Sáng kiến kinh nghiệm SKKN dạy học tích cực bằng phương pháp hoạt động nhóm, áp dụng vào bài “ biến dạng của lá ‘’sinh học 6

A- Đặt vấn đề: Như chúng ta đã biết cấu trúc, nội dung cách trình bày của sách giáo khoa học mới THCS theo hướng đổi mới cách viết từ thông báo kiến thức chuyển sang tổ chức hoạt động để

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

"DẠY HỌC TÍCH CỰC BẰNG PHƯƠNG PHÁP HOẠT ĐỘNG NHÓM.ÁP DỤNG VÀO BÀI “BIẾN DẠNG CỦA LÁ”SINH HỌC 6"

A- Đặt vấn đề:

Như chúng ta đã biết cấu trúc, nội dung cách trình bày của sách giáo khoa học mới THCS theo hướng đổi mới cách viết từ thông báo kiến thức chuyển sang tổ chức hoạt động để học sinh tìm tòi khám phá kiến thức mới, SGK góp phần thực hiện mục tiêu chung của cấp học với ưu tiên giúp hình thành và phát triển phương pháp tự học của học sinh, nâng cao năng lực độc lập, tính sáng tạo, có quan tâm đúng mức tới tính phân hoá, phù hợp với các trình độ học tập của học sinh, hỗ trợ có hiệu quả cho việc đổi mới phương pháp, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động của HS Vì vậy việc đổi mới phương pháp dạy học thụ động sang phương pháp dạy học tích cực là điều cần thiết, trong đó phương pháp tổ chức hoạt động nhóm của học sinh là cách tiếp cận để dạy học tích cực

có hiệu quả

- Tổ chức hoạt động nhóm là một hình thức trong phương pháp dạy học tích cực trong đó những người tham gia được hướng dẫn bởi một người tổ chức thông qua một chuỗi các hoạt động học tập, được khuyến khích để trao đổi các kinh nghiệm và tạo cơ hội để chỉ huy và bị chỉ huy bởi các bạn cùng tuổi thông qua quá trình học tập Qua thảo luận nhóm

quan điểm khác nhau và phát triển các kĩ năng giao tiếp Hoạt động nhóm được tổ chức

sẽ làm tăng không khí học tập gắn bó Trong từng nhóm, các ý kiến của mỗi cá nhân được đánh giá và chấp nhận, có sự cảm thông chia sẻ, tin cậy và ủng hộ giữa học sinh với nhau, giúp các em hình thành và phát triển khả năng làm việc hợp tác Đây là một kĩ năng quan trọng của người lao động tương lai HS học theo nhóm HS có cơ hội thể hiện hiểu biết, những kĩ năng, những quan điểm, thái độ trước một vấn đề nêu ra Tính cách cá nhân được bộc lộ, phát triển tình bạn bè, ý thức cộng đồng Dạy học theo nhóm giúp GV thu nhận những kinh nghiệm, sự sáng tạo của học sinh, cũng là phương pháp có tính hiệu quả cao tạo điều kiện để học sinh tham gia vào quá trình dạy học, giúp phát triển hành vi

xã hội và phát triển tư duy

- Trong phương pháp hoạt động nhóm chú trọng vào phương pháp tự học của học sinh ở

xã hội hiện đại đang biến đổi nhanh chóng với sự bùng nổ thông tin, kĩ thuật công nghệ phát triển thì không nhồi nhét vào đầu óc HS khối lượng kiến thức ngày càng nhiều mà cần quan tâm dạy cho các em phương pháp tự học Nếu làm được điều đó sẽ tạo cho các

em lòng say mê học tập Kết quả học tập được nhân lên gấp bội Do đó trong qua trình học tập bên cạnh việc học tâp cá thể cần phối hợp học tập hợp tác theo nhóm vì một lớp trình độ kiến thức tư duy của học sinh không đông đều Mặt khác trong học tập không phải mọi tri thức kĩ năng, thái độ đều được hình thành thuận lợi bằng những hoạt động

tập nhất là lúc phải giải quyết những vẫn đề khó thực sự xuất hiện nhu cầu phối hợp cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung Trong hoạt động nhóm khó có thể có tính ỉ lại GV khuyến khích HS đóng góp ý kiến cá nhân vẫn đề đang học, khuyến khích những bài giải, những bài tập sáng tạo thắc mắc những vấn đề đang học hay những bài tập khó GV tạo

cơ hội để học sinh tham nhận xét, bổ sung các câu trả lời của bạn

Như vậy dạy học tích cực bằng phương pháp hoạt động nhóm thì hoạt động của học sinh

là chủ yếu, giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn, chỉ đạo việc tìm tòi, khai thác kiến thức của học sinh

