vai trò của tiếng động trong tin bài phát thanh

VAI TRÒ CỦA TIẾNG ĐỘNG TRONG TIN BÀI TTREEN BÀI TRÊN SÓNG PHÁT THANH. TÀI LIỆU CẦN CHO HỌC VIÊN BÁO CHÍ 111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111

BÀI TIỂU LUẬN

1 Nêu và phân tích vai trò của lời nói, tiếng động và âm nhạc trên sóng phát thanh? Tại sao nói lời nói là chính văn của phát thanh? Gợi ý: Các ac phải làm rõ các khái niệm, các dạng, cũng như lưu ý khi kết

hợp giữa lời nói, tiếng động và âm nhạc trên sóng phát thanh (vd: tiếng động nền, nhạc nền không được to hơn lời nói; nhạc nền nên sử dụng nhạc không lời để tránh sự mất tập trung của thính giả vào lời nói, )

Để giải thích tại sao nói “lời nói” là “chính văn” của phát thanh, trước hết ac phân tích rõ vai trò của lời nói Nếu thiếu đi lời nói thì sẽ ra sao? Lời nói kết hợp với các yếu tố miêu tả, các biện pháp tu từ, đóng vai trò như thế nào trong việc liên tưởng của thính giả? Lấy dẫn chứng ra (một số chi tiết đắt mà trong giờ học về phóng sự tôi đã nêu và nhấn mạnh rồi, các ac chú ý khai thác)? Và phân tích thêm, khi sử dụng lời nói, kết hợp với tiếng động và âm nhạc thì nó phát huy hiệu quả thông tin ra sao? Rồi trong trường hợp chỉ có tiếng động, âm nhạc không thôi thì tác phẩm đó sẽ như thế nào, thính giả có hiểu được ý đồ tác phẩm không?

2 Nêu và phân tích những đặc điểm, đặc trưng của báo phát thanh?

- Tính cơ động và lan tỏa

Qua sóng điện từ, âm thanh được lan tỏa, được truyền đi trên một phạm

vi rất rộng, đến những thiết bị thu thanh Ngày nay, máy thu thanh không còn quá phổ biến trong các hộ gia đình như trước nữa Nhưng trên các phương tiện di chuyển cá nhân hay công cộng ô tô, taxi, xe buýt, hay tàu điện (ở các nước phát triển) thì phát thanh vẫn chiếm lĩnh vị thế tuyệt đối

Đó cũng là đặc điểm nổi bật nhất của phát thanh so với bất cứ loại hình báo chí nào khác Ngay cả khi đang di chuyển hay bận làm một công việc nào đó (như nội trợ, dùng bữa sáng, ), công chúng đều có thể vừa nghe phát thanh, vừa thực hiện nốt phần việc còn dang dở Đặc biệt là trong thời đại số, khi

mà phát thanh không còn hoàn toàn phụ thuộc vào sóng điện từ nữa, mà thông qua các phương thức kết nối dữ liệu như internet, 3G/4G trên di động, các kênh, chương trình phát thanh cũng có thể truyền đi tới rất nhiều thiết bị đầu cuối khác nhau như máy tính xách tay (laptop), máy tính bảng (tablet), điện thoại thông minh (smartphone) Trong phần 1 có giới thiệu về Podcast trên điện thoại thông minh và máy tính bảng, cho thấy tính cơ động của phát thanh càng được phát huy hơn nữa Qua đó, có thể thấy được phạm vi truyền tải thông điệp của loại hình báo phát thanh là rất lớn, nhất là trong thời đại

số như nay

- Thông tin nhanh chóng, tiếp nhận đồng thời

Như đã trình bày, một trong những lợi thế của phát thanh là tính cơ động, công chúng có thể tiếp nhận thông tin mọi lúc mọi nơi, ngay cả trong khi đang di chuyển Hơn nữa, với phương thức tác nghiệp đơn giản, nhà báo phát thanh có thể đưa thông tin một cách rất nhanh chóng, trực tiếp từ hiện trường chỉ bằng một chiếc điện thoại di động, mà không cần bất cứ thiết bị nào khác đi kèm Để dễ hình dung, có thể nói vui như thế này: Gỉa sử, một

vụ cháy cây xăng vừa xảy ra, tất cả các nhà báo đều có mặt tại hiện trường, trong khi các nhà báo của báo in, báo mạng và truyền hình đang miệt mài tìm góc để đặt máy quay, máy ảnh để tìm kiếm những khuôn hình tốt nhất, thì bằng quan sát, phỏng vấn trực tiếp nhân chứng, cơ quan chức năng có liên quan từ hiện trường, nhà báo phát thanh đã đưa được những thông tin đầu tiên về sự kiện lên sóng rồi

