phuong phap tiep can cac sang tac cua nguyen khai p2

Nói chung, Nguyễn Khải đã thành công, phân tích sâu sắc nhiều vấn đề, đào sâu tâm lý nhân vật, phát hiện những khía cạnh của mâu thuẫn qua những câu chuyện rất bình thường của đời sống

Chương ba

CẢM HỨNG CHIÊM NGHIỆM - CHIẾTLÝ

I - NGUYỄN KHẢI VỚI NĂNG LỰC PHÁT HIỆN VẤN

ĐỀ VÀ XU HƯỚNG TRIẾT LUẬN

Nghiên cứu tác phẩm Nguyễn Khải, nhiều nhà phê bình chú ý tới năng lực phát hiện vấn đề như một dấu hiệu nổi bật trong sáng tác của ông Nguyễn Khải không chỉ là "một tài năng phát hiện vấn đề" (Nguyễn Đăng Mạnh) ở những mặt phức tạp, khuất tối của hiện thực mà còn "rất giỏi phát hiện ra những vấn đề ẩn sau các sự vật, hiện tượng tưởng như thật giản đơn quen thuộc" [13] Đọc Nguyễn Khải, người ta nghĩ ngay đến vấn đề ông đặt ra qua tác phẩm của mình, bởi điều

"Nguyễn Khải quan tâm trước tiên: vấn đề! Câu chuyện hình thành và phát triển theo yêu cầu của vấn đề Chi tiết này, cốt truyện nọ, nhân vật kia cần có là đều vì yêu cầu thể hiện các vấn đề mà anh muốn nói" [265]

Tìm kiếm phát hiện vấn đề, rồi gợi mở, đặt ra các vấn đề của đời sống để có cơ hội cùng bàn bạc, trao đổi, tranh luận, triết lý với những người cùng thời là chủ đích mà Nguyễn Khải luôn hướng tới với tinh thần nhập cuộc Với mục đích trao đổi, bàn luận, đối thoại, "Nguyễn Khải không dừng lại ở việc nêu vấn đề, ông cố gắng trình bày sự nghiên cứu, nghiền ngẫm của riêng mình" [13] Những chiêm nghiệm của ông nhằm "nhận thức lại, kiến giải lại, đánh giá lại" (Bakhtin) về cuộc đời và con người trên cơ sở một tư duy khoa học, cho thấy sự phấn đấu kiên trì của ông theo quan niệm:

"Văn học là khoa học của lòng người, là lịch sử của lòng người" "Sự thật chỉ có thể viết về những tấm lòng, những

tâm trạng của các giai cấp trong xã hội với mọi sự phức tạp, tinh vi và ngoắt ngoéo có thật của nó, như thế mới là sự thật

theo quan niệm chân thật của tôi" [71]

Nhìn chung, sáng tác của Nguyễn Khải không bị bó hẹp ở những nhận xét, đánh giá vụn vặt có tính nhất thời Ông có ý

thức khái quát cuộc sống ở mức độ cao và rút ra những chiêm nghiệm mang ý nghĩa triết lý, đạo đức nhân sinh có tính bền vững Khuynh hướng chiêm nghiệm - triết lý đã hình thành ở

Nguyễn Khải từ rất sớm Từ Mùa lạc, người đọc nhiều khi

đã thấy Nguyễn Khải "thông qua nhân vật để nêu lên những vấn đề triết lý bình luận về một hiện tượng của cuộc sống

( ) Nói chung, Nguyễn Khải đã thành công, phân tích sâu

sắc nhiều vấn đề, đào sâu tâm lý nhân vật, phát hiện những khía cạnh của mâu thuẫn qua những câu chuyện rất bình thường của đời sống và hướng sự suy nghĩ của người đọc về một vấn đề nhất định, làm cho người đọc nhận thức được sâu sắc vấn đề xã hội mà tác giả nêu lên" [28]

Tuy nhiên, thế mạnh của ngòi bút Nguyễn Khải lúc ấy chủ yếu là sự nồng nhiệt và hào hứng của tuổi trẻ, những lời tổng kết có tính chất lý thuyết không tránh khỏi có những lúc hấp

tấp, vội vàng Độc giả, vì thế, hầu như mới chỉ được nghe thấy chứ chưa được cảm nhận một cách thấm thía về những

chiêm nghiệm Những triết lý như thế này, dường như chưa

có đủ chiều sâu chiêm nghiệm của cả tác giả và nhân vật:

"Sự sống nảy sinh từ trong cái chết, hạnh phúc hiện hình

từ trong những hy sinh, gian khổ, ở đời này không có con

đường cùng, chỉ có những ranh giới, điều cốt yếu là phải có sức mạnh để bước qua những ranh giới ấy " [122,265] (Lời tác giả)

"Khi đã được sống trong cái hạnh phúc bình thường thì lại càng muốn đầy đủ mãi, vun đắp vào mãi không bao giờ cảm thấy vừa lòng ( ) Vì sợi dây ràng buộc của gia đình ghê gớm lắm, năm tháng qua đi, lúc đầu còn cựa quậy, nhưng lâu dần thì chính anh lại tự thắt anh lại, như con diều hâu ấy mà, không sao thoát ra được nữa" [122, 470] (Lời Nam)

Hai cuốn tiểu thuyết: Chiến sĩ và Chủ tịch huyện ra đời

cuối cuộc kháng chiến chống Mỹ đã dần bộc lộ rõ khuynh hướng triết lý của Nguyễn Khải Có thể gặp ở đó những nhận

xét vừa thông minh vừa hóm hỉnh, những châm ngôn xử thế

sâu sắc, những triết lý có giá trị từ những chuyện rất bình thường Nếu trước đây, triết lý của Nguyễn Khải thiên về các vấn đề chính trị, xã hội thì đến hai tác phẩm này nhiều vấn đề thế sự đã dược Nguyễn Khải quan tâm và chiêm nghiệm một cách sâu sắc Từ sau năm 1975, xu hướng triết lý thế sự ngày càng gia tăng, và nó trở thành nội dung chủ yếu trong các tác phẩm của Nguyễn Khải từ sau đổi mới

Đánh giá và chiêm nghiệm hiện thực trên cơ sở của những quan niệm triết học mang tính nhân bản, đó là đặc sắc riêng

của sáng tác Nguyễn Khải từ sau 1975 Hầu hết tiểu thuyết của ông ở giai đoạn này đều mang tính chất của những cuốn

tiểu thuyết triết luận Cha và con và là cuốn tiểu thuyết

"triết luận về tôn giáo và chủ nghĩa xã hội bằng ngôn ngữ tự

sự" (Lại Nguyên Ân) "Gặp gỡ cuối năm là một tiểu thuyết

kịch - triết lý" (Nguyễn Văn Lưu) mà ở đó mỗi nhân vật "là

một đơn vị nghệ thuật để cân chở một triết lý nào đó" của tác

giả (Lê Thành Nghị) Thời gian của người là "triết lý về cách sống" (Nguyễn Đăng) Một cõi nhân gian bé tý là triết lý về

số phận con người trong cõi nhân gian đầy biến động này

Ở các truyện ngắn sau 1975, Nguyễn Khải cũng không dừng lại ở những suy tư chiêm nghiệm về lẽ sống, về lý tưởng mà chăm chú quan sát, lý giải, chiêm nghiệm con người ở những bình diện tồn tại khác nhau của nó: trong không gian, thời gian, trong quan hệ chủ quan, khách quan, trong quy luật nhận thức Đúng như nhận xét của Lại Nguyên Ân: Giờ đây, "những câu chuyện cuộc đời ở anh (Nguyễn Khải đang như muốn trực tiếp chuyển thẳng thành một thứ triết lý về thực tại, và đi kèm với điều đó, thành phần lập luận, biện giải trên các trang văn xuôi của anh đang trở nên lấn át thành phần kể chuyện" [5]

Những chiêm nghiệm - triết lý của Nguyễn Khải thường là phong phú về nội dung và sinh động về sắc thái Ở đó có cả cái thông minh bác học lẫn cái láu lỉnh, suồng sã, dân dã trong những triết luận không chỉ về những vấn đề lớn lao như hạnh phúc, niềm tin, lý tưởng mà còn cả về những chuyện tưởng chừng nhỏ nhặt như miếng ăn, đồng tiền, nỗi nhục và

sự hèn hạ của con người Tác phẩm Nguyễn Khải luôn hàm chứa những tư tưởng triết học sâu sắc nhưng không xa vời bởi đó là sự chắt lọc, kết tinh từ những trải nghiệm của một con người, một nhà văn vừa có tài năng, vừa giàu tâm huyết, lại luôn có ý thức gắn bó với cuộc đời, với dân tộc, với thời đại Nhiều triết lý có tính chất nghiệm sinh đã đạt đến độ thâm trầm đáng quý:

- "Phải có một lần làm nạn nhân mới biết họ sự tàn ác của những lần làm thủ phạm" [124, 36]

- "Sống tới cái tuổi ngoài 50 mới nghiệm ra sự thành bại của một đời người, không phụ thuộc bao nhiêu vào cái lập chí ban đầu Còn thời thế, còn bao nhiêu là may rủi đã quyết định cái sinh mạng bé nhỏ của mình" [144, 564]

Trong tác phẩm, nhà văn thường vừa tự sự vừa trữ tình, vừa kể chuyện vừa tham gia vào câu chuyện bằng những lời bình luận, triết lý đầy sắc thái trữ tình Ông không ngại bộc lộ trực tiếp tư tưởng của mình dưới hình thức những lời triết lý trừu tượng Và cố nhiên, không phải ông đã dễ dàng tránh được Đề cao tính triết lý và ý nghĩa triết học đạo đức của các vấn đề, của các nhân vật, Nguyễn Khải thể hiện rõ ý thức coi trọng nhu cầu nhận thức và hiểu biết của con người thời đại

Sự băn khoăn cho rằng: "Các nhân vật tiểu thuyết của ta cái

áo mặc thì to nhưng cái đinh mắc vào (ý nghĩa triết học) thì hãy còn bé quá" [39, 352 - 353] là nguyên nhân khiến Nguyễn Khải chú trọng đào sâu tìm đếm ý nghĩa triết học cho tác phẩm và nhân vật của mình Ý thức ấy, một mặt, đem lại cho cả tác giả và độc giả một cái nhìn sâu sắc vào cuộc đời và con người, từ đó tạo nên những khoái cảm thẩm mỹ thú vị bởi những triết lý vừa tinh tế vừa thâm thuý Nhưng mặt khác dường như căn bệnh "sính triết lý" (từ dùng của Nguyễn Văn Lưu) cũng đã manh nha và bộc lộ những mầm mống bất cập của nó Ấy là khi, nhu cầu triết lý của nhà văn đã làm mất đi tính hồn nhiên, tự nhiên của bản thân cuộc đời, của tính cách nhân vật, đã chi phối, tác động mạnh tới mức làm "'xiêu lệch" (Ngô Thảo) cả cách suy nghĩ, cách ăn nói của nhân vật Và

