi thứ phải có “tôn ti trật tự”

Điều này làm cho những người muốn khởi nghiệp phải gặp khó khăn về dư luận Cứ làm cái gì khác đi một tí là thể nào cũng có một tập thể những người dỗi hơi thuyết phục bạn bằng được là đừng có làm Bản thân những con người lớn lên trong môi trường này cũng ngại phải làm một cái gì đó khác với bình thường

Tư duy phản biện hay còn gọi là tư duy phê phán khác hoàn toàn với phá đám hay bàn lùi Người bàn lùi thì là bàn ngược nhưng chẳng qua là để thỏa mãn cái tôi cá nhân chứ không phải vì tập thể Kiểu những câu thế này :

“Tôi thấy rằng ý kiến của anh rất hay nhưng có một cái gì đó không ổn” (nhưng tôi không rõ là cái gì không ổn)

“Tôi cho rằng cái chúng ta đạt được không xứng đáng với tiềm năng”

(nhưng nếu cho tôi làm lại thì tôi không biết cách nào có thể làm tốt hơn)

“Tôi cho rằng cách làm này của chúng ta sẽ không đi đến đâu” (nhưng tôi không biết lý do và tôi cũng chưa tìm ra cách làm khác)

Người có tư duy “bàn lùi” ngay lập tức sinh ra ý kiến ngược lại với số đông Nếu người ta bảo rẽ phải thì mình bảo rẽ trái, nếu người ta bảo rẽ trái thì mình bảo

rẽ phải Có nghĩa là họ chỉ muốn khẳng định rằng ý kiến của mình là quan trọng để thỏa mãn cái tôi mà không xuất phát từ mục tiêu cao cả nào đó

Tư duy phản biện hay tư duy phê phán cùng là cùng một ý nghĩa như nhau Nhưng chữ “phê phán” thường mang nghĩa tiêu cực Chữ “phản biện” dùng đúng hơn

Theo tôi Tư duy phản biện (Critical Thinking) có thể tách làm hai:

– Tư duy tự phản biện

– Tư duy phản biện ngoại cảnh

Tự phản biện là tự mình phản biện những ý nghĩ, hành động của chính bản thân mình Con người ta có xu thế phê phán người khác chứ ít khi tự phê phán chính mình Khi trong đầu ta phát sinh một ý kiến ta có xu thế bảo vệ ý kiến đó thay vì tự mình đào đi đào lại ý kiến đó để nó ngày càng tốt hơn

Khi ta quyết định làm cái gì đó ít khi ta tự đặt câu hỏi “Điều đó có đáng làm không?”, “Nếu làm điều đó thì sẽ ảnh hưởng tới ai?”, “Đây có phải cách làm tốt nhất trong hoàn cảnh hiện tại?”

Khi một ai đó phản biện ý kiến của ta thì ta có xu thể chống lại trước khi suy nghĩ kỹ về ý kiến của họ

Đại loại chúng ta tự xây dựng một cơ chế tự bảo vệ chính mình chống lại ngoại cảnh cũng như chống lại chính những ý kiến của chúng ta

Tư duy phản biện ngoại cảnh là việc tiếp nhận những thông tin ngoại cảnh một cách nhiều chiều, không dễ dãi

Người có tư duy phản biện có những khả năng sau đây:

– Khả năng quan sát : Quan sát ở đây không phải chỉ là nhìn mà phải là hiểu Mỗi người có một trình độ khác nhau trong việc “nhìn hiểu” cũng tương tự như

“Nghe” và “Nghe hiểu”, “Đọc” và “Đọc hiểu” Kết quả của quan sát là ta hiểu được bản chất đằng sau vẻ bề ngoài của sự vật, hiện tượng

Tư duy phản biện bắt nguồn tự việc mỗi sự vật hiện tượng đều có tính hai mặt Tư duy phản biện giúp nhìn mặt mà ít người thường nhìn