Sức mạnh thông điệp truyền đi bởi phát thanh là rất lớn, bởi khác với báo

in hay báo mạng, một tác phẩm xúc động, từng độc giả có thể đọc vào từng thời điểm khác nhau Thế nhưng với phát thanh, một tác phẩm phát đi là hàng ngàn, hàng vạn, thậm chí hàng triệu người cùng nghe, trong cùng một

lúc, họ có thể cùng khóc, cùng cười, cùng bày tỏ cảm xúc của mình về tác phẩm, trong cùng một thời điểm

- Sống động, riêng tư, thân mật

Thông qua âm thanh, nhà báo phát thanh có thể sáng tạo những tác phẩm một cách chân thực, sinh động nhất Khác với báo in, công chúng chỉ có thể đọc văn bản và nhìn hình ảnh để tưởng tượng Còn riêng với phát thanh, thính giả có thể nghe thấy, cảm nhận và hình dung ra không gian của sự kiện trong tác phẩm, dựa vào âm thanh Bên cạnh đó, giọng nói tự nó cũng đã có tác dụng biểu đạt Ví dụ: Khi đưa tin về thiệt hại của một cơn bão tại một địa phương ven biển, trước những thiệt hại về người và của, trước khung cảnh hoang tàn, đổ nát xung quanh, phóng viên của Đài Tiếng nói Việt Nam đã không giấu nổi cảm xúc của mình, khi thể hiện với một giọng run run, nghẹn ngào Trong trường hợp này, chính phóng viên là người đã truyền được cảm xúc đến cho công chúng Mặc dù không trực tiếp nhìn thấy được sự việc, nhưng thông qua cảm xúc, những miêu tả qua giọng của phóng viên, công chúng đã phần nào hình dung ra mức độ nghiêm trọng của sự việc

Trong cuốn Báo phát thanh (Phân viện Báo chí và Tuyên truyền – Đài

Tiếng nói Việt Nam, 2002), phần đặc trưng của phát thanh có viết:“Tuy bất

cứ chương trình phát thanh nào cũng hướng tới số đông, nhưng mỗi thính giả lại lắng nghe với tư cách cá nhân” Cho nên, từ lời dẫn, cho đến nội

dung tác phẩm phải làm sao cho thật gần gũi, thân mật, như đang trò chuyện với thính giả Người dẫn chương trình và đọc tác phẩm cũng cần phải ý thức rằng mình đang trò chuyện với thính giả, chứ không phải đang đọc Thính giả sẽ cảm thấy thật nhàm chán, nếu như bạn cứ đọc mải miết, mà không hề chú ý gì đến ngữ điệu, tốc độ, cao độ, trường độ ra sao để thính giả cảm thấy

dễ tiếp nhận thông tin hơn Điều này, tôi sẽ nói kỹ hơn trong phần bài giảng

về “Kỹ năng dẫn chương trình trên sóng phát thanh”.

- Sử dụng âm thanh tổng hợp

Bao gồm lời nói, tiếng động và âm nhạc (tự phân tích)

- Thông tin phụ thuộc vào quy luật thời gian

Phát thanh truyền thông tin theo tính hình tuyến (tuyến tính), có nghĩa là

đã phát đi rồi thì không thể tua lại để nghe lại được chương trình mà đài vừa phát Theo phương thức nghe phát thanh truyền thống bằng máy thu sóng điện từ, thì công chúng khá bị động “Lời nói, gió bay”, công chúng chỉ có thể nghe một lần, và cũng khó mà có thể nắm được hết mọi nội dung thông tin