Trong quá trình thực tế giảng dạy, tự học tập qua đồng nghiệp, tham gia các kì thao giảng, thông qua học tập bồi dưỡng thường xuyên tôi đã nhận thức được vai trò của việc đổi mới phương pháp dạy học đặc biệt trong phương pháp dạy học hợp tác nhóm nhỏ Từ

đó tôi đã nhiều lần áp dụng phương pháp này trong giảng dạy theo hướng đổi mới và đã đạt kết quả và trong đề tài này tôi đưa ra áp dụng phương pháp hoạt động nhóm vào một bài cụ thể đó là “ Dạy học tích cực bằng phương pháp hoạt động nhóm áp dụng vào bài “ Biến dạng của lá” trong sinh học 6

I- Thực trạng:

- Thực tế hiện nay do yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học ở bậc trung học cơ sở nên việc dạy học bằng hợp tác nhóm là rất cần thiết, nhưng việc thực hiện chưa được tốt ở trong các tiết học, mang tính qua loa nên chưa kích thích được tính tò mò ham học của

+ Do cơ sở vật chất của nhà trường chưa đáp ứng việc dạy học của giáo viên, ví dụ như: bàn ghế phải đúng theo quy cách, bàn ghế phải làm sao cho HS dễ dàng trong hoạt động nhóm

+ Nhiều giáo viên đã quen thuộc với cách dạy truyền thống nên khi tổ chức cho các

em sinh hoạt theo nhóm cảm thấy khối lượng công việc của một tiết dạy nó tăng lên, bất tiện, sợ dạy không hết bài

+ Trong một bài học có khi nội dung kiến thức dài sợ dạy không hết bài, nên cứ nghĩ làm sao để dạy cho hết lượng kiến thức là được còn cách thức tổ chức thì như thế nào cũng được

+ Do trong quá trình giảng dạy không thường xuyên tổ chức cho các em làm quen hoạt động theo nhóm, HS cũng không quen, từ đó giáo viên sợ mất thời gian nên cũng không tổ chức cho các em thực hiện được

+ Do trong quá trình dạy học các đồ dùng dạy học, mẫu vật thực tế không đủ phân phát cho tất cả các nhóm nên trong quá trình thảo luận giữa các nhóm không đạt hiệu quả

II- Giải pháp:

1- Để đạt được kết quả cao trong dạy học hợp tác nhóm cần lưu ý một số vấn đề sau:

* Khi tổ chức hoạt động nhóm, người giáo viên cần phải quan tâm đến số nhóm và số người trong nhóm Số học sinh trong một nhóm phải có đủ để trao đổi, giả quyết các vấn

đề được giao, nếu quá đông không sử dụng hết nguồn lực, nếu quá ít sẽ không đủ để giải quyết nhiệm vụ Số học sinh trong nhóm phụ thuộc vào bài tập và số học sinh trong lớp, một nhóm trung bình 5 – 7 học sinh Mỗi nhóm có một thư kí và một nhóm trưởng để điều khiển cuộc thảo luận

*Trong dạy học hoạt động nhóm chúng ta cần chú ý đến đối tượng học sinh ở từng miền vùng khác nhau nhưng theo tôi có hai vùng chính đó là:

- Đối với học sinh thành phố thì cần lưu ý tới mẫu vật cho các em quan sát, mẫu vật thường rất khó tìm nên tổ chức cho các em sinh hoạt nhóm thì gặp nhiều khó khăn, cho nên cần có đầy đủ tranh ảnh để các em quan sát

- Đối với các học sinh ở vùng nông thôn việc tìm mẫu vật là rất dễ dàng nên áp dụng sinh hoạt nhóm gặp nhiều thuận lợi, mẫu vật phong phú tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh

và giáo viên trong giờ học

- Để chuẩn bị cho tiết dạy tổ chức cho các em sinh hoạt nhóm GV cần chú ý ở tiết trước cần dành 3 phút để phân công nhiệm vụ cho học sinh chuẩn bị đầy đủ các mẫu vật cho tiết tiếp theo

- Với đề tài này tôi áp dụng cho đối tượng là học sinh vùng nông thôn nên cũng thuận lợi

về mẫu vật học sinh chuẩn bị đầy đủ, còn những mẫu không có thì đã có tranh ảnh cho các em quan sát, do đó đưa đến thành công cho tiết dạy

* Khi tổ chức hoạt động nhóm cần dựa vào cơ sở vật chất của nhà trường, bàn ghế có phù hợp cho HS di chuyển trong quá trình thảo luận nhóm hay không, đồ dùng dạy học phải

có đầy đủ cho các nhóm, đặc biệt là mẫu vật cho các nhóm

*Khi tổ chức hoạt động nhóm, phân chia nhóm HS trong các nhóm làm sao năng lực phải đồng đều, và nhóm phải phân chia ngay từ đầu vào năm học và cố định nhóm luôn trong các tiết học phải thực hiện theo sự phân công đó, chỉ thay đổi nhóm trưởng và thư kí

2- Các bước tiến hành hoạt động nhóm:

a- Giao nhiệm vụ:

+ Nêu mục tiêu của hoạt động nhóm: giáo viên thông báo rõ ràng mục tiêu của hoạt động

Sau hoạt động nhóm, học sinh cần thu nhận được những kiến thức, kĩ năng gì

+ Tóm tắt khái quát toàn bộ hoạt động: GV mô tả khái toàn bộ hoạt động, có những công

việc gì, làm như thế nào

+ Nêu câu hỏi, vấn đề: GV nêu nhiệm vụ thảo luận cho cả lớp ( nếu cả lớp có cùng nhiệm

vụ ) hoặc cho mỗi nhóm ( nếu các nhóm có nhiệm vụ khác nhau )

b- Thành lập nhóm:

+ Chia nhóm: Thông báo số nhóm, mỗi nhóm có bao nhiêu người và cách chia nhóm + Cung cấp thông tin và các điều kiện đảm bảo cho hoạt động nhóm Nơi làm việc của nhóm, bao nhiêu thời gian, kết quả cuối cùng, ai sẽ chỉ đạo nhóm, tiến hành ra sao, nguồn vật tư, dụng cụ …

+ Dành thời gian để học sinh tự nghiên cứu mẫu vật, trao đổi thống nhất với nhau, kiểm tra lại xem các em đã rõ nhiệm vụ chưa, hoặc các em có thắc mắc gì nữa không

c- Làm việc theo nhóm:

+ Bắt đầu làm việc theo nhóm: sau khi hoàn thành các bước trên GV yêu cầu các em tiến hành làm việc theo nhóm Các nhóm thảo luận nhiệm vụ dưới sự điều khiển của nhóm trưởng Thư kí ghi chép những ý kiến thảo luận, kết quả thí nghiệm …

+ Theo dõi tiến độ của nhóm: điều chỉnh thời gian cần thiết, giải quyết những thắc mắc của học sinh, những khó khăn các nhóm gặp phải +Thông báo thời gian: GV nhắc nhở

HS về thời gian cho học sinh để đảm bảo thời gian như kế hoạch đã dự kiến Tránh bị động và quá thời gian thảo luận, ảnh hưởng đến kế hoạch của bài học

+ Hỗ trợ các nhóm làm báo cáo: Trong khi học sinh báo cáo, GV có thể đến từng nhóm

và hưỡng dẫn học sinh viết báo cáo theo yêu cầu của giáo viên

d- Các nhóm báo cáo kết quả: Đại diện từng nhóm báo cáo kết quả của nhóm mình, các

nhóm khác nêu câu hỏi và thắc mắc

e- Tổng kết rút kinh nghiệm:

Trong hoạt động rút kinh nghiệm, GV thực hiện có sự phối hợp của học sinh Những kết luận về kiến thức và kĩ năng mà HS cần tiếp thu cần được tổng kết, tóm tắt, hệ thống sau

tham gia hoạt động của các nhóm, của từng các nhân Đây cũng là những điều cần thiết cho giáo viên để tổ chức hoạt động tương tự ở các lớp khác

3- Dạy học tích cực bằng phương pháp hoạt động nhóm áp dụng vào bài “ biến dạng của lá” sinh học 6:

Tiết PPCT: 28

Bài 25: Biến dạng của lá

I- Mục tiêu của bài

3- Thái độ: + Giáo dục ý thức bảo vệ thực vật, yêu thích thiên nhiên

+ Có ý thức tinh thần cao trong học tập hợp tác nhóm

- GV: + Mẫu: cành xương rồng, cành mây, đậu hà lan(nếu có), cây hành có lá xanh, củ dong ta, củ riềng,

+ Tranh: cây nắp ấm, cây bèo đất, cây đậu hà lan

+ Kẻ bảng tr85 SGK vào giấy khổ lớn để trống nội dung và phiếu học tập

+ Các tấm bìa có ghi đặc điểm, chức năng, tên lá biến dạng của một số loại cây có trong bảng tr85

- HS: + Chuẩn bị mẫu theo nhóm đã phân công

+ Kẻ bảng SGK tr85 vào vở bài tập

III- phương pháp: Quan sát tìm tòi + hoạt động nhóm nhỏ

VI-Hoạt động dạy học:

1- Bài cũ: ? Nêu đặc điểm bên ngoài của phiến lá? lá có chức năng gì?

( HS nêu được: phiến lá thường có hình bản dẹt, đa số lá có màu xanh, chức năng chính tham gia quang hợp chế tạo chất hữu cơ )

2- Bài mới: Dựa vào câu hỏi bài cũ đó bắt đầu vào bài mới

- Vào bài: GV cho học sinh quan sát một lá bình thường, phiến lá thường có hình bản

dẹt, chức năng chính của lá là chế tạo chất dinh dưỡng cho cây Nhưng có một số loại

cây do thực hiện chức năng khác nên lá có sự biến dạng Vậy có những loại lá biến dạng nào? bài học hôm nay ta sẽ đi tim hiểu

GV: Viết mục bài:

Tiết 28: Bài 25: Biến dạng của lá

Hoạt động 1:

Tìm hiểu có những loại lá biến dạng nào?

 Mục tiêu: HS quan sát các loại lá biến dạng từ đó rút ra được các loại lá biến dạng

so sánh được với các loại lá bình thường

Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh

- GV: yêu cầu HS hoạt động theo

nhóm như đã phân chia, theo nhóm

cũ đã chia

- GV: yêu cầu HS đem mẫu vật đã

chuẩn bi ra quan sát, kết hợp hình vẽ

thảo luận nhóm các câu hỏi ở lệnh 

- HS: Các nhóm đem mẫu vật ra quan sát kết hợp với hình vẽ thảo luận nhóm  thống nhất câu trả lời

? Lá cây xương rồng có đặc điểm gì

? Vì sao đặc điểm đó giúp cây có thể

sống nơi khô hạn, thiếu nước

? Một số lá chét của cây đậu hà lan

và lá ở ngọn cây mây có gì khác với

lá bình thường

? Những lá đó biến đổi như vậy có

chức năng gì đối với cây

- GV: cho HS lấy thêm một số ví dụ

về sự biến đổi của lá thành tua cuốn

? Quan sát củ dong ta có các vảy trên

thân rễ Em hãy mô tả hình dạng và

-HS: + Đậu hà lan lá dạng tua cuốn + Lá mây dạng tay móc

+ Chúng đều giúp cây leo cao

- HS: lá của cây chanh leo

- HS: + Lá dạng vảy màu nâu nhạt

+ Che chở và bảo vệ cho chồi

? Lấy một số ví dụ các cây có lá biến

dạng thành lá vảy

- GV: treo tranh cây bèo đất, cây nắp

ấm cho HS quan sát, yêu cầu HS đọc

và ghi nhớ thông tin tr83

? Em hãy mô tả đặc điểm và chức

năng lá của cây nắp ấm

Hình: Cây nắp ấm

? Em hãy mô tả đặc điểm và chức

năng của cây bèo đất

Hình: Cây bèo đất

-HS: + Do bẹ lá phình to thành vảy dày màu trắng

- HS: + Cây nắp ấm gân chính của một số lá kéo dài và phát triển thành bình có nắp đậy Trong bình có cất dịch hấp dẫn sâu bọ

+ Có chức năng bắt và tiêu hoá mồi

- HS: Lá cây có nhiều lông tuyến, những lông này tiết ra chất dính bắt

rong ăn thịt, mọc chìm ở dưới nước,

có lá xẻ thuỳ, một số thuỳ biến thành

những cái túi nhỏ bắt ĐVKXS nhỏ ở

dưới nước

- GV: Ghi lại các ý kiến của các

nhóm vào góc bảng

- GV: Từ các kết quả thảo luận trên

yêu cầu HS tiếp tục làm việc theo

nhóm hoàn thành bảng tr85

- GV: Chữa cho học sinh bằng cách

chơi trò chơi: dùng các tấm bìa đã

viết sẵn đặc điểm, chức năng, tên lá

biến dạng gắn vào bảng tr85.( Phần

này giáo viên chuẩn bị chu đáo ở nhà,

đặc biệt bảng và các tấm bìa)

- GV: + Cho các nhóm lên bốc thăm

câu hỏi của nhóm mình

sâu bọ

+ Có chức năng bắt và tiêu hoá mồi

- HS: Nghe và ghi nhớ kiến thức

Hình: Cơ quan bắt mồi cây rong li

- Đại diện nhóm trả lời câu hỏi Nhóm khác nhận xét bổ sung nếu cần

- HS: Các nhóm đem bảng đã kẻ sẵn

ra hoàn thành (hoặc lam trên phiếu học tập GV chuẩn bị và phát cho HS)

thăm câu hỏi nội dung như 3 cột

trong bảng ( Đặc điểm, chức năng,

? Qua bảng em hãy cho biết có những

loại lá biến dạng nào

-HS: + Cử đại diện lên bốc thăm câu hỏi của nhóm mình

+ Nhận tấm bìa theo nội dung câu hỏi của nhóm mình

-HS: Đại diện nhóm lên gắn tấm bìa vào bảng Mỗi nhóm cử 2 HS, một bạn đứng gắn các tấm bìa còn bạn kia đứng đọc và chọn vị trí gắn cho đúng

- HS: chú ý ghi nhớ kiến thức ( các nhóm sửa chữa nếu cần )

Chức năng của

lá biến dạng

Tên lá biến dạng

1 Xương rồng

Lá có dạng gai nhọn

Làm giảm sự thoát hơi nước

Giúp cây leo cao Tua cuốn

3 Lá cây mây Lá có dạng tay móc Giúp cây leo cao Tay móc

4 Củ dong ta

Lá phủ trên thân rễ,

có dạng vảy mỏng, màu nâu nhạt

Che chở bảo vệ cho chồi của thân

rễ

Lá vảy

5 Củ hành

Bẹ lá phình to thành vảy dày, màu trắng

Chứa chất dự trữ cho cây

Lá dự trữ

6 Cây bèo đất

Trên lá có nhiều lông, tuyến tiết chất dính bắt sâu bọ

Bắt và tiêu hóa sâu

bọ

Lá bắt mồi

7 Cây nắp ấm

Gân lá phát triển thành cái bình có nắp đậy thành bình

có tuyến tiết chất dịch thu hút và tiêu hóa sâu bọ

Bắt và tiêu hóa sâu

 Mục tiêu: So sánh đặc điểm hình thái chức năng chủ yếu của lá biến dạng với lá bình thường để khái quát về ý nghĩa của lá biến

dạng

- ở mục này GV cho HS hoạt động

độc lập

- GV: Yêu cầu HS xem lại bảng ở

hoạt động 1  Nêu ý nghĩa biến

tác dụng gì đối với cây

- HS: cá nhân tự xem lại bảng nhớ lại các kiến thức mục I đã tìm hiểu

- HS: Xem lại bảng về đặc điểm hình thái và chức năng chủ yếu của

lá biến dạng thấy được ý nghĩa biến dạng của lá

+ Lá bình thường có màu xanh có hình bản dẹt, lá biến dạng nó biến đổi và có nhiều hình dạng khác nhau như: lá gai, lá tua cuốn, tay móc…

- HS: một vài HS trả lời  lớp bổ sung