– Luôn luôn tò mò và đi tìm kiếm câu trả lời: Sau khi hiểu được bản chất ta bắt đầu nhìn nó dưới nhiều góc độ khác nhau Lúc này các câu hỏi sẽ rất có ích đặc biệt là câu hỏi Tại sao? Làm thế nào? Quan trọng là bạn phải hướng ngược lại so với xu thế chung Nếu chỉ đặt câu hỏi mà không chủ động đi tìm câu trả lời thì bạn

sẽ được xếp vào loại đa nghi, phá đám, bàn ngược

– Luôn nghi ngờ: đặc biệt là sự vật hiện tượng đó bạn mới gặp lần đầu Một phát ngôn từ người mà bạn thiếu tin tưởng đương nhiên sẽ phải được soi xét kỹ hơn so với một người mà bạn đã hoàn toàn tin tưởng

– Có tư duy logic: Tư duy logic là khả năng kết nối các mắt xích tưởng như chẳng có liên kết gì với nhau Tư duy logic và tư duy phản biện không phải là một

mà là bổ trợ cho nhau Không có tư duy logic thì bạn cùng lắm chỉ đặt ra được câu hỏi chứ khó tự tìm ra câu trả lời Ngược lại việc sở hữu tư duy phản biện khó hơn nhiều so với tư duy logic

– Khả năng tự loại “cái tôi” ra khỏi khung cảnh: Khi đánh giá một vấn đề nào đó bạn phải coi bản thân như một anh A nào đó không phải là chính mình Nếu không chúng ta sẽ dễ bị cảm xúc chi phối Đây chính là rào cản lớn để có tư duy phản biện và biến nó thành có ích cho chính bản thân

– Kỹ năng ra quyết định: ra quyết định là một quy trình bao gồm: 1.Gọi tên vấn đề, 2 Tìm kiếm các đối tương liên quan tới vấn đề, 3 Tìm nguyên nhân, 4 Tìm giải pháp, 5 Tổ chức thực hiện Khi bạn phát ngôn ra là “chúng ta nên làm thế này” thì trong đầu bạn phải hình thành đầy đủ các thông tin trong tiến trình ra quyết định rồi Nó sẽ giúp cho ý kiến của bạn chặt chẽ và có thể tiếp tục tương tác với người khác

Đặc trưng của một ý kiến phản biện:

Ý kiến phản biện thường là của thiểu số vì đơn giản nếu nó của đa số thì đó là ý kiến chính thống rồi Người có tư duy phản biện thường đưa các ý kiến trái ngược với suy nghĩ thông thường của nhóm đó Gộp lại thì dấu hiệu của một ý kiến phản biện là nó là của thiểu số và nó phải không giống với những ý thông thường của nhóm đó, tổ chức đó

Giá trị của ý kiến phản biện:

Ý kiến phản biện có giá trị rất lớn quyết định tới sự thành bại của tổ chức thậm chí là sự tiến bộ của loài người Bất cứ một ý kiến nào mới lạ mới ra đời đều trước hết là bị đám đông vùi dập, khi ý kiến đó đã tự chứng minh được từ thực tế thì nó mới dần được chấp nhận

Nếu như bạn là người dẫn dắt tổ chức bạn phải nhìn thấy giá trị của những ý kiến phản biện Nó không khiến tổ chức thất bại mà chính những ý kiến phản biện

sẽ giúp tổ chức tránh khỏi các rủi ro không đáng có, nó giúp thúc đẩy sự cải tiến và sáng tạo Nếu người quản lý chỉ thích những người lúc nào cũng vâng dạ thì sẽ không thu hút được những người phản biện

Tôi nghĩ rằng đứng về thứ bậc thì tư duy phản biện phải nằm ở đỉnh cao là

sự sáng tạo, mặc dù nó không phải là sáng tạo nhưng nó là chất xúc tác cho sáng tạo

Để luyện tập Tư duy phản biện bạn phải hội đủ những điều kiện ở trên:

 Luyện khả năng quan sát

 Luôn tò mò và tìm kiếm câu trả lời

 Luôn nghi ngờ

 Luyện Tư duy logic

 Khả năng tự loại cái tôi

 Kỹ năng ra quyết định