Thế nhưng, trong thời đại công nghệ như hiện nay Việc nghe lại các chương trình phát thanh chẳng mấy khó khăn, dựa vào các phần mềm nghe phát thanh trên điện thoại, hay máy tính bảng như “Nghe radio” (ứng dụng nghe tất cả các đài phát thanh ở Việt Nam do Đài Tiếng nói Việt Nam phát triển), Podcast (có mặt trên iPhone, iPad và các thiết bị của Sony) – tuy nhiên ứng dụng này hiện chưa có đài nào ở Việt Nam sử dụng Hiện các thiết bị khác có kết nối internet cũng có thể nghe lại các chương trình phát thanh của Đài Tiếng nói Việt Nam và 63 đài phát thanh địa phương qua trang web http://radiovietnam.vn do Đài Tiếng nói Việt Nam phát triển

3 Những lưu ý về cách viết cho báo phát thanh

Báo phát thanh có đặc thù là sử dụng âm thanh để tác động thông tin đến công chúng Vì vậy, viết cho báo phát thanh cũng cần phải chú ý đến một số điểm sau đây:

- Viết đơn giản: Sự đơn giản trong diễn đạt tạo ra sự dễ hiểu, giúp

công chúng dễ dàng hiểu được thông điệp khi nghe Công chúng tiếp nhận thông tin bằng tai, cho nên đòi hỏi thông tin cần phải được hiểu ngay lập lức Người nghe thường không thể kiểm tra lại hay dừng lại để suy nghĩ về những gì vừa nghe Vì vậy, nếu diễn đạt khó hiểu, người nghe sẽ cảm thấy không muốn tiếp tục nghe nữa Cần chú ý:

+ Sử dụng từ, cụm từ dễ hiểu, đơn nghĩa, gần gũi như vốn từ vựng giao tiếp hàng ngày

Hạn chế sử dụng từ ngữ địa phương: Những từ ngữ địa phương chỉ

được hiểu trên một phạm vi nhất định, với đối tượng công chúng hẹp Cho nên, để thính giả ở mọi nơi có thể nghe và hiểu được, nhà báo phát thanh cần phải chú ý đến điều này Chỉ nên sử dụng từ địa phương khi nào từ toàn dân không có từ để diễn đạt, và ngay cả khi sử dụng từ địa phương thì cũng cần phải có sự giải thích rõ ràng sao cho dễ hiểu nhất với thính giả

Tránh lạm dụng việc vay mượn từ ngữ tiếng nước ngoài: Trong trường

hợp tiếng Việt không có từ để gọi, mà phải vay mượn tiếng nước ngoài thì cũng nên lựa chọn từ mang tính phổ cập rộng rãi, và cố gắng phát âm chuẩn xác nhất có thể theo chuẩn mực đã đươc thừa nhận

Đối với các thuật ngữ chuyên ngành, nên diễn đạt một cách dễ hiểu với đại bộ phận công chúng

Ví dụ: thay vì gọi “bác sĩ nhãn khoa”, hãy gọi là “bác sĩ khoa mắt”; thay

vì dùng từ “địa chấn”, thì hãy dùng từ “động đất”; hãy dùng từ “chất đạm”, thay vì “protein”

Không nên sử dụng quá nhiều con số: Đừng sử dụng quá nhiều con số

trong một tác phẩm phát thanh Bởi nó sẽ khiến cho thông tin trở nên khó nhớ hơn Ở Đài Tiếng nói Việt Nam, người ta quy định: một tin không được chứa nhiều hơn 3 con số; một bài không được chứa nhiều hơn 5 con số Khi

sử dụng các con số thống kê thì nên làm tròn số để người nghe thấy đơn giản

và dễ nhớ hơn

Ví dụ: Nên viết “hơn 200 ngàn bài dự thi “Vì an toàn giao thông Thủ đô” năm 2015”, đừng viết “203.368 bài dự thi “Vì an toàn giao thông Thủ đô” năm 2015”

Tuy nhiên, trong một số trường hợp, chúng ta không cần làm tròn số, như khi đưa tin về thời tiết, hay giá vàng, giá xăng dầu, Bởi đó là những thông tin, con số biến động liên tục trong một khoảng thời gian ngắn, và thính giả

có nhu cầu biết rõ các con số đó Với những thông tin thiệt hại về người trong một sự kiện cụ thể, cũng cần phải nêu con số chính xác, chứ không thể làm tròn Khi đọc, cần chú ý ngắt một lúc trước khi nêu con số, để tạo sự chuẩn bị tâm lý cho người nghe Cần đọc chậm từng con số để nhấn mạnh,

và giúp thính giả hình dung ra con số, đặc biệt là với những con số quá lớn

Tránh lối diễn đạt vòng vo:

Ví dụ: 1 Đừng viết “ Đẩy nhanh tiến độ khôi phục các trạm cấp nước,

đó là nguyện vọng chính của nhân dân các xã có công trình cấp nước bị bỏ hoang Tuy nhiên với những khó khăn từ thực tế triển khai, các sở ngành liên quan và chính quyền cơ sở cần tập trung tháo gỡ khó khăn trong quá trình tổ chức thực hiện cũng như khâu thẩm định dự án ”

Hãy viết: “ Đẩy nhanh tiến độ khôi phục các trạm cấp nước, đó là mong mỏi từ lâu của nhân dân các xã có công trình cấp nước bị bỏ hoang Vì vậy, các sở ngành liên quan và chính quyền cần tập trung tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong quá trình tổ chức thực hiện dự án ”

2 Đừng viết “Do sự sụt giảm về mối quan tâm của người tiêu dùng trong nước ”

Hãy viết: “Do người tiêu dùng trong nước ít quan tâm hơn ”

+ Ưu tiên sử dụng câu đơn Không nên viết câu phức hợp, nhiều mệnh đề, gây khó hiểu, dễ tạo sự nhầm lẫn:

Ví dụ: 1 Không nên viết “Người lao động trong doanh nghiệp, đơn vị cũng cần nghiêm chỉnh chấp hành các quy định, biện pháp an toàn vệ sinh lao động tại nơi làm việc để góp phần hạn chế mức thấp nhất các vụ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, cháy nổ nhằm ngăn ngừa tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp và sự cố cháy nổ xảy ra vì hạnh phúc của mỗi gia đình, vì

sự ổn định phát triển kinh tế xã hội của Thủ đô, ngành, địa phương, cơ quan doanh nghiệp.”

Nên viết “Để góp phần ngăn ngừa tai nạn lao động, hạn chế tới mức thấp nhất các vụ tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp Người lao động trong các doanh nghiệp, đơn vị cần nghiêm chỉnh chấp hành các quy định, biện pháp an toàn vệ sinh lao động tại nơi làm việc Vì hạnh phúc của mỗi gia đình Vì sự phát triển chung của mỗi doanh nghiệp, đơn vị trên địa bàn Thủ đô”

2 Không nên viết “Sâu bênh phát triển trong khi giá phân bón, vật tư tăng cao được xác định là nguyên nhân dẫn đến khả năng đầu tư của người trồng vải đang có xu hướng giảm”

Nên viết “Khả năng đầu tư của người trồng vải đang có xu hướng giảm Nguyên nhân là do sâu bệnh phát triển, trong khi giá phân bón, vật tư tăng cao”

LƯU Ý: Viết cho báo phát thanh cần sự đơn giản, nhưng không có nghĩa là

viết giản lược, sơ lược, dẫn đến ý tứ nghèo nàn Mà đơn giản ở đây, có nghĩa là diễn đạt theo cách mà công chúng vẫn nghe vẫn nói hàng ngày

- Viết ngắn gọn: Thông tin nếu diễn đạt dài dòng thì sẽ gây khó nhớ

cho thính giả Bởi vậy, viết ngắn gọn, súc tích sẽ giúp thính giả ghi nhớ một

cách dễ dàng hơn PGS.TS Đức Dũng cho rằng “viết ngắn, nói ngắn được

coi như một trong những yếu tố quyết định sự tồn tại của loại hình báo

nói”

Theo đề tài khoa học “Đổi mới cách viết tin” của Đài Tiếng nói Việt Nam,

tr.9, các tác giả cho rằng: “câu văn tiếng Việt thích hợp nhất cho tin phát thanh là câu có độ dài từ 15 đến 20 âm tiết, tuyệt đối không nên quá 30 âm tiết” Một nguyên tắc thường sử dụng khi viết các tác phẩm phát thanh trên

thế giới áp dụng đó là ngắn gọn, đơn giản Đặc biệt là trong các chương trình tin tức, thời sự, cần chú ý viết mỗi ý một câu, mạnh dạn lược bỏ các chi tiết không quan trọng, ít có mối liên hệ với tác phẩm Nếu đẩy quá nhiều chi tiết, thông tin vào trong 1 câu dễ khiến người nghe bị rối và họ sẵn sàng chuyển kênh hoặc tắt đài Trong trường hợp muốn truyền đạt thêm thông tin thì hãy viết một câu đơn giản khác

