SKKN rèn kỹ năng đổi đơn vị đo lường cho học sinh lớp 5

Chương trình đổi đơn vị đo lường lớp 5:  Đơn vị đo độ dài: Gồm 4 tiết kể cả ôn tập cuối cấp, trong đó học sinh được củng cố bảng đơn vị đo độ dài, viết số đo độ dài dưới dạng số thập p

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

RÈN KỸ NĂNG ĐỔI ĐƠN VỊ ĐO LƯỜNG

lụât phổ cập giáo dục tiểu học đã xác định bậc tiểu học là bậc học đầu tiên bậc học nền tảng của hệ thống giáo dục quốc dân Bậc tiểu học đã tạo những cơ sở ban đầu rất cơ bản và bền vững cho các em tiếp tục học các bậc học trên Nội dung giảng day của tiểu học luôn gắn liền với thực tiễn, phục vụ thiết thực cho cuộc sống, không chỉ có thế mà mỗi môn học ở tiểu học đều góp phần vào việc hình thành và phát triển nhân cách học sinh Trong các môn học, môn toán là một trong những môn có vị trí rất quan trọng Các kiến thức, kỹ năng của môn toán có nhiều ứng dụng trong đời sống, giúp học sinh nhận biết mối quan hệ về số lượng và hình dạng không gian của thế giới hiện thực Một trong những nội dung toán đáp ứng được mục đích trên đó là đơn vị đo lường Ngày nay, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật và công nghệ thông tin đã làm cho khả năng nhận thức của trẻ cũng vượt trội Điều đó đã đòi hỏi những nhà nghiên cứu giáo dục luôn luôn phải điều chỉnh nội dung, phương pháp giảng dạy phù hợp với nhận thức của từng đối tượng học sinh nhằm không ngừng nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện góp phần đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài cho quê hương, đất nước

II ĐẶT VẤN ĐỀ

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Học tập phải gắn liền với thực tiễn, phục vụ thiết thực cho cuộc sống Trong các môn học, môn toán là môn có vị trí rất quan trọng Nó góp phần quan trọng trong việc rèn luyện tư duy, phương pháp giải quyết vấn đề Việc giúp học sinh hình thành những biểu tượng hình học và đại lượng hình học có tầm quan trọng đáng kể vì điều đó giúp các em định hướng trong không gian, gắn liền việc học tập với cuộc sống xung quanh và hỗ trợ học sinh học tập tốt các môn học khác như mĩ thuật, tập viết, TNXH, thủ công Đối với nội dung giảng dạy về đo lường các em đã được làm quen

từ lớp 1 và hoàn chỉnh ở lớp 5 Các bài tập về chuyển đổi đơn vị đo lường mang tính khái quát cao, nó là một thuộc tính trừu tượng của các sự vật và

hiện tượng Đó là một trong những bài tập có tác dụng rèn luyện tư duy tốt Song đối với lứa tuổi tiểu học, hoạt động nhận thức chủ yếu dựa vào hình dạng bên ngoài, chưa nhận thức rõ thuộc tính đặc trưng của sự vật Do đó học sinh rất khó khăn trong việc nhận thức đại lượng Thực tế trong quá trình giảng dạy đổi các đơn vị đo lường tôi thấy có đầy đủ các dạng: đổi từ đơn vị nhỏ sang đơn vị lớn và ngược lại rồi đổi từ danh số đơn sang danh

số phức và ngược lại v.v học sinh còn lúng túng nên kết quả học tập còn chưa cao Vì vậy để nâng cao chất lượng dạy học các bài toán về đổi đơn vị

đo lường tôi đã nghiên cứu và chọn đề tài “ Rèn kỹ năng đổi đơn vị đo lường cho học sinh lớp 5”

2 NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI

Lực chọn, tập hợp, thống kê các dạng bài tập về đổi đơn vị đo lường, đưa ví dụ minh hoạ và phương pháp giải cho mỗi dạng đó

Thiết kế đồ dùng trực quan phục vụ cho giảng dậy nội dung này Dạy thực nghiệm và khảo sát, đối chứng kết quả thực nghiệm

3 PHẠM VI VÀ THỜI GIAN THỰC HIỆN

- Việc nghiên cứu, lựa chọn, phân loại và hướng dẫn giảng dạy các bài tập về đổi đơn vị đo lường tôi đã và đang thực hiện ở lớp 5 trường tiểu học Cát Linh

- Thời gian thực hiện: Năm học 2008- 2009

III NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP THỰC HIỆN

1 Nội dung chương trình

a Tổng quan chương trình đo lường tiểu học

Hệ thống các kiến thức trong nội dung đo lường ở tiểu học được xây dựng theo cấu trúc đồng tâm như các nội dung khác của toán học nói riêng

và các môn học khác nói chung Hệ thống các kiến thức được sắp xếp từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp Ngay từ lớp 1, học sinh đã được làm quen với đơn vị đo độ dài là cm, biết đọc, viết và đo các đoạn thẳng hoặc các vật có độ dài dưới 20cm Lớp 2,3 các em dần dần làm quen lần lượt với

các đơn vị đo độ dài, đơn vị đo khối lượng, đơn vị đo thời gian và dung tích (lít), biết thực hành cân, đo và đổi một số đơn vị đo đã học Lớp 4 học sinh được hoàn chỉnh bảng đơn vị đo khối lượng, đo độ dài, đo thời gian (từ giây đến thế kỷ), được học các đơn vị đo diện tích từ mm2 →m2 và bước đầu biết đổi các đơn vị đo đơn giản Lớp 5: hoàn chỉnh bảng đơn vị đo diện tích, được biết về một số đơn vị đo thể tích thường dùng và ghép đổi đơn giản, củng cố toàn bộ hệ thống các đơn vị đo lường thông qua nhiều tiết luyện tập ( tổng số là 17 tiết) Chương trình đo lường lớp 5 chiếm tỷ lệ lớn hơn so với chương trình đo lường của các lớp dưới, rèn kỹ năng đổi đơn vị nhiều hơn và mang tính tổng hợp hơn Mặt khác lớp 5 học sinh đã được học đến số thập phân nên các dạng bài tập cũng phong phú hơn

b Chương trình đổi đơn vị đo lường lớp 5:

 Đơn vị đo độ dài: Gồm 4 tiết (kể cả ôn tập cuối cấp), trong đó học sinh được củng cố bảng đơn vị đo độ dài, viết số đo độ dài dưới dạng số thập phận

 Đơn vị đo khối lượng: Gồm 2 tiết (vì phương pháp đổi đơn vị đo khối lượng giống với đơn vị đo độ dài mà học sinh đã biết cách đổi) học sinh cũng được củng cố bảng đơn vị đo khối lượng và viết các đơn vị đo khối lượng dưới dạng số thập phân

 Đơn vị đo diện tích: Gồm 6 tiết (kể cả ôn tập cuối cấp) học sinh được học tiếp các đơn vị đo diện tích lớn hơn m2

và đổi đơn vị đo diện tích

 Đơn vị đo thể tích: Gồm 3 tiết – sau khi học về khái niệm thể tích một hình , học được hiểu khái niệm m3, dm3, cm3, quan hệ chúng

và từ đó đổi các đơn vị đo đó

 Đơn vị đo thời gian: Gồm 2 tiết về bảng đơn vị đo thời gian và đổi các đơn vị đo đó

Ngoài ra trong các tiết học về thể tích các hình và các phép tính về số

đo thời gian học sinh cũng được luyện tập thêm về đổi đơn vị đo

2 Phương pháp giảng dạy thường được vận dụng

Như chúng ta đã biết các dạng bài tập về đơn vị đo lường lớp 5 được sắp xếp từ đơn giản đến phức tạp, từ các bài dạng đổi đơn vị đo lường đơn giản để củng cố lý thuyết rồi nâng cao dần đến các bài tập đổi đơn vị đo phức tạp vì vậy muốn nâng cao chất lượng đổi đơn vị đo lường giáo viên phải giúp học sinh:

- Nắm vững từng bảng đơn vị đo Thuộc thứ tự bảng đó từ nhỏ đến lớn và ngược lại từ lớn sang nhỏ

- Nắm vững được quan hệ giữa 2 đơn vị đo lường liền nhau và giữa các đơn vị khác nhau

- Xác định loại bài và biết cách chuyển đổi đơn vị đo

Muốn vậy đòi hỏi giáo viên phải căn cứ vào đặc điểm nhận thức của học sinh tiểu học để lựa chọn phương pháp phù hợp với nội dung và đối tượng học sinh, tạo hứng thú học tập cho học sinh, giúp các em phát huy trí lực, chủ động lĩnh hội kiến thức, năng động, linh hoạt trong việc luyện tập đổi đơn vị đo

Các phương pháp thường vận dụng để dạy các bài toán về đo lường là: trực quan, đàm thoại, thảo luận nhóm, trò chơi

* Phương pháp trực quan:

Thường vận dụng khi giảng bài mới và hướng dẫn bài tập mẫu về các dạng đổi đơn vị cho học sinh, nhằm giúp học sinh nắm được cái cụ thể, trực tiếp, đó là bản chất của phép đổi đơn vị đo Với phương pháp trực quan này đã giúp học sinh hiẻu sâu, nhớ lâu phương pháp đổi đơn vị đo Để phục vụ cho việc giảng dạy nội dung này, tôi đã nghiên cứu làm 1 đồ dùng trực quan biểu thị các đơn vị đo độ dài, diện tích, thể tích, khối lượng bằng

2 thanh nhôm (sử dụng 2 mặt) được gài vào bẳng sắt, sử dụng tiện lợi và luyện tập được tổng hợp

*Phương pháp đàm thoại:

Đây là phương pháp được sử dụng kết hợp với các phương pháp trực quan, luyện tập, nêu vấn đề Giáo viên phải lựa chọn hệ thống câu hỏi gợi

mở, nêu vấn đề để học sinh suy nghĩ tìm tòi vận dụng kiến thức đã học vào việc xác định dạng bài tập đổi đơn vị đo như thế nào?

*Phương pháp thảo luận nhóm:

Đây là phương pháp phát huy trí tuệ tập thể tạo điều kiện để học sinh khá giúp học sinh yếu, học sinh trung bình trao đổi, hỗ trợ nhau rèn luyện thành thạo kỹ năng đổi đơn vị đo lường Có thể tổ chức thảo luận nhóm đôi, nhóm bốn Phương pháp này thường được sử dụng vào bước đầu khâu luyện tập, giúp học sinh cùng nhau củng cố phương pháp đổi đơn vị

đo

*Phương pháp trò chơi:

Đây là một trong những hình thức luyện tập được áp dụng rất dễ dàng trong loại bài tập rèn kỹ năng đổi đơn vị đo lường Với nhiều cách chơi khác nhau sẽ giúp học sinh “ học mà chơi, chơi mà học” Học sinh thêm hứng thú học tập và tiếp thu bài tốt hơn Các trò chơi thường được tổ chức là: tiếp sức, chọn kết quả đúng (có thể chơi được cả lớp, chỉ cần bộ số

để học sinh giơ số có phép giải đúng), thử tài toán học( hai đội có thể luân phiên đội này ra đề, đội kia giải và ngược lại) v.v

3 Phận loại bài tập đổi đơn vị đo lường

Để rèn luyện kỹ năng đổi đơn vị đo cho học sinh trước hết giáo viên phải tìm hiểu kĩ nội dung, yêu cầu của sách giáo khoa từ đó phân loại được các bài tập về đổi đơn vị đo lường Có thể chia các bài tập về đổi đơn vị đo lường bằng nhiều cách khác nhau nhưng tôi căn cứ vào quan hệ của 2 đơn

vị liền nhau trong các đơn vị đo để có thể chia thành 4 nhóm bài như sau:

Loại thứ nhất: Đổi đơn vị đo độ dài và khối lượng

Loại thứ hai: Đổi đơn vị đo diện tích

Loại thứ ba: Đổi đơn vị đo thể tích

Loại thứ tư: Đổi đơn vị đo thời gian

Trong mỗi nhóm bài trên đều có đủ các bài tập

Dạng 1: Đôỉ từ đơn vị lớn sang đơn vị bé gồm:

+ Danh số đơn sang danh số đơn

+ Danh số phức danh số đơn

+ Danh số đơn sang danh số phức

Dạng 2: Đổi từ đơn vị bé sang đơn vị lớn gồm:

+Danh số đơn sang danh số đơn

+ Danh số phức sang danh số đơn

+ Danh số đơn sang danh số phức

Dạng 3: Điền dấu >, <, = vào ô trống

4 Khảo sát thực tế

Khi làm các bài tập về đổi đơn vị đo lường, đặc biệt là đơn vị đo diện tích và thể tích học sinh còn lúng túng, thường thiếu chữ số ở phần thập phân hàng liền với phần nguyên hoặc chưa chuyển dịch dấu phâỷ đủ các chữ số tương ứng

Ví dụ1: 8m2 463cm2 = 8, 0463m2

Nhiều học sinh làm: 8m2 463cm2 = 84,63m2 hoặc 8,463 m2

Ví dụ 2: 6,9784 m3 =6978,4 dm3

Còn một số học sinh làm bằng 69,784 dm3 hoặc 697,84dm3

Nguyên nhân: - Do chưa thuộc kỹ thứ tự bảng đơn vị đo đó

- Do còn nhầm lẫn quan hệ giữa 2 đơn vị liền nhau của đơn vị đo độ dài với đơn vị đo diện tích và đơn vị đo thể tích

- Do khả năng tính toán còn hạn chế

5 BIỆN PHÁP THỰC HIỆN

5.1 Đổi đơn vị đo độ dài và đơn vị đo khối lượng

Dạng 1: Đổi từ đơn vị lớn sang đơn vị bé

a Danh số đơn

Ví dụ1: 6,2 kg = g 4,1658 m = cm

Giáo viên hướng dẫn học sinh biểu bản chất của phép đổi là 1 kg =

1000 g nên 6,2 hg = 6,2 x 1000 (g) = 6200g Như vậy là ta chỉ việc dịch chuyển sang phải 3 chữ số tương ứng với 3 đơn vị đo khối lượng liên tiếp

là hg, dag, g Hoặc lm = 100 cm nên 4,1658m = 4,1658 x100 (cm) = 416,58

cm

Khi học sinh đã hiểu rõ bản chất phép đổi thì chỉ cần dịch chuyển dấu phẩy sang phải mỗi đơn vị đo liền sau nó là một chữ số hoặc thêm 1 chữ số 0 ứng với một đơn vị đo ( vừa viết vừa nhẩm tên đơn vị đo) Giáo viên biểu thị cho học sinh bằng lược đồ phân tích sau để học sinh dễ hiểu,

Hoặc học sinh ghi 8 đọc là 8m ghi tiếp 5 rồi đọc 5dm và ghi chữ số 0 đọc là 0 cm đến đơn vị cần đổi thì dừng lại và ghi tên đơn vị

* Đổi 7,086 m= dm mm

Học sinh nhẩm 7(m) 0 (dm) = 70 dm; 8 (cm) 6 (mm) là 86 mm

Ta có 7,086 m = 70 dm 86mm

Hỏi 5g = 5/?kg Vì 5g = 5/ 1000 kg= 0,005 kg →4kg 5g = 4,005

kg

Sau khi học sinh đã hiểu được bản chất của phép đổi và thuộc thứ tự bảng đơn vị đo từ lớn đến bé thì có thể suy luận ra phương pháp nhẩm Học sinh vừa viết vừa nhẩm: 4 (kg) 0 (dag) 5 (g) để được : 4kg 5g = 4005g

có thể hỏi nhanh nhiều kết quả đổi khác nhau để luyện tập kỹ năng đổi cho học sinh

Lưu ý: Trong phần trình bày của SKKN này tôi xếp các bài tập dạng viết dưới dạng số thập phân danh số phức sang danh số đơn cùng tên với đơn vị lớn vào dạng đổi đơn vị lớn sang đơn vị nhỏ (4kg 5g = kg)

Dạng 2: Đổi từ đơn vị bé sang đơn vị lớn

a Danh số đơn

) Đó là bản chất, ý nghĩa của phép đổi, có như vậy học sinh

mới hiểu sâu nhớ lâu và cũng từ đó học sinh suy ra cách nhẩm.: Chữ số hàng đơn vị bao giờ cũng gắn với tên đơn vị của nó và mỗi hàng tiếp theo gắn với 1 đơn vị liền trước nó, ta có 0 (cm) 7(dm) 0(m) để được 70cm = 0,70m hay 0,7 m (vì nó chỉ có 0 m)

Hoặc học sinh viết và nhẩm 6 (kg) 0 (yến) 0 (tạ) 0 (tấn) để được 6kg

= 0, 006 tấn Tuy vậy với cách nhẩm này học sinh vẫn có thể bỏ sót hàng hoặc không đánh dấu phẩy vào kết quả nên tôi thường yêu cầu học sinh lập bảng với các bài tập đổi đơn vị từ nhỏ đến lớn

- Xác định đúng yêu cầu bài tập cần đổi ra đơn vị nào

Đổi với bài tập đổi từ đơn vị nhỏ ra đơn vị lớn thì chữ số hàng đơn vị của nó luôn gắn với tên đơn vị đó trong bảng điền, sau đó cứ mỗi chữ số hàng tiếp theo gắn với 1 đơn vị liền trước nó, nếu thiếu chữ số thì tiếp tục viết chữ số 0 cho đến đơn vị cần đổi

- Điền dấu phẩy vào sau đơn vị cần đôỉ rồi ghi kết quả vào bài làm

b Danh số phức

Ví dụ: a/ 63dm= 6,3m; 5mm = 0,005m → 63 dm 5mm = 6,3 + 0,005

= 6, 305 m

*Nhẩm bảng đơn vị từ bé đến lớn

a/ 63 dm 5mm: Học sinh vừa nhẩm vừa viết từ phải sang trái

5 (mm) 0 (cm) 3 (dm) 6 (m) rồi đánh dấu phẩy sau chữ số chỉ đơn vị

m ta được kết quả: 63dm 5mm = 6, 305m

b/ 2035 kg = tấn kg: học sinh nhẩm 5 (kg) 3 (yến) 0( tạ) 2 (tấn) Điền 2 vào danh số tấn, tất cả các chữ số còn lại viết đúng theo thứ tự vào

kg tạ được : 2035 kg = 2 tấn 035 kg = 2 tấn 35 kg đây là bài tập ngược của bài a, muốn làm tốt bài tập này đòi hỏi học sinh phải thuộc kĩ bảng đơn vị

đo cần đổi và xác định đúng giá trị tương ứng của từng đơn vị đo

số vào các đơn vị tương ứng theo thứ tự bảng đơn vị đo lường từ phải sang trái rồi căn cứ vào yêu cầu của đề bài mà lựa chọn các giá trị tương ứng với các đơn vị cần đổi

Để học sinh hiểu thêm về ký hiệu và nhớ lâu bảng đơn vị đo độ dài

và giá trị của các đơn vị giáo viên có thể cung cấp thêm cho học sinh hiểu ý nghĩa về tên gọi của chúng

- Đơn vị chính là mét

- đêca: nghĩa là 10 (mười)

- hectô: nghĩa là 100 (một trăm)

- kilô: nghĩa là 1000 (một nghìn)

- đêxi: nghĩa là

10

1 (một phần mười)

- xenti: nghĩa là

100

1 (một phần trăm)

- mili: nghĩa là

1000

1 (một phần nghìn)

Như vậy học sinh có thể hiểu kilômet là một nghìn mét hoặc xăngtimét là một phần một trăm mét v.v

5.2: Đơn vị đo diện tích

Dạng 1: Đổi từ đơn vị lớn sang đơn vị bé

Tương tự như đổi đơn vị đo độ dài muốn nâng cao chất lượng đổi đơn vị đo diện tích, đòi hỏi học sinh phải làm thành thạo các bài tập đổi cơ bản ở đầu

Mỗi phần; nắm vững thứ tự xuôi, ngược của bảng đơn vị đo diện tích và quan hệ giữa các đơn vị đó để rút ra cách đổi các bài tập đòi hỏi tư duy linh hoạt

Giáo viên chỉ cần lưu ý học sinh quan hệ của các đơn vị đo 2 đơn vị liền nhau hơn kém nhau 100 lần nên khi đổi đơn vị từ lớn sang nhỏ mỗi đơn vị đo liền nhau nó phải thêm 2 chữ số 0 (đối với số tự nhiên) hoặc dịch chuyển dấu phẩy sang phải mỗi đơn vị 2 chữ số

a Danh số đơn

Ví dụ: Viết các số đo sau dưới dạng bằng m2:1.25km2; 16.7ha ( bài 1 trang 76)

Giáo viên gợi mở để học sinh tính 1km2 = 1000.000m2

 1.25km2 = 1.25 x 1000000 = 1250000m2

Giáo viên hướng dẫn học sinh viết 1 và nhẩm 1 km2 viết tiếp 2 chữ

số 25 và đọc 25 hm2 viết thêm 00 và đọc 00dm2 viết tiếp 00 và đọc 00m2, như vậy ta được 1.25km2 = 1250000m2

Hoặc nhẩm từ km2 đến m2 là3 đơn vị đo diện tích ta chuyển dấu phẩy sang phải 2 x 3 = 6 (chữ số)

- Giá trị của đơn vị theo đề bài phải viết đúng cột

- Trong bảng phân tích mỗi cột phải đủ 2 chữ số

- Tuỳ theo đề bài yêu cầu đổi biến đơn vị nào thì phải đánh dấu phẩy sau 2 chữ số của đơn vị ấy hoặc chọn giá trị số phù hợp với đơn vị cần đổi

Dạng 2: Đổi từ đơn vị bé sang đơn vị lớn

a Khi đổi đơn vị từ nhỏ đến lớn ta chỉ việc dời dấu phẩy từ phải sang trái mỗi đơn vị đo liền trước nó 2 chữ số, nếu thiếu chữ số thì ta thêm chữ

số 0 vào bên trái cho đủ mỗi đơn vị 2 chữ số rồi đánh dấu phẩy sau đơn vị cần đổi

Ví dụ: từ m2 đổi ra hm2 (hecta) phải qua (2 khoảng cách) 2 lần chuyển đơn vị đo liền trước nó (m2dam2hm2) nên ta phải dời dấu phẩy sang trái 2 x 2 =4 (chữ số) lưu ý: 2 chữ số hàng chục và hàng đơn vị của dữ