điều này đã làm giảm đi phần nào sức hấp dẫn của nhân vật Nguyễn Khải, bởi sự lặp lại một cách đơn điệu của một vài dạng tính cách

Không phải ngẫu nhiên mà Nguyễn Văn Lưu đưa ra nhận xét: "Đọc Nguyễn Khải gần đây, ta có cảm giác như đang đứng trước một con người nghiêm nghị, mắt chong chong nhìn vào cuộc đời và bất kể ở đâu cũng có thể lôi ra một triết lý" [243, 257]

Dễ dàng nhận thấy: Các nhân vật của Nguyễn Khải từ người già đến người trẻ, từ trí thức đến thị dân, nông dân, công nhân, bộ đội, ai ai cũng đều có những suy nghĩ sâu sắc

và ở mức độ này hay mức độ khác, có lúc, dường như họ đã

có dáng dấp của một triết nhân

Thêm vào đó, triết lý của Nguyễn Khải chủ yếu được phát biểu trực tiếp bằng ngôn ngữ lý luận chứ không được thể hiện bằng ngôn ngữ hình tượng như trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu nên chưa tạo được dư ba trong lòng người đọc bởi sự ám ảnh của hình tượng nghệ thuật Ít sử dụng các thủ pháp nghệ thuật hỗ trợ cho diễn đạt như trong sáng tác của

Ma Văn Kháng, của Nguyễn Minh Châu, hay của Nguyễn Huy Thiệp mà thường đặt vấn đề một cách trực diện, đôi khi nặng về thuyết lý hơn là triết lý, tác phẩm của Nguyễn Khải không tránh khỏi có những lúc trở nên khô khan và gây cảm giác nặng nề

Theo chúng tôi thì: Chỉ khi nào những chiêm nghiệm, triết

lý được rút tỉa từ chính những trải nghiệm của nhà văn hay của nhân vật gắn với xúc cảm mạnh mẽ của người viết và phù hợp (tạo được sự cá tính hoá trong ngôn ngữ và tính cách

nhân vật) thì chúng mới có sức hấp dẫn và lôi cuốn thật sự

Là người thông minh, Nguyễn Khải hiểu rõ cái "gã" và cái

"tạng" của mình Có lẽ vì thế, nhà văn đã tìm tòi và sáng tạo nên một nhân vật đặc biệt là người phát ngôn phù hợp nhất cho những chiêm nghiệm, triết lý của mình Đó là nhân vật

Người kể chuyện

II ƯU THẾ CỦA NHÂN VẬT NGƯỜI KỂ CHUYỆN TRONG VIỆC MỞ RỘNG VÀ ĐÀO SÂU VÀO CÁC VẤN

ĐỀ TRIẾT LÝ NHÂN SINH CỦA ĐỜI SỐNG

Đọc truyện Nguyễn Khải, ta thường được tiếp xúc với

nhân vật Người kể chuyện

Theo dòng thời gian, trên hành trình sáng tác của nhà văn, nhân vật đó cũng có sự phát triển trong tư chất và diện mạo Nhìn chung, có khác với nhiều người viết cùng thời, nhân

vật Người kể chuyện của Nguyễn Khải thường không phải là

người nắm giữ toàn bộ "bí mật" của câu chuyện, là người ban phát chân lý - cái chân lý được rút ra qua sự trải nghiệm, sự

đúc kết của cộng đồng Người kể chuyện trong sáng tác của

Nguyễn Khải có một gương mặt riêng, cụ thể và sinh động,

có cá tính, có lai lịch tiểu sử có ý kiến, có tư tưởng riêng

trước mỗi vấn đề đặt ra trong tác phẩm Người kể chuyện đã

trở thành một nhân vật văn học Anh ta cũng có những ưu điểm và nhược điểm như mọi con người bình thường, có khi cũng "nông nổi bốc đồng", thậm chí "hồ đồ" khi đánh giá con người, cũng "ngại va chạm" và hãy "né tránh", cũng "háo danh" và "hay dỗi vặt" Tuy nhiên, ở nhân vật này còn có - thật mãnh liệt - cái ý thức thường xuyên soi rọi lại diện mạo tinh thần của mình để điều chỉnh tư tưởng và hành vi cá nhân

cho phù hợp với chuẩn mực tiến bộ của đời sống xã hội Nhà

phê bình Vương Trí Nhàn phát hiện ra rằng: Nhân vật Người kểch chuyện của Nguyễn Khải "rất gần với chúng ta" cả ở

những ưu điểm và nhược điểm trong suy nghĩ và trong cách nghĩ Chính sự gần gũi này làm cho những chiêm nghiệm giờ đây của Nguyễn Khải - những chiêm nghiệm mang đậm dấu

ấn của sự trải nghiệm cá nhân- thêm thấm thía và có sức thuyết phục

Khảo sát các truyện ngắn của Nguyễn Khải in trong các

tập: Hà Nội trong mắt tôi, Sư già chùa Thắm và ông đại tá về hưu, Một thời gió bụi, Truyện ngắn và tạp văn, Chút phân của đời, Truyện ngắn chọn lọc, Tuyển tập truyện ngắn, Tuyển tập Nguyễn Khải (tập III) cùng với các tiểu thuyết của

Nguyễn Khải viết sau 1975, chúng tôi nhận thấy: Nguyễn

Khải đã sử dụng hình tượng nhân vật Người kể chuyện như

một phương tiện nghệ thuật quan trọng để chuyển tải tư tưởng của mình Trong 72 truyện ngắn của Nguyễn Khải sau

1975, có tới 60 truyện ngắn xuất hiện nhân vật Người kể chuyện hữu hình trong tư cách nhân vật xưng Tôi Và trong

60 nhân vật xưng Tôi này lại có tới 59 nhân vật là người cầm bút (nhà văn hoặc nhà báo) Trong 6 tiểu thuyết của Nguyễn Khải thì Người kể chuyện hữu hình - nhân vật xưng Tôi - người cầm bút - xuất hiện trong 3 cuốn (Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của người, Vòng sóng đến vô cùng) Nhân vật Người kể chuyện này trực tiếp tham dự vào câu chuyện ở

nhiều vị trí linh hoạt, để phù hợp với mục đích kể chuyện và chiêm nghiệm của tác giả

Trong truyện ngắn của Nguyễn Khải, Người kể chuyện khi

thì là nhân vật chính kể lại câu chuyện của chính mình, lấy

mình ra làm đối tượng để suy ngẫm, chiêm nghiệm (Một giọt nắng nhạt, Nghề văn cũng lắm công phu, Anh hùng bĩ vận ),

khi thì là nhân vật phụ trong vai trò người tổ chức, dẫn

chuyện để cho nhân vật chính tự kể về mình (Chuyện tình của mỗi người ), hoặc trực tiếp kể lại câu chuyện của nhân vật chính (Tiền, Đời khổ, Nắng chiều, Nếp nhà ) Trong tiểu thuyết, Người kể chuyện có một "sân khẩu rộng rãi để "đổi

vai" nên có điều kiện nhìn thấy và chiêm nghiệm được nhiều mặt của hiện thực

Ngay từ truyện vừa Hãy đi xa hơn nữa của Nguyễn Khải

ra đời ở đầu thập niên 60, người ta đã thấy xuất hiện nhân vật

Người kể chuyện hữu hình là người cầm bút "Đó là con

người luôn luôn suy nghĩ về ý nghĩa của cuộc đời, về bề sâu của lâm hồn con người, về những quan hệ đạo đức mới, về vị trí của mỗi người trong cuộc đấu tranh chung" [59]

Tuy nhiên, giữa cái tôi - Người kể chuyện - nhà văn trong Hãy đi xa hơn nữa với cái tôi - Người kể chuyện - nhà văn

trong những sáng tác của Nguyễn Khải sau 1975 đã có một bước phát triển mới trên nhiều phương diện Cái tôi trước

1975 dù có ý thức trình ra những cảm nhận, suy nghĩ riêng của mình trước con người và cuộc sống, nhưng người đọc nhận thấy đó chủ yếu vẫn là những phát ngôn của "người cán bộ" theo tinh thần cộng đồng, theo chiều hướng chung của tư tưởng thời đại Và tính độc thoại trong phân tích, bình luận, triết lý của chủ thể trần thuật hầu như không dành khoảng trống nào cho những đối thoại và liên tưởng của người đọc

Nếu như nhân vật Người kể chuyện trước đây đứng cao hơn

các nhân vật khác, nhân danh cái hay cái tốt theo quan điểm cộng đồng để "kêu gọi người đọc hãy nhìn chu đáo xung quanh và vào chính bản thân mình, cố gắng nâng mình lên

theo cái tầm lớn lao của thời đại" [59] thì nhân vật Người kể chuyện trong sáng tác của Nguyễn Khải hôm nay lại như một

người bạn đi bên cạnh ta, thủ thỉ tâm tình trò chuyện, giãi bày, và cả tranh luận, đối thoại nữa để cùng người đọc chia sẻ

và đồng cảm với những chiêm nghiệm của cá nhân mình Một người cầm bút từng trải hãy suy ngẫm luôn hiện diện

trong vai trò Người kể chuyện - trực tiếp tham dự, lúc là

người trong cuộc vừa tự nghiệm, tự vấn, tự giãi bày, lúc là một chứng nhân chăm chú dõi theo diễn biến cuộc đời và số phận của từng nhân vật rồi bình luận, triết lý Thiết nghĩ, chọn một chỗ đứng như vậy để chiêm nghiệm hiện thực, Nguyễn Khải đã tìm được một cách thức hữu hiệu cho ngòi bút của mình có điều kiện để lui - tới, vừa bảo đảm tính khách quan của đối tượng chiêm nghiệm, vừa giữ được yêu cầu chủ quan của chủ thể sáng tạo

Trong nhiều trường hợp, ở chính nhân vật Người kể chuyện - nhân vật xưng Tôi - người cầm bút đã diễn ra một

quá trình tự thức nhận, tự phản tỉnh, tự sám hối nghiêm khắc

những non nớt, những nghèo nàn giản đơn trong cách nhìn và cách nghệ một thời, Nguyễn Khải trung thực trải lòng mình lên trang viết Người đọc bắt gặp ở đây, không chỉ là một con người với khát vọng hoàn thiện nhân cách cá nhân mà còn là một người cầm bút tỉnh táo, giàu lòng tự trọng, dũng cảm nhìn thẳng vào sự thật, đối mặt với những hay dở, tốt xấu

trong nhận thức một thời để chiêm nghiệm, và hơn thế - chiêm nghiệm lại Sự chiêm nghiệm lại của nhà văn ở đây tỏ

rõ một tinh thần thực sự nghiêm túc và khoa học Không phải nhìn nhận lại để lên án, để phủ nhận và đọc lời "ai điếu" cho những nhận thức cũ trước đây, mà để tìm tới những nhận thức mới, tiếp cận với chân lý vĩnh cửu của đời sống Đó là định hướng đúng đắn của một người viết đầy trách nhiệm, biết và dám "gạt bỏ sai lầm khỏi cái chủ quan" để đi gần đến chân lý

Trong tư cách một nhân vật - nhân vật Người kể chuyện -

nhà văn có khả năng phân thân để tự khám phá chính mình,

tự đối thoại với mình Cái hồn nhiên, bồng bột của một "thời lãng mạn" được chiêm nghiệm lại bằng những lời sám hối chân thành: "Có một thời, mà thời ấy kẻo hơi quá dài, những

ba chục năm, chúng ta chỉ tôn trọng có ý chí, có nghị lực, có chính trị, có tư tưởng" [144, 478]

Hoặc "nghĩ mà tiếc cho những năm tháng đã qua, chỉ hiểu đời có một nửa, chỉ biết người có một nửa, cái nửa ai cũng nhìn thấy còn lại bỏ hẳn một nửa chỉ nhà văn mới nhìn thấy Nên bây giờ lớn tuổi rồi vẫn cứ phải đi Đi để tìm lại những cái đã đánh mất" [145, 42]

Từ điểm nhìn của một Người kể chuyện lại là một người

viết từng trải có ý thức khám phá, phát hiện để tìm đến cội nguồn mọi chân lý đời sống và nghệ thuật, Nguyễn Khải thường xuyên soi rọi lại quá khứ dưới góc nhìn của thời gian hiện tại Những hồi ức, hồi tưởng luôn trở đi trở lại trong trường nhìn, trường suy nghĩ của con người hôm nay Sự đan cài hiện tại và quá khứ, quá khứ trong hiện tại tạo nên những liên tưởng, những suy ngẫm vừa phong phú vừa rộng mở để những chiêm nghiệm giờ đây không dừng ở tính thuyết lý một chiều mà bộc lộ tính đối thoại dân chủ và bình đẳng Tuy nhiên, quá sa đà vào những hồi ức hồi tưởng, không khỏi có lúc Nguyễn Khải tự lặp lại chính mình Những chi tiết truyện, nhân vật truyện trở đi trở lại gần như nguyên dạng trong tác phẩm của ông thường gây cho người đọc cảm giác quen thuộc và nhàm chán Chẳng hạn: chi tiết về cái chết của người du kích và kỷ niệm với những người chị - bạn cùng ngành y một thuở - của nhân vật người kể chuyện trong hai

truyện ngắn Ngôi chùa của các chị và Chợt nghĩ về những người đã chết Hay câu thơ "Cổ mạch hàn phong cộng nhất nhân" được sử dụng hai lần, một - ở cuối truyện ngắn Anh Thanh Tịnh, một - ở cuối tiểu thuyết Một cõi nhân gian bé tý,

cùng bộc lộ tâm sự cô đơn và tê tái về những ngày cuối của tuổi già rõ ràng đã làm giảm sức hấp dẫn của hình tượng nghệ thuật Mặc dù vậy, không thể phủ nhận rằng nhờ cách

kể chuyện giàu chất chiêm nghiệm mà nhiều mối đồng cảm giữa nhà văn - người kể chuyện và độc giả đã được thiết lập

Và đó là cơ sở cho lời nhận xét sau đây của Vương Trí Nhàn:

"Trong những trường hợp thành công nhất của mình, Nguyễn Khải hiện ra như một người kể chuyện thông minh,

la cà khắp nơi chia sẻ với mọi người mọi vui buồn khi quan

sát việc đời, [229, 59]

Cái hăm hở và táo bạo trong những chiêm nghiệm thời trai trẻ, qua tháng năm dần trở nên chín chắn, đằm thắm và khoan hoà Không còn nữa thái độ "ngông nghênh, hiếu thắng" với cách "nói lấy được", và "những trang viết kiêu ngạo chỉ khẳng định có một niềm tin, một lẽ sống rồi dạy dỗ, rồi lên

án, rồi chế giễu tất cả những gì khác biệt với mình" Nếu trước kia nhà văn thật chủ quan khi khái quát đời sống, đầy tự tin đến mức tự kiêu nghĩ rằng mình có thể "đi guốc vào bụng thiên hạ", thì nay kinh nghiệm cá nhân và sự từng trải đã giúp ông "hiểu thêm một chân trời khác ngoài những chân trời đã biết" và "nhận ra từ cuộc sống có nhiều hệ luỵ của mỗi ngày

vẫn có thể phát sáng tới vô cùng" (Sư già chùa Thắm và ông đại tá về hưu)

Vì vậy, âm sắc chung của giọng văn Nguyễn Khải giờ đây

là "hạ giọng trước cuộc đời" (Nguyễn Đăng Mạnh), "vừa nói vừa ngập ngừng vừa chậm rãi, chỉ sợ mình sẽ khái quát sai một lần nữa" (Vương Trí Nhàn)

Sự thức nhận về cái bí ẩn đến không cùng của đời sống con người và cái hữu hạn của "sự hiểu biết không bao giờ là

đủ về con người" (Bakhtin) khiến Nguyễn Khải nhìn cuộc sống linh hoạt hơn Từ chỗ cái gì cũng muốn quy về "sự có lý" của nó: "Cái gì cũng có lý, một đời người nhất cử nhất

động đều có lý" (Phía khuất mặt người) đến chỗ phát hiện

"đời người đến là lắm chuyện vô lý và tội nghiệp" (Nhóm bạn thời kháng chiến), và nhận thức được rằng: "Con người là

một tổng thể vô cùng phức tạp, làm sao có thể cân đo, đong đếm, có thể chia nó ra, ép nó lại thành những tiêu chuẩn

chính xác trong một hệ thống hoạt động kinh tế ? Vả lại con người dâu chỉ tồn tại trong có hoạt động kinh tế, mà còn có hoạt động chính trị, hoạt động văn hoá, hoạt động tôn giáo và trăm ngàn ràng buộc khác nó chia sẻ lo nghĩ của một người" [96, 17 - 18] để rồi tỉnh ngộ và luôn luôn lòng tự dặn lòng:

"Phải biết là trên đời này còn có nhiều lý sự không thể biết để khỏi bị bó vào những cái có thể biết" [124, 327] là cả một quá trình không đơn giản và nhẹ nhàng chút nào

Khi soi rọi vào diện mạo tinh thần của mình, nhà vãn -

Người kể chuyện không ngần ngại "lộn trái" bản thân bằng

cách đem so sánh văn chương của mình với vãn chương của một bậc đàn anh trong văn giới: "Văn anh buồn, chữ nghĩa mệt mỏi, nhưng đã đọc thì không thể quên được, nó thấm vào

da thịt mình đến tận bây giờ" "Văn tôi thì khác, người ra kẻ vào ồn ào, nói năng băm bổ, cho vào mặt nhau mà nói, mà lý

sự làm cho người đọc không kịp thở, không kịp cãi, phải sau

đó mới thấy còn nhiều chuyện phải bàn cãi" (Phía khuất mặt người)

Sự giễu nhại, cười cợt vào "những mặt trái", những "cái chưa được, của mình là một cách nhận lỗi chân thành và khôn ngoan Người nhận lỗi thì dễ nói ra, còn người nghe thì dễ dàng chấp nhận và thể tất Tuy nhiên, không phải ai cũng có thể nói ra cái xấu, cái yếu của mình Nói như Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh: phải là người "tự tin, thậm chí ngạo đời mới dám khoe cái hèn, cái kém của mình ra chứ" [200]

Quả thực, Nguyễn Khải rất tự tin trong nhìn nhận và đánh giá bản thân Ở chỗ này, người ta thấy niềm kiêu hãnh của nhà văn trong ý thức về thiên chức cao quý của nghề văn: "Vì

một niềm tin mà tôi trở thành người cầm bút, nay vứt bỏ nó, thay vào cái khác thì sẽ trở thành giám đốc, cố vấn, chuyên

gia kinh tế chứ đâu còn là nhà văn (Anh hùng bĩ vận) Ở chỗ

khác, người viết để cho một nhân vật khác chê trách mình, nhưng rồi cũng chính nhân vật ấy lại là người "chiêu tuyết" cho ông Đây là một trong những ví dụ:

"Anh pha trà, nói liền một mạch về vở kịch của tôi, anh mới được xem diễn ở Hải Phòng Xem thì thích nhưng dài quá, lý lẽ nhiều quá, mệt Họp hành cả tuần đã mệt, muốn coi một cái gì nhẹ nhõm để giải trí lại vấp phải một cuộc tranh luận chính trị nảy lửa trên sân khấu, càng mệt thêm Văn của tôi, anh đọc cũng mệt, chẳng hấp dẫn tí nào, tình yêu mùi mẫn hầu như không có "Nhìn bề ngoài anh không phải là người khô mà sao văn chương khắc khổ thế? Đọc mệt quá?" Tôi cũng cười: "Tôi viết còn mệt nữa là người đọc" "Tại sao anh không sửa?" "Thành tật rồi sửa sao được Anh lấy thuốc mời tôi, tự mình châm một điếu "Trách đùa nhà văn một chút đừng giận nhé - Anh nói thêm - Mỗi người lúc này đang phải đứng trước bao nhiêu là chọn lựa, bảo không căng sao được, không mệt sao được" [96, 8]

Nhân vật Người kể chuyện trong tư cách người cầm bút ở

sáng tác của Nguyễn Khải không chỉ chú trọng chiêm nghiệm những vấn đề về thời thế, về bản thân, về nghề nghiệp mà còn luôn có ý thức chiêm nghiệm lại các nhân vật của mình trong sự vận động của tính cách và số phận trước những đổi thay của hoàn cảnh

Hai mươi bốn năm sau, "một khoảng thời gian đủ dài để gói gọn một cuộc chiến tranh, nhiều đời người, nhiều buồn

vui và bao nhiêu là thay đổi trong các mối quan hệ" (Cái thời lãng mạn), nhà văn trở lại xã Đồng Tiến, nơi đã đi vào kỷ

niệm của ông về "một thời viết và một thời còn rất trẻ" Cảm nhận của Nguyễn Khải về một sự "đổi đời", "như đã sang hẳn một kiếp khác" không chỉ bởi sự thay đổi của cảnh vật, mà quan trọng hơn là sự biến đổi của số phận "những con người nổi tiếng cả hay lẫn dở của một thời đã thuộc về quá khứ"

(Mất toi một truyện ngắn) Những "dự đoán một cách lãng

mạn" của nhà văn về số phận của họ trước kia, soi vào "bức tranh sống" của hiện thực hôm nay đã buộc nhà văn phải bừng tỉnh Một sự bừng tỉnh đầy chua chát nhưng lại có ý nghĩa khai mở cho những nhận thức, những suy nghĩ đúng đắn hơn về con người và cuộc đời Và giờ đây, sự chiêm nghiệm từ "cái thời lãng mạn" cơ hồ mới bộc lộ đầy đủ sức thuyết phục của nó:

"Con người và đời sống tinh thần của con người thường làm cho chính nó cũng phải ngạc nhiên về sự phong phú, sự phức tạp và sự vận động hết sức kỳ lạ của nó" Và "cái giới hạn giả dối do mình suy tưởng đã nứt ra để lộ những khoảng

vô cùng của một cái gì không giới hạn, không thể biết ngay một lúc được" [122, 428]

Những nhân vật tích cực, những "con người mới" mà Nguyễn Khải mê say ngày nào "vừa kết thúc mọi sự phiêu lưu vặt vãnh trong địa hạt văn chương thì cuộc phiêu lưu thật

sự trong đời sống mới bắt đầu (Cái thời lãng mạn)

Biền - "Ông chủ nhiệm gương mẫu trong Tầm nhìn xa,

người có quyền mà không tham, sẵn sàng hy sinh mọi lợi ích

cá nhân để mưu cầu lợi ích tập thể, sống nghèo đói và vất vả

mà vẫn vui vì niềm vui được cống hiến Giờ đây, bằng sự vận động nào, anh ta đã có một cuộc sống vật chất phong lưu đến thế ngay trong thời điểm cả nước đang vào kỳ "giáp hạt" - năm 1987 Nhà có tủ gương lớn, gỗ lát, có li chén gỗ lát, có giường nằm và sa lông đóng kiểu mới cũng bằng gỗ lát, nhìn vào trong nhà cứ vàng choé Rồi rađiô cát sét, rồi ti vi màu của Nhật Cái bước tiến "hơn hẳn của hôm nay so với hôm qua" là điều đáng mừng vui, nhưng sự đột biến trong hành trình tinh thần của nhân vật không khỏi khiến cho người đỡ

đẻ của đứa con tinh thần này phải ngỡ ngàng và lúng túng

Sự thay đổi của Khang, Người trở về hậu phương sau khi

được đào luyện trong môi trường quân ngũ, "mẫu người lý tưởng" của văn chương Nguyễn Khải và cũng là của văn chương cách mạng một thời, càng đẩy nhà văn đến đỉnh điểm của sự ngạc nhiên và cuối cùng là một sự bừng ngộ về số phận con người

Ai có ngờ, "nhà cách mạng muốn cải tạo, muốn thay đổi" tất cả chàng trai khoẻ đẹp luôn bừng bừng ý chí và khát vọng, con người đã từng có lúc "không nói gì đến cái ăn, cái mặc, đến vật chất, mà chỉ khắc khoải về tình yêu, về lý tưởng, về chỗ đứng của mình trong xã hội" lại có lúc hiện diện trong hình hài một ông bố già "đầu hói, bụng vú nhăn nhúm", ngồi nói chuyện với khách nhưng vẫn không quên trách nhiệm của một ông chủ gia đình có tới sáu đứa con, nên "chốc chốc lại nhìn ra sân hò hét con cái" Và khát vọng dâng hiến thuở nào

đã bị chôn vùi từ lâu Giờ đây, ở anh chỉ còn duy nhất một

"quyết tâm làm giàu"

Thì ra, mỗi con người đều có số phận riêng, tuân theo

những quy luật chung của sự vận động xã hội Đó là điều hoàn toàn tự nhiên Chỉ có những suy nghĩ cứng nhắc, buộc con người phải tuân theo lý trí đơn thuần là trái với quy luật Nhận ra sự gò bó và khuôn mẫu trong cách nhìn và cách nghĩ một thời khi soi chiếu quá khứ vào hiện tại, nhà văn thực sự bàng hoàng: "Anh Khang của ngày hôm xưa đấy! Hôm xưa chúng tôi nói chuyện đạo, bữa nay gặp lại toàn nói chuyện đời, một đời người đến là trầm luân khổ ải, nhưng không thể chết được, vì cái gan góc của người ta cũng không cùng Có điều, được cái gan góc thì mất cái mộng mơ, được cái trải đời lại hoá ra lý lợm Khôn lên tức là ít tin đi vẫn là mất Mất to" [124, 195] Và "phải đến lúc đó anh mới thấy rõ cái ranh giới phân chia giữa tuổi trẻ với tuổi già, giữa cái thời sống cho mình, cho xã hội với bao nhiêu là mơ mộng giả thật với cái thời chỉ còn biết sống cho con cái, một lũ con, ngoài ra không còn hy vọng nào khác, niềm vui nào khác" [124, 194] Chẳng phải dễ dàng khi phủ nhận những "nhân vật tích cực" "những đứa con tinh thần" đã một thời rất được yêu dấu và sùng chuộng Nhưng, Nguyễn Khải đã đủ bản lĩnh và đủ tỉnh táo để nhận chân sự thật Có điều, sự thật giờ đây được ông xét đoán trong một cái nhìn có phần cực đoan và nghiệt ngã:

"Chính tôi là kẻ sinh ra họ mà cũng còn cảm thấy xa lạ Hình như họ sạch sẽ quá, thơm tho quá, như từ khoảng không bước ra chứ không phải từ bùn đất của Việt Nam sinh ra Họ không có chỗ đứng cụ thể, không có điểm tựa cụ thể, nội lực

tự sinh chứ không qua bất kỳ sự gạn lọc nào từ các nguồn nuôi dưỡng Nó không thuộc cõi người nên không thể bay lên cõi văn chương" [145, 42]

Với nhân vật Tuy Kiền (Tầm nhìn xa), cái nhìn nông nổi

và ấu trĩ ngày xưa khiến những đánh giá và chiêm nghiệm của Nguyễn Khải về bản chất tư hữu của người nông dân có phần phiến diện Giờ đây, sự lớn lên trong nhận thức bởi những từng trải trường đời tạo cho nhà văn một cái nhìn toàn diện hơn, đúng đắn hơn về con người Sự thú nhận: "Có những trang viết thời này là đúng, thời khác chưa hẳn đã đúng, khen nhau trên đài, trên báo là hay là tốt, đêm nằm gác tay lên trán nghĩ ngợi xa gần lại thấy chưa phải đã tốt đã hay" [124, 196] Và lời tự nhủ lòng: "Viết sao thì viết, cho thuận lòng mình, cho thuận lòng người, lúc gác bút nghĩ lại một đời viết không đến nỗi phải xấu hổ " [124, 196] là những sám hối nhọc nhằn của một người viết vừa tự trọng, vừa yêu thương, tôn trọng con người

Số phận của chủ tịch xã An trong tiểu thuyết Chủ tịch huyện, 36 năm sau được Nguyễn Khải chiêm nghiệm lại trong truyện ngắn Mất toi một cuốn sách

Giữa "hồi một và hồi hai" của số phận một nhân vật là một chặng đường dài tìm kiếm, chiêm nghiệm để rồi phản tỉnh của tác giả

Ở "hồi một" bằng nhận xét cảm tính, nhà văn có lúc ngỡ như "đã tìm được một nguyên mẫu rất hoàn hảo cho người anh hùng của thời đại mới" Nhưng sự phân tích của lý trí tỉnh táo và nhất là "cái mẫn cảm của một nhà văn" lại khiến Nguyễn Khải không khỏi có lúc còn cảm thấy "ngờ ngợ" về bản chất nhân vật của mình Với con mắt tinh tường, nhà văn

đã phát hiện ở An dường như "có dáng dấp một nhân vật đã thuộc vai, tự mình thưởng thức giọng nói và điệu bộ của

chính mình một cách khoan khoái" Một câu hỏi ngờ vực chợt loé lên trong chiêm nghiệm của người viết: "Một người

có chí hướng cao xa tội gì lại hạ mình làm những việc vẩn vơ

ấy nhỉ?" Có phải chính những phân vân, ngờ ngợ ấy mà ngòi

bút Nguyễn Khải trong Chủ tịch huyện chợt có lúc ngập

ngừng, do dự Nhà nghiên cứu Phong Lê nhận xét:

"Ở Chủ tịch huyện, bên cạnh những phát hiện sắc sảo lại

có một cái gì bối rối, thậm chí phảng phất chút ít bi quan Về

lý trí, có lúc người viết muốn nhanh chóng đi tới một kết luận, hoặc một hướng giải quyết cho các mâu thuẫn, nhưng bản thân câu chuyện lại gợi cho người ta thấy dường như trên đời này chỗ nào cũng có vấn đề, trong cái mới nào cũng đều

có bóng đen cả" [173] Và "hồi hai" là sự trả lời thật đầy đủ cho những băn khoăn ngờ vực chưa thể giải đáp ngay ở cái thời điểm cách đây gần bốn chục năm

Ngày ấy, Nguyễn Khải đã được gọi là "bạo" khi qua miệng một nhân vật khác, ông đưa ra những nhận xét sắc sảo

về An: "Một cán bộ xã làm việc rất giỏi, rất tháo vát nhưng hay khuynh loát tập thể Ý kiến táo bạo nhưng đôi lúc chủ quan Lý lẽ sắc bén nhưng nhiều khi nguỵ biện Rất ưa anh

em tâng bốc nhưng lại không biết giữ gìn uy tín của người khác" [87, 122]

So với sự cảm nhận chủ quan của tác giả ngày ấy, thì sự vận động của nhân vật hôm nay còn phức tạp và phong phú hơn nhiều "Sau này, hắn là một con người hoàn toàn khác, tàn nhẫn, gian giảo như một con quỷ" Dẫu đã có lúc nhà văn đặt dấu hỏi nghi vấn về tính cách nhân vật, nhưng hiện thực ngày hôm nay với ông vẫn hoàn toàn bất ngờ, khiến ông như

"ngã ngửa người ra" khi phát hiện sự thực: "Cái số phận của một nhân vật văn học nghĩ là đã kết thúc mà hoá ra còn dài"

Sự "biến hoá" của An từ một "nhân vật văn học rất yêu dấu của nhà văn đến chỗ trở thành một phạm nhân bị nhiều người nguyền rủa và khinh bỉ, với người viết thì "đến là vô lý" mà đối với người dân thì "chả có gì là bất ngờ cả" Sự

"lệch pha" trong nhận thức này tự nó chứng tỏ sự xa rời của văn học với đời sống Những tự nghiệm sâu sắc sau đây của nhà văn, được rút ra không phải từ sách vở mà từ chính cuộc đời, từ sự chăm chú dõi theo số phận những nhân vật của mình để tìm kiếm và phát hiện: "Điều cất lõi là nhà văn phải tôn trọng sự phát triển của cuộc sống, phải lường trước sự biến hoá của những yếu tố mới, của những điều sẽ tới" [140]

"Sống với thời cuộc nhưng phải biết tách ra khỏi thời cuộc

để nhận ra cái sẽ còn lấp lánh lâu dài của những tình tiết trong thời cuộc sống với người cùng thời nhưng phải lấy con mắt của người đời sau để đo lường giá trị nhiều việc tưởng như là tầm thường vô nghĩa với người đương thời" [124, 634]

Có thể nói: Nhân vật Người kể chuyện hữu hình mang dáng dấp cái tôi tự hoạ đầy ý thức của nhà văn là một sáng

tạo nghệ thuật đặc sắc của Nguyễn Khải về kiểu con người tự

ý thức trong văn học, đặc biệt là văn học những năm đổi mới Trong văn học thời Đổi mới, bên cạnh Nguyễn Khải có nhà văn Nguyễn Minh Châu cũng hay sử dụng nhân vật

Người kể chuyện hữu hình ở ngôi thứ nhất Nhân vật Tôi của

Nguyễn Minh Châu cũng thường là nhân vật trí thức và nhiều người trong số họ cũng làm nghề viết văn, viết báo Nhưng

Nguyễn Minh Châu không có ý định xây dựng một chân dung tự họa như Nguyễn Khải Trên một vài phương diện, có thể nói: kiểu chân dung tự hoạ của Nguyễn Khải có những điểm tương đồng với kiểu chân dung tự hoạ của Nam Cao ở khát vọng nhận thức và nhu cầu giãi bày, chiêm nghiệm

Lối kể chuyện từ điểm nhìn của nhân vật tham dự vào câu chuyện cho phép nhà văn có cái nhìn từ bên trong để khám

phá sâu vào hành động và tính cách nhân vật Cái nhìn của một nhà văn, nhà báo già từng trải với năng lực hiểu biết lòng người giúp Nguyễn Khải có những chiêm nghiệm đầy thú vị

về con người và cuộc đời

Tuy nhiên, những chiêm nghiệm triết lý mà Người kể chuyện muốn rút ra qua mỗi cảnh đời, mỗi số phận nhân vật

cũng có lúc không tránh khỏi tính chất chủ quan, bởi cách

nhìn nhận đánh giá từ một phía Trường nhìn của tác giả cũng

có phần bị bó hẹp do thiếu sự phong phú của các điểm nhìn khi soi chiếu các vấn đề và nhân vật

Để tạo sự uyển chuyển và đa chiều trong đánh giá và

chiêm nghiệm hiện thực, ngoài nhân vật Người kể chuyện hữu hình - nhà văn, nhà báo đứng ở ngôi thứ nhất, Nguyễn Khải còn sử dụng nhân vật Người kể chuyện vô hình Đứng ở

ngôi thứ ba, không xuất hiện trực tiếp trong tác phẩm, nhưng

Người kể chuyện này lại giữ vai trò tổ chức mọi đường dây sự

kiện Anh ta biết hết mọi chuyện nhưng giữ thái độ "khách quan lạnh lùng" (Tsêkhốp) để cho các chi tiết sự kiện và con người tự nó nói lên tất cả

Người kể chuyện vô hình có nhiều lợi thế Lúc thì anh ta

soi chiếu nhân vật từ cái nhìn bên ngoài, tạo một khoảng cách

cần thiết giữa Người kể chuyện và đối tượng miêu tả để những suy ngẫm, bình luận được hoàn toàn khách quan (Đàn

bà, Người của nghề, Một thời gió bụi ) Lúc thì anh ta di

chuyển điểm nhìn trần thuật vào bên trong nội tâm nhân vật,

xoá nhoà khoảng cách giữa Người kể chuyện và nhân vật,

nhờ thế có thể tạo nên sự đan xen của nhiều ý thức, mang lại tính đa thanh và mở rộng trường liên tưởng cho văn bản nghệ

thuật (ông cháu, Lạc thời, Điều tra về một cái chết, Cha và con và, )

Tuy nhiên, dù bất kỳ ở đâu và vào lúc nào, dù có xuất hiện

hay không xuất hiện nhân vật Người kể chuyện (hữu hình hay

vô hình), người đọc vẫn thấy ám ảnh bóng dáng và tư tưởng của hình tượng tác giả - nhà văn Nguyễn Khải Ông đang

mải miết đi giữa dòng đời xuôi ngược, chăm chú nhìn ngắm con người và cuộc sống xung quanh, thỉnh thoảng dừng lại khen người này một câu, bình luận về sự việc kia một chút, rồi tự giễu mình, nhạo đời, cứ tưng tưng đùa đùa mà thật ra ông đã phát hiện ra bao điều nghiêm túc về nhân sinh và thế

sự Ông nhìn đi rồi ông nhìn lại, ông chiêm nghiệm rồi ông triết lý Cả một chặng đường gần nửa thế kỷ gắn bó với nghề viết được ông soi rọi lại trong một trường nhìn mới Và nhiều chân lý cũ được chiêm nghiệm lại bất ngờ bộc lộ thêm những chiều cạnh thú vị của nó Những trang viết của Nguyễn Khải hôm nay trĩu nặng tình đời, tình người và thấm thía nỗi xót xa cho những ngộ nhận và non kém một thời "Như một chứng

nhân, một người nghiệm sinh sâu sắc trong quá khứ, Nguyễn

Khải đã cảm nhận và cảnh báo mặt trái của khúc quanh thời thế, những biến thiên vật đổi sao dời và đổi thay trong chính lòng người Nhưng có thể nói, nhờ chính những thao thức

buồn vui của người trong cuộc mà văn Nguyễn Khải không

hề chao đảo bi thương, vẫn lấp lánh một định hướng đầy trách nhiệm" [258]

Sự thức ngộ của Nguyễn Khải dẫu muộn mằn nhưng thật

có ý nghĩa dối với đời văn của ông, cũng như đối với bạn đọc

chúng ta

III KHÁT VỌNG NHẬN THỨC VÀ NHU CẦU NHẬN THỨC LẠI ĐỜI SỐNG CÁCH MẠNG TRÊN RẤT NHIỀU CHIỀU CẠNH CỦA NÓ

Năm 1960, Nguyễn Khải hào hứng lên nông trường Điện Biên với niềm tin chắc chắn rằng: "ở mảnh đất mới ấy, tôi sẽ tìm a những con người mới, sẽ viết được một tác phẩm rất mới, góp phần xây dựng một nền văn học hoàn toàn mới" [145, 117]

Ba mươi hai năm sau, ở tuổi ngoài 60, Nguyễn Khải trở lại câu chuyện cũ này với sự bùi ngùi trong thức nhận: "Bao nhiêu lăm trời cứ loay hoay tìm kiếm nền văn học mới, con người mới lới những băn khoăn, những ngộ nhận, những đánh giá quá khích về nhiều tác phẩm của bạn bè, tới lúc nhận rõ cái đúng, cái sai, cái lay cái dở thì đã già mất rồi" [145, 321

Sự thật không hẳn là như vậy Ngoài 60, ngòi bút Nguyễn Khải chưa thể gọi là già Ông vẫn đủ tỉnh táo để hiểu đời, hiểu người, và hiểu mình để có những trang viết hay với sự sắc sảo vẫn thư xưa Và bây giờ, đáng quý hơn, còn có thêm

sự cảm động Và có một thực tế không thể phủ nhận là:

Trong khoảng trên 30 năm ấy Nguyễn Khải đã gửi được vào đời không ít chân dung nhân vật sắc nét, vừa gắn với thời họ

sống, vừa để lại trong lòng nhiều thế hệ bạn đọc không ít dư

âm Đó là những Thuỵ, Môn, Nhàn trong Xung đột, Nam trong Hãy đi xa hơn nữa Rồi tiếp đến là những con người

trên tuyến lửa chống Mỹ khi đất nước lại bước vào chiến

tranh Những Chiến sĩ cùng sống và chiến đấu, mang chung

quân phục và cùng có chung diện mạo tinh thần của nhân dân trong quyết tâm chống Mỹ

Thế giới nhân vật những người nông dân và công nhân nông trường trong sự nghiệp lao động dựng xây đất nước những năm đầu của thời kỳ quá độ đã lôi cuốn sự chú ý của ngòi bút Nguyễn Khải suốt nửa đầu của thập kỷ 60 Nguyễn Khải không viết về họ trong các biến cố, sự kiện cách mạng lớn lao Ông quan tâm đến con người trong các mối quan hệ

xã hội, trong những suy tư trăn trở, trong những giằng xé đấu tranh dằn vặt để vươn lên trong cuộc sống đời thường Với tư

tưởng chủ đạo là tình yêu thương con người, Mùa lạc đề cập

đến những vấn đề nhân bản có ý nghĩa khá sâu sắc: khả năng hồi sinh, khả năng tìm lại hạnh phúc và niềm tin của những con người bé nhỏ, những "nạn nhân" của xã hội cũ khi họ hoà nhập được với cuộc sống mới Trong cảm hứng lãng mạn ngây ngất một thời, Nguyễn Khải nhìn hiện thực còn có phần giản đơn Môi trường tập thể trong đánh giá và chiêm nghiệm của ông, dường như có sức mạnh tuyệt đối và vạn năng trong

sự nâng đỡ, giáo dục và cải tạo con người

Hình tượng nhân vật người nông dân là một thành công của ngòi bút Nguyễn Khải những năm này Tầm nhìn xa

không chỉ phản ánh những thay đổi lớn lao của con người và cuộc sống nông thôn trên con đường làm ăn tập thể Quan

trọng hơn, Nguyễn Khải đã phát hiện và đi được vào bản chất đích thực của người nông dân Qua cách miêu tả của ông, cả mặt tốt lẫn mặt xấu, cả cái tích cực và cái tiêu cực ở người nông dân đã bộc lộ một cách khá đầy đủ Bản chất tư hữu là yếu tố chủ đạo làm nên cả phần ưu lẫn phần nhược trong tính cách của họ Tuy nhiên, do quan niệm thẩm mỹ của thời đại, lấy sự hy sinh quên mình vì lợi ích áp thể làm thước đo nhân

cách con người, nên Tầm nhìn xa cũng mới chỉ dừng lại chủ

yếu ở phương diện phê phán

Sau thế giới nhân vật người nông dân, thế giới nhân vật người lính lại tiếp tục là một khám phá mới của Nguyễn

Khải Tất cả các nhân vật đều được định hình bằng một cái tên riêng (cố nhiên), nhưng rõ ràng tác giả không chủ ý nhận diện cái riêng - rất riêng ở mỗi người Ông hướng tới những phẩm chất chung làm nên gương mặt chung của cộng đồng, dân tộc Đó là ý chí quyết chiến, quyết thắng, là đức hy sinh quên mình, là tình đồng đội thắm thiết, gắn bó và sẻ chia Trong quan niệm của tác giả lúc ấy, dường như, cái riêng nếu tách ra khỏi cái chung là không có giá trị gì Chỉ khi hoà nhập vào với cái chung nó mới có ý nghĩa, mới tồn tại mới "sống"

được Do vậy mà Vị "người rừng" hay Huy (Chiến sĩ) dù lạc

đơn vị suốt cả một chiến dịch vẫn tìm thấy sức mạnh tinh thần - sức mạnh cộng đồng - để có thể sống và chiến đấu trong hoàn cảnh bị cô lập

Tất cả những nhân vật ấy là con đẻ của Nguyễn Khải, nên

cố nhiên họ không thể không mang dấu ấn của nhà văn trong cách suy nghĩ và triết lý, trong lối ăn nói hoạt bát thông minh,

và đôi khi thoáng một chút lạnh lùng

Như vậy là sự thật không có một khoảng trống hay sự hẫng hụt nào khiến cho nhà văn phải thất vọng Nhưng, giữa cái hôm qua và cái hôm nay, trong khoảng cách ba, bốn chục năm sáng tạo nghệ thuật của Nguyễn Khải vẫn có một tiến trình với những đổi thay có phủ định và phát triển trong thế giới nhân vật của ông Ba, bốn chục năm đối với lịch sử một dân tộc đâu phải là dài, chỉ là một khoảng thời gian ngắn ngủi, vô cùng ngắn ngủi Nhưng trong "cái chớp mắt của lịch sử" đối với dân tộc Việt Nam ở thế kỷ XX đầy biến động lại

đã có bao nhiêu thay đổi trong tư tưởng tình cảm, trong nhận thức và đánh giá của con người Trong nỗ lực tìm kiếm và phát hiện vấn đề, Nguyễn Khải đã dần nhận rõ những hay dở, đúng sai, những mặt mạnh mặt yếu, những cái được cái mất của một thời vừa qua trong những thăng trầm của dòng chảy lịch sử Cái nhìn tỉnh táo và sâu sắc vào hiện thực đã mang tới cho sáng tác Nguyễn Khải những trang văn giàu tính chất

chiêm nghiệm từ thời Mùa lạc, nay cùng với tuổi đời và sự

từng trải, ngòi bút của ông càng trở nên khoan hoà thắm thiết

Và vẻ đẹp trí tuệ trong những trang văn giàu suy nghiệm triết

lý của ông hơn lúc nào hết càng đi vào lòng người với sức thuyết phục mạnh mẽ của nó

Với thắng lợi mùa xuân năm 1975, lịch sử đất nước ta bước vào một kỷ nguyên mới - kỷ nguyên của hoà bình, thống nhất, độc lập và dân chủ Cả nước bắt tay vào xây dựng cuộc sống mới xã hội chủ nghĩa theo định hướng mà toàn Đảng, toàn dân đã lựa chọn từ mấy chục năm qua Hiện thực dần dần và ngày càng diễn ra những biến đổi rất cơ bản trên tất cả mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Cơ chế quản lý quan liêu bao cấp là cơ sở vận hành của guồng máy xã hội suốt

một thời chiến tranh kéo dài, giờ đây đã bộc lộ những sơ hở, những hạn chế, những yếu kém về nhiều mặt Sự trì trệ của mọi vận động xã hội trong thời kỳ hậu chiến khiến đất nước lâm vào những khủng hoảng sâu sắc và trầm trọng về kinh tế-

xã hội, đặt chúng ta trước "một trường diện mới gay gắt và phức tạp" (Phong Lê) Sự thay đổi lớn lao trong đời sống chính trị trong cơ cấu xã hội, trong vận động và phát triển kinh tế dẫn đến những biến đổi rất quan trọng trong tư duy của con người đương thời Đã qua rồi, cái thời, mỗi người sẵn sàng chỉ sống với cái tối thiểu mà vẫn gắng làm việc và cống hiến với khả năng tối đa Qua rồi, cái thời, cả xã hội chỉ sống nhờ một "nhịp đập thống nhất" từ trên xuống dưới, từ trong ra ngoài, tất cả là một khối "đồng chất" chỉ quan tâm chú ý đến cái lớn mà phải tạm quên đi cái nhỏ "Cảm giác trở lại thời bình" (Lại Nguyên Ân) với những lo toan riêng tư cho cuộc sống thường nhật là tâm lý tự nhiên của mỗi người và của cả

xã hội Nó là cơ sở của yêu cầu nhìn nhận lại hàng loạt vấn

đề của xã hội và đất nước trong lịch sử phát triển của mấy chục năm qua

"Bối cảnh mới đã tạo nên những chấn động sâu xa trong ý thức nghệ thuật" [2] của dân tộc "Chất liệu của văn học" hay

"cái hiện thực" của ngày hôm nay đã khác xa với hiện thực của ngày hôm qua, buộc người nghệ sĩ phải tìm tới một cách tiếp cận mới với đời sống Những chuẩn mực để đánh giá cuộc sống và con người của một thời "hào hùng bậc nhất trong lịch sử dân tộc" cơ hồ không còn phù hợp nữa để đánh giá hiện thực ngổn ngang, bề bộn của một đất nước đang trong cơn "trở dạ" để "sinh thành"

Khuynh hướng sử thi dần thu hẹp địa vị độc tôn của nó trong văn học, và nhường chỗ cho khuynh hướng thế sự ngày càng phát triển, để rồi từ sau Đại hội Đảng VI (1986), với yêu cầu đổi mới, nó trở thành khuynh hướng chính thu hút cảm hứng sáng tạo của hầu hết các nhà văn

Chủ trương đổi mới văn học như một làn gió mát làm trong lành và tươi mới trở lại bầu không khí tù đọng và ngột ngạt của những năm sau chiến tranh Nhiều vấn đề của quá khứ được nhận thức lại, đánh giá lại, kiến giải lại Đổi mới là nhu cầu "bức thiết của văn học trong công cuộc đổi mới chung của đất nước", và cũng là "khát vọng thiết tha muốn vượt lên chính mình" của người nghệ sĩ trong thời kỳ mới Tâm lý nhẹ nhõm và hạnh phúc khi được "trút bỏ bộ cánh

xã hội" với những ràng buộc "vừa ngây thơ vừa nghiệt ngã" của một thời để được tự do tìm tòi trong sáng tạo đã đem tới cho người nghệ sĩ một chân trời mới đầy hứa hẹn Với Nguyễn Khải, "cởi trói như cởi tấm lòng" Sự trăn trở trong

tư duy nghệ thuật muốn vượt ra ngoài những khuôn mẫu quen thuộc của con người chính trị tìm đến với những số phận cá nhân đích thực, soi chiếu nó trong mọi quan hệ phức tạp giữa cá nhân với cộng đồng, cá nhân với gia đình bè bạn,

cá nhân với thời gian và lịch sử, và cá nhân trong sự "đối mặt" với chính nó đã trở thành những trăn trở suy tư trong những trang viết mới của Nguyễn Khải Từ tư duy hướng ngoại, ông trở về với tư duy hướng nội, lấy hướng nội làm nguyên tắc khám phá những bí ẩn của con người và cuộc đời

Từ đây, một nguồn mạch mới trong sáng tác của Nguyễn Khải được khai thông với độ chín, độ đằm của những trải

nghiệm cá nhân người nghệ sĩ Đó là nguồn mạch của những chiêm nghiệm sâu sắc về các vấn đề của lịch sử dân tộc, về đời sống thế sự nhân sinh, về những mối quan hệ xung quanh

sự tồn tại của con người, về số phận cá nhân với những hay

dở, thắng thua, được mất của nó trong sự vận hành mênh

mông của lịch sử Nguồn mạch này thực ra đã thấp thoáng

hiện ra ngay từ những sáng tác đầu tiên của Nguyễn Khải, từ

thời ông viết Xung đột, Mùa lạc , nhưng phải đến bây giờ,

khi tự do cá nhân thật sự được bảo đảm và tôn trọng, Nguyễn Khải mới có thể viết về nó một cách thoải mái nhất và đem lại những đóng góp mới mẻ cho văn học nước nhà trong thập niên cuối thế kỷ XX

Suất 30 năm chiến tranh giải phóng, và tiếp đó dư âm và hậu quả của nó còn kéo dài đến tận trước thời kỳ Đổi mới, do những quan niệm phần nào giản đơn, máy móc nên người nghệ sĩ luôn phải "khuôn mình" theo một cách nhìn có sẵn, một lối tư duy chung của cộng đồng xã hội Nguyễn Khải dù sắc sảo trong những phát hiện riêng nhưng cũng không thể vượt qua sự chi phối của tư tưởng thời đại Tuy nhiên, ông vẫn gắng tìm lấy một lối đi riêng trong sự thống nhất chung

để có thể đem vào trang viết những chiêm nghiệm riêng từ những trải nghiệm cá nhân của mình Nhờ "khoán chui tư tưởng" (Nguyễn Đăng Mạnh) ông đã khéo léo cài cắm vào tác phẩm những phát hiện độc đáo mang đậm dấu ấn kinh nghiệm cá nhân Người đọc đã từng thực sự thích thú trước

nhiều vấn đề đặt ra ở Xung đột, Mùa lạc, Tầm nhìn xa, Chủ tịch huyện, Cha và con và , và từng bị thu hút bởi những

kiểu tính cách độc đáo hấp dẫn vốn là "nguyên mẫu ông "rình chộp" được từ chính đời sống hiện thực Nhưng sau đó là một

sự "hẫng hụt", bởi các vấn đề của ông, các nhân vật của ông

đã vận động theo một hướng khác - có phần dễ dãi, xuôi chiều không thật sự phù hợp với lô gích nội tại của chính nhân vật và tác phẩm Nhưng dù sao thì sự "hụt hẫng" nghệ thuật ấy cũng đem đến cho người đọc những suy ngẫm không đơn giản về cuộc đời và con người, buộc người đọc phải tiếp tục nghiền ngẫm để tự giải đáp cho mình những vấn đề đặt ra qua tác phẩm và nhân vật

Tinh thần dân chủ và khát vọng "nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật" được đề ra từ Đại hội Đảng VI đã cổ vũ cho Nguyễn Khải có được sự yên tâm, tin tưởng trong hướng lựa chọn ban đầu của mình Như người đang dò đường trong đêm tối với một chút ánh sáng le lói mong manh, Nguyễn Khải bỗng bừng ngộ trong những thức nhận dần sáng tỏ như ánh ngày Ông lại tiếp tục một cuộc lên đường mới, say mê và náo nức, như ngày nào cách đó gần 30 năm ông đã hăm hở đến với con người và cuộc sống ở Điện Biên để tìm tòi và phát hiện Chỉ có điều giờ đây, đồng hành với ông còn có thêm tuổi tác và sự từng trải để ông trở nên đằm chín hơn trong một cái nhìn chiêm nghiệm, với những nhận thức đầy đủ hơn, đúng đắn hơn, "có lui có tới" hơn về con người và cuộc đời

Cùng với nhiều cây bút từng trải như Nguyễn Minh Châu,

Ma Văn Kháng, Nguyễn Kiên , Nguyễn Khải góp thêm một

tiếng nói mới vào xu hướng nhận thức lại của văn học Việt

Nam từ sau Đổi mới Bên cạnh Nguyễn Minh Châu với nhu cầu nhận thức lại thật mạnh mẽ và quyết liệt - nhưng bệnh tật hiểm nghèo đã không cho ông kịp có thời gian để đi hết cuộc

hành trình, Nguyễn Khải thuộc trong số ít nhà văn có ý thức thực hiện điều này một cách ráo riết và triệt để Nhiều bạn bè cùng lứa của ông đã không còn giữ được sự hăng hái, nhiệt huyết như ngày nào "ở đây có vấn đề vốn liếng, chiều dày văn hoá để đặt ra và thể hiện những vấn đề của đời sống và con người hôm nay Vấn đề còn có phần nào đó ở khí phách, tầm nghĩ, làm nên bản lĩnh của nhà văn" [243, 508] Nguyễn Khải "thoát ra khỏi vận bĩ" không chỉ nhờ những yếu tố quan trọng nói trên, mà còn vì ông đã biết "chủ động chọn thế đứng của người đối thoại cùng tham gia vào việc tìm kiếm những chuẩn mực mới định giá con người hôm nay" [243, 508] Trước những tác động của "trạng thái thời thế mới", Nguyễn Khải không lúng túng và bối rối Bình tĩnh và khách quan ông kiên trì "nhập cuộc", "nhập thế" với một niềm tin có căn cứ: "Những từng trải, những chiêm nghiệm của một đời người không hẳn đã hoàn toàn vô ích với bạn đọc" [160] Tin tưởng vào đường lối đổi mới của Đảng và tự tin vào chính mình, ông "nhìn nhận lại" quá khứ để có cách đánh giá thoả đáng với những vấn đề đã qua, và soi chiếu quá khứ vào hiện tại mà tận kiếm chân lý sống cho con người hôm nay

Trong cảm hứng sử thi một thời và trên hành trình sáng tác

gần 30 năm, Nguyễn Khải chủ yếu quan tâm tới những vấn

đề chính trị xã hội Đề tài chiến đấu và đề tài lao động sản xuất, xây dựng chủ nghĩa xã hội là những đề tài lớn bao trùm hầu hết những sáng tác của ông Giờ đây, sự quan tâm, niềm hứng thú với cái hiện tại, cái hôm nay (vốn là bản chất của ngòi bút Nguyễn Khải đã có cơ hội gặp gỡ với sự thay đổi lớn lao của bản thân hiện thực, với niềm khát khao tìm kiếm đến tận cùng bản chất đích thực của con người và cuộc sống

trong sự tồn tại phức tạp và nhiều vẻ của nó để trở thành những yếu tố quan trọng, mở ra diện tiếp xúc và trường liên tưởng không cùng cho sáng tác của Nguyễn Khải Không chỉ quan tâm đến những "giá trị bền vững", "giá trị vĩnh cửu" của cái "đại vũ trụ" cao quý và thiêng liêng, đối tượng để Nguyễn Khải say mê khám phá và chiêm nghiệm hôm nay còn là tất

cả những gì thuộc cái "tiểu thiên hạ" với những "giá trị tức thời", "giá trị hằng ngày" hết sức bình thường, thậm chí tầm thường nhưng không thể bỏ qua trong đời sống con người

Sự mở rộng hệ đề tài tới tất cả các lĩnh vực của đời sống, tới

cả quá khứ hiện tại và tương lai, tới cả cái nhìn thấy và cái không nhìn thấy, tới cả đời sống ý thức và đời sống tâm linh,

cả cái cao quý và cái tầm thường cùng lúc mở ra và đưa tới

sự dung nạp một thế giới nhân vật hết sức phong phú và đa dạng trong sáng tác của Nguyễn Khải

Thế giới "con người mới" trong bối cảnh cuộc sống mới" được chuyển dịch vào hậu trường và chỉ còn lại hình bóng trong những "hồi tưởng", "hồi cổ" của tác giả với những phán xét nghiêm khắc từ điểm nhìn của thời hiện tại Ùa ra sân khấu cuộc đời trong rất nhiều vai diễn bây giờ là cả một dàn nhân vật đủ kiểu, đủ loại, đủ màu sắc Từ ông tướng đến người thường dân, từ kẻ hèn đến người sang, từ người may mắn đến người bất hạnh, rồi người gặp thời - kẻ "lạc thời", người sâu sắc - kẻ nông nổi, kẻ khôn - "người ngu", người hiền - kẻ ác, người mạnh - kẻ yếu, người anh hùng hữu danh

và người anh hùng vô danh, cả những nhân vật lịch sử đã đi vào huyền thoại Tất cả tập hợp lại làm nên một thế giới nhân vật sống động như chính bản thân cuộc đời Mỗi người, với suy nghĩ riêng, ngôn ngữ giọng điệu riêng, phong cách

riêng tự bộc lộ bản thân và dường như chẳng quan tâm gì đến ông "thầy phù thuỷ" cao tay từng có lúc là người điều khiển,

là ông chủ đầy quyền uy đối với những "đứa con tinh thần" của mình Chuẩn mực để soi chiếu và định giá con người của nhà văn hôm nay không còn là sự phân biệt mới - cũ, tích cực

- tiêu cực theo quan điểm giai cấp chật hẹp Con người được nhìn nhận bằng chính giá trị tự thân của nó, được quan tâm như nhau trong tư cách giống loài mà tự nhiên nhào nặn Chúng "được bình đẳng trước sự quan sát của nhà văn , được soi chiếu, được phân tích từ số phận đến tính cách, để người đọc nhận ra thực chất con người họ, cái thực chất nhiều khi trái ngược với những giá trị xã hội bên ngoài" [2]

Sự mở rộng đối tượng thẩm mỹ, sự quan tâm đặc biệt tới từng số phận cá nhân trong cuộc đời không chỉ chứng tỏ cảm quan nghệ sĩ nhạy bén, khả năng chiếm lĩnh và biểu hiện hiện thực của nhà văn mà còn mang đến cho người đọc một cái nhìn nhân bản về cuộc đời và con người

Thời thế mới đã đem đến cho Nguyễn Khải một tầm nhìn khoáng đạt, mở ra trước mắt nhà văn một thế giới vừa quen thuộc vừa lạ lùng, vừa gần gũi vừa xa lạ, khiến ông vừa thích thú vừa có phần còn ngần ngại và e dè Thế giới ấy có sức cuốn hút thật mãnh liệt đối với nhà văn bởi ông đã nhận ra một sự thật giản dị: "Vẫn là đất nước mình mà thêm một bước đi là một bước lạ, vẫn là con người Việt Nam mình mà gặp thêm một người lại tưởng như buộc mình phải hiểu lại

chút ít về con người" (Hai ông già ở Đồng Tháp Mười)

Cùng với thế giới nhân vật bỗng trở nên đông đúc, và trong cảm hứng chiêm nghiệm, Nguyễn Khải đã phát hiện ra

biết bao điều đáng để suy nghĩ, bàn bạc, triết luận Những chuyến đi đến những vùng đất mới biết thêm những bạn bè mới, và cả những chuyến đi để tìm về với cảnh cũ người xưa đều mang lại cho Nguyễn Khải những cảm nhận mới mẻ và tạo cho ông những trang viết có sức khám phá về cuộc đời và con người

IV QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI QUA MỘT THẾ GIỚI NHÂN VẬT NGÀY CÀNG NHIỀU KIỂU DẠNG, GẮN VỚI NHU CẦU GIẢI PHÓNG VÀ PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI

Trung tâm chú ý của mọi khám phá và sáng tạo nghệ thuật

là con người Do vậy, sự chuyển hướng trong quan niệm nghệ thuật của nhà văn trước hết và chủ yếu là sự chuyển hướng trong cách nhìn nhận và thể hiện con người Theo J Bêsơ (nhà thơ Đức) thì "Nền văn học mới bao giờ cũng ra đời cùng lúc với con người mới" (dân theo Trần Đình Sử [170, 3]) Nhưng quan niệm về "con người mới" của J Bêsơ rộng hơn nhiều so với quan niệm về "con người mới" của ta trong suốt những năm dài chiến tranh Lúc ấy, do sự chi phối của yêu cầu lịch sử, ta chỉ chú ý đến cái chung, đến lợi ích tập thể, đến mục tiêu lớn của cộng đồng, còn những gì thuộc về cái riêng tư của con người hầu như ít được quan tâm Vì "cá nhân không có ý nghĩa tự thân độc lập trước cộng đồng", cá nhân dường như đã hoà nhập trở thành một bộ phận khăng khít của một cộng đồng thống nhất "chung lo lắng, vui buồn, chung mơ ước" (Xuân Quỳnh) Nhưng cũng chính trong sự thống nhất tuyệt đối này, nhiều khi, người ta đã đem đối lập lợi ích cá nhân với lợi ích cộng đồng "Không có khoảng trống nào dành cho cá nhân cả", "chỉ có một tập thể thôi, một

tập thể rất mạnh" với cách định giá con người từ tiêu chí giai cấp, tiêu chí chính trị, lấy sự đóng góp cho tập thể làm thước

đo phẩm giá, nhân cách con người Nhân vật, vì vậy, thường được nhận diện chủ yếu trong cuộc đấu tranh giai cấp, hoặc cuộc đấu tranh giữa cái cũ và cái mới để thực hiện khát vọng cao cả của cộng đồng dân tộc Trong khuynh hướng sử thi trước đây, Nguyễn Khải đã soi chiếu con người trong những

xung đột phức tạp trên con đường thực hiện lý tưởng cách mạng Ông quan tâm đến những người trở về, từ tiền tuyến

trong nhiệm vụ công tác mới - nhiệm vụ của người chiến sĩ trên mặt trận sản xuất Ông theo sát bước chân những người

chiến sĩ trong cuộc đấu tranh trực diện với kẻ thù để tìm hiểu

họ sống và chiến đấu ra sao, họ có những phẩm chất cao đẹp

nào đáng trân trọng và ca ngợi, nguồn gốc sức mạnh tinh thần

của họ có từ đâu Ông đến với những chủ tịch huyện và

những cán bộ quản lý nông thôn các cấp, đặt vấn đề về một

tầm nhìn xa cần có của người cán bộ, về vấn đề năng lực, về

mối quan hệ giữa tài và đức, về yêu cầu tự vượt mình của họ

để đáp ứng những nhiệm vụ của giai đoạn cách mạng mới Nhà văn cũng đã quan tâm đến vấn đề hạnh phúc của một

đứa con nuôi, đến mối quan hệ bố con, đến anh đội phó và người thợ mộc nhưng chủ yếu vẫn là để chiêm nghiệm con

người trong mối quan hệ riêng - chung, cá nhân - tập thể hơn

là để tìm hiểu con người trong quan hệ với số phận của chính

nó Với cách chiêm nghiệm con người bằng cái nhìn sử thi, nhân vật của Nguyễn Khải thời kỳ này dù đã có đôi nét riêng nhưng chưa hẳn đã là những chân dung riêng biệt Gương mặt "con người mới" trên mặt trận sản xuất của ông có những nét hao hao mà ta đã gặp đâu đó trong các nhân vật của Hồ

Phương, Nguyễn Kiên, Đào Vũ Cũng như vậy, chân dung người lính của Nguyễn Khải chưa phải là chân dung hoàn toàn khác lạ so với nhân vật người lính của Nguyễn Minh Châu, Hữu Mai, Phan Tứ

Giờ đây, chiêm nghiệm con người từ góc nhìn thế sự - đời

tư nhà văn hầu như không bỏ sót một gương mặt nào của

những người gặp hằng ngày trong cái cõi nhân gian bé tý này Nào đàn ông, đàn bà, nào những người già cùng tuổi

tác, cùng tâm sự với tác giả, nào những người bạn mới dù

họ có thể cách xa ông cả vài chục tuổi Nào một người Hà Nội, một mẹ chồng tuyệt vời, hay một cặp vợ chồng một cặp ông cháu, hai ông già và ngay cả một giọt nắng nhạt, một kiếp đời khổ, một phận gái má hồng, hay một cái số vất vả cũng được ông chi chút nâng niu Đến với họ, ông khát

khao kiếm tìm cái thân phận cá nhân của họ trong những đổi thay và biến chuyển của hoàn cảnh, những tâm tư chìm lắng

ở cái phía khuất mặt người mà chẳng phải bao giờ cũng có thể nhận ra Và ông bỗng cảm nhận rõ ràng đến thế về cái

hành trình tinh thần của con người trong cuộc đời Đó không chỉ là hành trình của con người xã hội trong mối quan hệ với những biến động chính trị và trong những biến cố lịch sử lớn lao, mà còn là hành trình của con người cá nhân với những buồn vui sướng khổ, những hạnh phúc và đớn đau, những hy vọng và thất vọng rất riêng của chính bản thân nó

Từ nhận thức đó, Nguyễn Khải không ngần ngại đem vào sáng tác cả những khám phá về thân phận mình, về gia đình mình Đây là một sự thay đổi lớn trong cảm hứng nghệ thuật của Nguyễn Khải Trong hơn hai chục năm cầm bút ở nửa

đầu của sự nghiệp sáng tác, Nguyễn Khải dường như chỉ có nhu cầu hướng ngoại Ông gần như đóng chặt mọi "cánh cửa"

mở vào cuộc đời mình vì nghĩ rằng:

"Có lẽ không bao giờ nên nói về cuộc đời mình, vì đối với một người viết thì vấn đề quan trọng trước hết là hãy miêu tả cuộc đời của những người khác, quá trình thay đổi của những người khác (tất nhiên trong đó có một phần của chính mình),

và chính họ mới là những đại diện có ý nghĩa nhất cho thế hệ của chúng ta" [124, 589]

Nhưng từ sau 1975, người ta thấy xuất hiện trong sáng tác của Nguyễn Khải ngày càng nhiều gương mặt của những người thân, kẻ sơ trong họ tộc của ông Và đặc biệt, người đọc còn có rất nhiều dịp được tiếp xúc với chính nhân vật nhà văn Nguyễn Khải, được hiểu biết nhiều về tiểu sử, lai lịch cuộc đời ông, về những buồn vui sướng khổ mà ông đã từng nếm trải Phải chăng nhu cầu nhìn lại là dấu hiệu của tuổi già, hay chính thời thế mới buộc ông không thể tiếp tục sự im lặng trước một khu vực đời sống không kém phần thú vị, lại

có thể đem đến những bài học, những chiêm nghiệm sâu sắc cho ngòi bút của mình? Những tâm sự, những nỗi niềm buồn vui thế tục mà nhà văn đã yêu, đã ghét, đã trải, tạo nên một mảng hiện thực đặc sắc, đem lại một "khí hậu mới" cho sáng tác của Nguyễn Khải Có lẽ, ông muốn làm một cuộc hành hương về với miền hồi ức, làm một cuộc đối chứng mà mình

là một cá nhân trong dòng chảy lịch sử để giải thích cái riêng trong cái chung, cái cá nhân trong cái cộng đồng Hay ông muốn qua mình để hiểu người, và cũng qua người để hiểu sâu hơn về bản thân mình?

Phát hiện mới về con người cá nhân đã làm thay đổi cách thức xây dựng nhân vật trong tác phẩm Nguyễn Khải Từ chỗ thường xây dựng mỗi tác phẩm với hàng loạt nhân vật thang

vẻ đẹp của chân dung tập thể, nhà văn chuyển sang chỉ tập trung khắc họa rõ nét một hoặc vài nhân vật trong tác phẩm của mình Sự dõi theo một cách chăm chú từng nhân vật trong sự vận động của tính cách và số phận đã thể hiện những nhận thức mới của nhà văn về con người cá nhân, và cũng đem lại cho người đọc những hiểu biết thú vị đầy tính chất chiêm nghiệm về cái "đơn vị bé nhỏ nhưng giàu năng lượng" (Hà Minh Đức) nhất của xã hội - đơn vị con người

Trở về với đời sống bình thường, mỗi người phải "tự chống đỡ trước "dòng xoáy" của biết bao nguy cơ và hiểm hoạ, không còn có thể dựa dẫm và ỷ lại vào tập thể, bởi "đời người là rất ngắn chỉ được phép thắng bại có một lần, còn đời sống cộng đồng là vô hạn, nó có khả năng lột xác đến vĩnh viễn Trong cuộc đổi thay, số phận của nhiều cá nhân sẽ rất

bi thảm, nhưng số phận của cộng đồng thời sau bao giờ cũng hơn thời trước" [124, 215] Nhận rõ vai trò của cá nhân trong

sự tồn tại và phát triển của chính nó và cũng là của xã hội, Nguyễn Khải, một mặt hết lòng cổ vũ cho giá trị của cá nhân,

cá tính (xin xem phần I.3 chương một), mặt khác, có ý thức tìm đến tận cùng bản chất của vấn đề tự do cá nhân với khát vọng giải phóng tinh thần cho con người một cách triệt để nhất "Sợi chỉ đỏ quán xuyến qua nhiều tác phẩm của Nguyễn Khải (Phan Cự Đệ) không chỉ thời kỳ trước 1975 mà cả thời

kỳ sau này là khát vọng tự do cho con người

Tuy nhiên, cùng với thời gian, sự từng trải đã cho Nguyễn

Khải những chiêm nghiệm mới Nếu trước đây, do những hạn chế của hoàn cảnh lịch sử, Nguyễn Khải mới chỉ nhìn thấy vấn đề tự do cho con người ở yêu cầu "giải phóng tấm hồn họ

ra khỏi sự đầu độc của tôn giáo" (Xung đột), hoặc giải phóng

con người ra khỏi sự cầm tù của "thói tự phụ, kiêu ngạo,

thích phô trương và ham chuộng hình thức (Anh đội phó và người thợ mộc), những thói sĩ diện, hiếu thắng, nhìn đời

bằng con mắt nghi kỵ và tàn nhẫn, thiếu lòng tin yêu và nhân

hậu với con người (Chuyện người tổ trưởng máy kéo), những tư tưởng thành kiến xấu xa của xã hội bóc lột cũ (Đứa con nuôi)" [40, 353 - 354] Thì giờ đây, tự do cho con người trong quan niệm của Nguyễn Khải còn là sự giải phóng cá tính để nó có thể tìm thấy tự do thật sự trong một cách sống,

một cách nghĩ Ngay từ năm 1974, trong nhiều tạp văn về

"nếp sống, nếp nghĩ" Nguyễn Khải đã từng cảnh báo về một

"lối sống ở khoảng giữa", về sự nguy hại của những "lưỡi dao

dư luận" độc địa luôn tìm cách "gọt xén" cái "phần thừa ra" của mỗi người Với cách sống ấy, cách làm ấy, tất cả đều được "nhào nặn" để trở thành những khuôn mặt, những tính cách đồng dạng, có chung "khuôn khổ", chung "tầm vóc", và

đó là một quan niệm thiếu nhân đạo với con người bởi nó đã làm biến mất cái cá nhân, cá tính trong tập thể, trong cộng

đồng Những "lãng tử" những "người tự do" có cách nghĩ,

cách sống "rộng hơn cái mẫu đã được quy định" giờ đây đã

có chỗ đứng trong thế giới nhân vật của Nguyễn Khải Cá tính của họ được tôn trọng nếu họ không làm tổn hại đến

người khác, đến cộng đồng

Anh Sinh - "Lãng tử, "người của thế giới giang hồ" chỉ

cảm thấy hạnh phúc với cuộc "đời tự do, đời không ràng