Ví dụ: “2 binh sĩ đã thiệt mạng trong một vụ nổ bom tại miền Nam Thái Lan Vụ việc xảy ra vào khoảng 3h30 phút chiều qua tại quận Chanae, tỉnh Narathiwat”

Nên diễn đạt một cách ngắn gọn, không nên thiên về liệt kê như ví dụ dưới đây:

Ví dụ: Không nên viết:

“Cùng đi với Chủ tịch nước còn có Chủ nhiệm Văn phòng Chủ tịch nước Đào Việt Trung; Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Quân; Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Vũ Luận; Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông Nguyễn Bắc Son, các đồng chí lãnh đạo Ban Đối ngoại Trung

ương, các Bộ: Quốc phòng, Công an, Công Thương, Kế hoạch Đầu tư, Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ngân hàng Nhà nước, VCCI”

Mà nên viết:

“Cùng đi với Chủ tịch nước có lãnh đạo một số bộ, ban ngành Trung ương”

Nên tách thành nhiều đoạn trong văn bản phát thanh, tạo sự rõ ràng, rành mạch, tránh tạo cảm giác dài lê thê, khó hiểu cho người thể hiện:

Ví dụ:

“Thưa quý vị và các bạn! Ngày hôm nay, Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe đã bày tỏ sự phản đối trước hành động bắn 2 quả tên lửa ra biển của Triều Tiên.

Hai quả tên lừa đạn đạo tầm ngắn được cho là tên lửa Scub, đã được phía Triều Tiên bắn đi vào khoảng 5h20 (giờ địa phương)…”

Tuy nhiên, không nên viết một văn bản phát thanh toàn bằng câu ngắn

Vì nó sẽ khiến đoạn văn trở nên đơn điệu Nên kết hợp câu ngắn, câu vừa và câu hơi dài để tạo nên tiết tấu cho đoạn văn

Hiện nay, xu thế các tác phẩm phát thanh trên Đài Tiếng nói Việt Nam có thời lượng rất ngắn gọn Đối với phóng sự chỉ dài dưới 4 phút và một tin phát thanh trung bình dài 30 giây

Tóm lại, sự ngắn gọn, đơn giản trong việc thể hiện các tác phẩm phát

thanh sẽ giúp thính giả nắm bắt được nhiều thông tin hơn trong một khoảng thời gian ngắn Cũng cần phải nhớ rằng, ngắn gọn không phải là sơ sài, đơn giản nhưng không đơn điệu Ngắn gọn nhưng phải chặt chẽ, cô đọng, súc tích, đảm bảo đầy đủ lượng thông tin cần thiết

- Viết rõ ràng:

Do có tính chất tuyến tính, một khi đã phát đi thì thính giả không thể nghe lại như khi đọc báo in hay báo mạng điện tử Cho nên, viết rõ ràng cũng là một trong những ưu tiên hàng đầu trong lối viết cho phát thanh

+ Không sử dụng mệnh đề phức tạp trong câu

Ví dụ:

Đừng viết

“Đồng chí Hoàng Trung Hải tin tưởng rằng, trong thời tới, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và các vị đại biểu Hội đồng nhân dân Thành phố sẽ tiếp tục phát huy, nêu cao tinh thần dân chủ, trách nhiệm trước cử tri

và nhân dân, tiếp tục đổi mới hoạt động của Hội đồng nhân dân Thành phố trong xem xét, thảo luận, quyết định các vấn đề quan trọng và giám sát thực hiện các chủ trương, chính sách và các nhiệm vụ quan trọng của Đảng, Nhà nước và của Thành phố.”

Nên viết

“Đồng chí Hoàng Trung Hải tin tưởng rằng: Trong thời gian tới, Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân Thành phố sẽ tiếp tục phát huy, nêu cao tinh thần dân chủ, trách nhiệm trước cử tri và nhân dân Tiếp tục đổi mới hoạt động của Hội đồng nhân dân Thành phố trong việc xem xét, thảo luận, giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng”

+ Tránh cách dùng câu văn có nhiều cách hiểu

Ví dụ:

Không viết:

“Để phòng tránh sự lây lan của bệnh, cần hạn chế tiếp xúc nơi đông người và đeo khẩu trang”

Bởi cách viết này sẽ dẫn đến 2 cách hiểu: