SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM rèn kĩ NĂNG GIẢI TOÁN có lời văn CHO học SINH lớp 5

Môn toán ở Tiểu học bước đầu hình thành và phát triển năng lực trừu tượng hoá, khái quán hoá, kích thích trí tưởng tượng, gây hứng thú học tập toán, phát triển hợp lý khả năng suy luận v

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

“RÈN KĨ NĂNG GIẢI TOÁN CÓ LỜI VĂN CHO HỌC SINH LỚP 5”

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

Chương trình Toán của Tiểu học có vị trí rất quan trọng Toán học góp phần quan trọng trong việc đặt nền móng cho việc hình thành và phát triển nhân cách học sinh Trên cơ sở cung cấp những tri thức khoa học ban đầu về số học, các số tự nhiên, các số thập phân, các đại lượng cơ bản, giải toán có lời văn ứng dụng thiết thực trong đời sống và một số yếu tố hình học đơn giản

Môn toán ở Tiểu học bước đầu hình thành và phát triển năng lực trừu tượng hoá, khái quán hoá, kích thích trí tưởng tượng, gây hứng thú học tập toán, phát triển hợp lý khả năng suy luận và biết diễn đạt đúng bằng lời, bằng viết, các suy luận đơn giản, góp phần rèn luyện phương pháp học tập và làm việc khoa học, linh hoạt sáng tạo

Mục tiêu nói trên được thông qua việc dạy học các môn học, đặc biệt là môn Toán Môn này có tầm quan trọng vì toán học với tư cách là một bộ phận khoa học nghiên cứu hệ thống kiến thức cơ bản và sự nhận thức cần thiết trong đời sống sinh hoạt và lao động của con người Môn toán là ''chìa khoá'' mở của cho tất cả các ngành khoa học khác, nó là công

cụ cần thiết của người lao động trong thời đại mới Vì vậy, môn toán là bộ môn không thể thiếu được trong nhà trường, nó giúp con người phát triển toàn diện, nó góp phần giáo dục tình cảm, trách nhiệm, niềm tin và sự phồn vinh của quê hương đất nước

Trong dạy - học Toán ở Tiểu học, việc giải toán có lời văn chiếm một vị trí quan trọng Trong giải toán, học sinh phải tư duy một cách tích cực và linh hoạt, huy động tích cực các kiến thức và khả năng đã có vào tình huống khác nhau, trong nhiều trường hợp phải biết phát hiện những dữ kiện hay điều kiện chưa được nêu ra một cách tường minh và trong chừng mực nào đó, phải biết suy nghĩ năng động, sáng tạo Vì vậy có thể coi giải toán có lời văn là một trong những biểu hiện năng động nhất của hoạt động trí tuệ của học sinh Dạy học giải toán có lời văn ở bậc Tiểu học nhằm mục đích chủ yếu sau:

- Giúp học sinh luyện tập, củng cố, vận dụng các kiến thức và thao tác thực hành đã học, rèn luyện kỹ năng tính toán bước tập dượt vận dụng kiến thức và rèn luyện kỹ năng thực hành vào thực tiễn

- Giúp học sinh từng bước phát triển năng lực tư duy, rèn luyện phương pháp và kỹ năng suy luận, khêu gợi và tập dượt khả năng quan sát, phỏng đoán, tìm tòi

- Rèn luyện cho học sinh những đặc tính và phong cách làm việc của người lao động, như: cẩn thận, chu đáo, cụ thể,

Ở học sinh lớp 5, kiến thức toán đối với các em không còn mới lạ, khả năng nhận thức của các em đã được hình thành và phát triển ở các lớp trước, tư duy đã bắt đầu có chiều hướng bền vững và đang ở giai đoạn phát triển Học sinh đã có vốn sống, vốn hiểu biết thực tế đã bước đầu có những hiểu biết nhất định Tuy nhiên trình độ nhận thức của học sinh không đồng đều, yêu cầu đặt ra khi giải các bài toán có lời văn cao hơn những lớp trước, các em phải đọc nhiều, viết nhiều, bài làm phải trả lời chính xác với phép tính, với các yêu cầu của bài toán đưa ra, nên thường vướng mắc về vấn đề trình bày bài giải: sai sót

do viết không đúng chính tả hoặc viết thiếu, viết từ thừa Một số sai sót mà học sinh thường mắc là không chú ý phân tích theo các điều kiện của bài toán, nên đã lựa chọn sai phép tính

Với những lý do đó, học sinh Tiểu học nói chung và học sinh lớp 5 nói riêng, việc học toán

và giải toán có lời văn là rất quan trọng và rất cần thiết Để thực hiện tốt mục tiêu đó, giáo viên cần phải nghiên cứu, tìm biện pháp giảng dạy thích hợp, giúp các em giải bài toán một cách vững vàng, hiểu sâu được bản chất của vấn đề cần tìm, mặt khác giúp các em có phương pháp suy luận toán lôgic thông qua cách trình bày, lời giải đúng, ngắn gọn, sáng tạo trong cách thực hiện Từ đó giúp các em hứng thú, say mê học toán Từ những căn cứ

đó tôi đã lựa và thực hiện sáng kiến "Rèn kĩ năng giải toán có lời văn cho học sinh lớp 5

” để nghiên cứu, với mục đích là:

- Tìm hiểu những kỹ năng cơ bản cần trang bị để phục vụ việc giải toán có lời văn cho học sinh lớp 5

- Hướng dẫn học sinh giải cụ thể một số bài toán, một số dạng toán có lời văn ở lớp 5, từ

đó đúc rút kinh nghiệm, đề xuất một số ý kiến góp phần nâng cao chất lượng dạy - học giải toán có lời văn

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Cơ sở lý luận

Giải toán là một phần quan trọng trong chương trình giảng dạy môn toán ở bậc Tiểu học Nội dung của việc giải toán gắn chặt một cách hữu cơ với nội dung của số học, số tự nhiên, phân số, các số thập phân, các đại lượng cơ bản, các yếu tố đại số và hình học có trong chương trình

Vì vậy, việc giải toán có lời văn có một vị trí quan trọng thể hiện ở các vấn đề sau:

+) Các khái niệm và các quy tắc trong sách giáo khoa nói chung đều được giảng dạy thông qua việc giải toán Việc giải toán giúp học sinh củng cố, vận dụng các kiến thức, rèn luyện

kỹ năng tính toán Đồng thời qua việc giải toán của học sinh mà giáo viên có thể dễ dàng phát hiện những ưu điểm hoặc thiếu sót của các em về kiến thức, kỹ năng và tư duy để giúp các em phát huy hoặc khắc phục

+) Việc kết hợp học và hành, kết hợp giảng dạy với đời sống được thực hiện thông qua việc cho học sinh giải toán, các bài toán liên hệ với cuộc sống một cách thích hợp giúp học sinh hình thành và rèn luyện những kỹ năng thực hành cần thiết trong đời sống hàng ngày, giúp các em biết vận dụng những kỹ năng đó trong cuộc sống

+) Việc giải toán góp phần quan trọng trong việc xây dựng cho học sinh những cơ sở ban đầu của lòng yêu nước, tinh thần quốc tế vô sản, thế giới quan duy vật biện chứng: việc giải toán với những nội dung thích hợp, có thể giới thiệu cho các em những thành tựu trong công cuộc xây dựng CNXH ở nước ta và các nước anh em, trong công cuộc bảo vệ hoà bình của nhân dân thế giới, góp phần giáo dục các em ý thức bảo vệ môi trường, phát triển dân số có kế hoạch v.v Việc giải toán có thể giúp các em thấy được nhiều khái niệm toán học, ví dụ: các số, các phép tính, các đại lượng v v đều có nguồn gốc trong cuộc sống hiện thực, trong thực tiễn hoạt động của con người, thấy được các mối quan hệ biện chứng giữa các dữ kiện, giữa cái đã cho và cái phải tìm v v

+) Việc giải toán góp phần quan trọng vào việc rèn luyện cho học sinh năng lực tư duy và những phẩm chất tốt của con người lao động mới

Khi giải một bài toán, tư duy của học sinh phải hoạt động một cách tích cực vì các em cần phân biệt cái gì đã cho và cái gì cần tìm, thiết lập các mối liên hệ giữa các dữ kiện giữa cái

đã cho và cái phải tìm; Suy luận, nêu lên những phán đoán, rút ra những kết luận, thực hiện

những phép tính cần thiết để giải quyết vấn đề đặt ra v.v Hoạt động trí tuệ có trong việc giải toán góp phần giáo dục cho các em ý chí vượt khó, tính cẩn thận, chu đáo làm việc có

kế hoạch, thói quen xem xét có căn cứ, thói quen tự kiểm tra kết quả công việc mình làm,

óc độc lập suy nghĩ, óc sáng tạo v.v

2 Thực trạng của vấn đề

Bậc Tiểu học là bậc đặt nền móng cho việc hình thành nhân cách ở học sinh Đây là bậc cung cấp những tri thức ban đầu về tự nhiên, xã hội, trang bị những phương pháp kỹ năng ban đầu về hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn bồi dưỡng tình cảm thói quen và đức tính tốt đẹp của con người Việt Nam Trong các môn học ở Tiểu học đều có mối quan

hệ với nhau, hỗ trợ cho nhau Cùng với những môn học khác môn Toán có vị trí rất quan trọng Môn Toán giúp học sinh Tiểu học phát triển tư duy lô gíc, bồi dưỡng và phát triển những thao tác tư duy trí tuệ cần thiết để nhận thức thế giới như: khái quát hoá, trừu tượng hoá Nó rèn luyện phương pháp suy nghĩ, phương pháp suy luận, phương pháp giải quyết vấn đề,… giúp học sinh phát triển trí thông minh, tư duy học tập, linh hoạt, sáng tạo Đặc biệt toán có lời văn có một vị trí rất quan trọng trong chương trình toán phổ thông Ở Tiểu học, học sinh được làm quen với toán có lời văn ngay từ lớp 1 và liên tục những năm học tiếp theo, đến hết lớp 5 Lời văn thực chất là những câu văn nói về quan hệ tương phản và phụ thuộc, có liên quan đến cuộc sống thường xảy ra hằng ngày Cái khó của toán có lời văn là chỉ ra mối quan hệ giữa các yếu tố toán học chứa trong bài toán và nêu ra phép tính thích hợp để từ đó tìm được ra đáp số của bài toán

Qua thực tế giảng dạy tôi thấy: Hướng dẫn học sinh giải toán đã khó nhưng hướng dẫn học sinh giải một bài toán có lời văn lại càng khó hơn Mặt khác do kĩ năng đọc của các em còn yếu nên kĩ năng đọc - hiểu lại càng khó khăn hơn

Chính vì vậy môn Toán ở Tiểu học nói chung, phần toán có lời văn ở lớp 5 nói riêng sẽ đóng góp một phần không nhỏ vào việc giáo dục toàn diện và giúp học sinh học tốt ở các lớp trên

3 Các biện pháp mới đã thực hiện để giải quyết vấn đề

3.1 Nhận thức đúng đắn về việc đổi mới phương pháp giảng dạy môn Toán

Đổi mới phương pháp dạy toán là một điều rất cần thiết, xuất phát từ những tư tưởng chỉ đạo của Đảng về công tác giáo dục, trong thời kỳ công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất

nước thể hiện qua Nghị quyết XI của Đảng về đổi mới căn bản Giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá, dân chủ hoá và hội nhập quốc tế Qua đó tôi thấy được đổi mới phương pháp dạy học là đổi mới từ cách nghĩ, cách soạn và giảng bài Nhưng đổi mới phương pháp dạy học không có nghĩa là loại bỏ những phương pháp dạy học truyền thống mà trên cơ sở đó chúng ta sử dụng những phương pháp dạy học tích cực, linh hoạt phù hợp với đặc trưng tiết dạy, thừa kế, phát huy những ưu điểm của phương pháp dạy học truyền thống

3.2 Xây dựng các bước cơ bản khi dạy 1 bài toán có lời văn ở lớp 5

a/ Tìm hiểu đề

Đây là bước rất quan trọng nó giúp học sinh nắm được các dữ liệu của bài toán đã cho yếu tố bài toán yêu cầu giải đáp Do đó, khi đọc đề toán tôi hướng dẫn học sinh đọc kỹ

đề bài để nắm được các dữ liệu đã cho và yếu tố bài toán yêu cầu tìm

Dựa vào đề bài tóm tắt bài toán bằng lời ngắn gọn, hoặc sơ đồ đoạn thẳng Tóm

tắt đủ ý, chính xác, ngắn gọn và cô đọng

b/ Lập kế hoạch giải

Dựa vào phần tóm tắt, tôi lựa chọn câu hỏi thích hợp để giúp học sinh xác định đầy

đủ Bài toán cho biết gì? Bài toán hỏi gì? (Yêu cầu cần tìm)

Bằng phương pháp gợi mở, tôi dẫn dắt học sinh bằng cách đưa ra những tình huống gợi mở để học sinh tìm ra cách giải bài toán: Làm thế nào? tại sao?,…

c/ Giải bài toán

Đây là bước rất quan trọng bởi khi học sinh đã tìm ra được phép tính đúng nhưng khi trình bày bài giải lại chưa hoàn chỉnh ( câu trả lời chưa đúng) Vì vậy khi hướng dẫn học sinh trình bày bài giải tôi đã hướng dẫn học sinh cần lưu ý dựa vào phần tóm tắt bài toán

để tìm ra câu trả lời đúng và ghi đúng danh số

( dựa vào đề bài)

d/ Thử lại

Sau khi giải bài toán xong, tôi hướng dẫn học sinh thử lại

3.3 Hướng dẫn học sinh thực hiện các bước giải một bài toán có lời văn

a Dạy bài toán tìm số trung bình cộng

Đối với dạng toán này tôi hướng dẫn học sinh giải bài toán theo các bước:

- Tìm tổng

- Chia tổng đó cho số các số hạng

* Ví dụ:

Một vòi nước chảy vào bể Giờ đầu chảy được 2

15 bể, giờ thứ hai chảy vào được 1

5

bể Hỏi trung bình mỗi giờ vòi nước đó chảy vào được bao nhiêu phần bể?

( Bài 3 trang 32- SGK toán 5 )

Bước1: Tìm hiểu đề

- Cho học sinh tự đọc đề bài nhiều lượt

- Hướng dẫn học sinh nắm các dữ liệu bài toán

+) Bài toán cho biết gì? (Giờ đầu chảy 2

15 bể, giờ thứ hai chảy được 1

5 bể.) +) Bài toán yêu cầu tìm gì? (Trung bình mỗi giờ vòi nước đó chảy vào được bao nhiêu phần bể? )

- Tóm tắt:

Giờ đầu: 2

15bể

Giờ hai: 1

5bể

TB 1 giờ: phần bể?

Bước 2: Lập kế hoạch giải

Muốn tìm trung bình mỗi giờ vòi nước chảy được bao nhiêu phần bể ta làm thế nào? ( Ta lấy giờ đầu cộng giờ hai rồi chia cho 2)

Bước 3: Giải bài toán

Bài giải

Trung bình mỗi giờ vòi nước chảy được là:

( (2 1) : 2 1

15  5  6 ( bể nước)

Đáp số: 1

6 bể

Bước 4: Thử lại

Muốn thử lại bài toán ta làm thế nào? ( lấy 1

6 nhân với 2 rồi trừ 2

15 bằng 1

5)

b Dạy bài toán tìm hai số khi biết tổng và tỉ số của hai số đó

Đối với bài toán này tôi đã hướng dẫn học sinh giải bài toán theo các bước giải

- Xác định tổng của hai số cần tìm

- Xác định tỉ số của hai số phải tìm

- Vẽ sơ đồ

- Tìm tổng số phần bằng nhau

- Tìm giá trị 1 phần

- Tìm mỗi số phải tìm theo số phần được biểu thị

* Ví dụ:Tổng của hai số là 80 Số thứ nhất bằng 7

9 số thứ hai Tìm 2 số đó

( BT1/a - trang 18 - SGK toán 5 )

Bước 1: Tìm hiểu đề

- Tôi hướng dẫn các em đọc đề toán nhiều lần để tìm hiểu các dữ liệu tường minh của bài toán

+) Bài toán cho biết gì? (Tổng của hai số là 80 Số thứ nhất bằng 7

9 số thứ hai) +) Bài toán yêu cầu tìm gì? (Tìm 2 số đó)

- Tóm tắt bài toán

Hãy nêu cách vẽ sơ đồ bài toán? ( Dựa vào tỉ số của hai số, ta có thể vẽ sơ đồ bài toán Tỉ số của số thứ nhất và số thứ hai là 7

9 , nếu số thứ nhất là 7 phần thì số thứ hai sẽ là

9 phần như thế )

Bước 2: Lập kế hoạch giải

- Làm thế nào để tìm được hai số đó? ( Tính tổng số phần bằng nhau, sau đó tìm số thứ nhất số thứ hai)

- Dựa vào sơ đồ em có thể tìm số nào trước ( số thứ nhất hoặc số thứ hai trước đều được)

- Em tìm số thứ nhất bằng cách nào? ( tính tổng số phần sau đó lấy tổng chia cho tổng số phần rồi nhân với số phần biểu thị số đó)

- Tìm được số thứ nhất rồi em làm cách nào để tìm được số thứ hai? (lấy tổng trừ đi

số thứ nhất)

Bước 3: Giải bài toán

Cách 1: Ta có sơ đồ:

Số thứ nhất:

Số thứ hai:

Theo sơ đồ, số thứ nhất là:

80 : ( 7 + 9 ) x 7 = 35

Số thứ hai là :

80 -35 = 45

Đáp số : Số thứ nhất: 35

80

?

?

Số thứ hai: 45

Cách 2 : Ta có sơ đồ

Số thứ hai

Số thứ nhất

Theo sơ đồ, số thứ hai là:

80 : ( 9 + 7 ) x 9 = 45

Số thứ nhất là:

80 - 45 = 35

Đáp số: Số thứ hai: 45

Số thứ nhất: 35

Bước 3: Thử lại

Tổng số thứ nhất và số thứ hai là: 35 + 45 = 80

Tỷ số giữa số thứ nhất và số thứ hai là: 35 7

45  9

c Dạy bài toán tìm hai số khi biết hiệu và tỉ số của hai số đó

Đối với dạy toán này tôi cũng hướng dẫn các em làm bài toán theo bước:

- Xác định hiệu của 2 số

- Xác định tỉ số của hai số

- Tìm hiệu số phần bằng nhau

80

?

?

11

- Tìm giá trị 1 phần

- Tìm mỗi số theo số phần biểu thị

4 số thứ hai Tìm hai số đó ( Bài 1/b - trang 18- SGK toán 5)

Bước 1: Tìm hiểu đề

Giáo viên yêu cầu học sinh đọc đề bài và tìm hiểu những dữ liệu đã biết của bài, yêu cầu của bài toán

+) Bài toán cho biết gì? ( Hiệu của hai số là 55 Số thứ nhất bằng 9

4 số thứ hai) +) Bài toán yêu cầu tìm gì? (Tìm 2 số đó)

- Tóm tắt bài toán

Hãy nêu cách vẽ sơ đồ bài toán? ( Dựa vào tỉ số của hai số, ta có thể vẽ sơ đồ bài toán Tỉ số của số thứ nhất và số thứ hai là 9

4 , nếu số thứ nhất là 9 phần thì số thứ hai sẽ là

4 phần như thế )

Bước 2: Lập kế hoạch giải

- Làm thế nào để tìm được hai số đó? ( Tính hiệu số phần bằng nhau, sau đó tìm số thứ nhất số thứ hai)

- Làm thế nào để tìm được số thứ hai ( em hãy đi tìm giá trị của 1 phần rồi nhân với số phần biểu thị )

- Em tìm giá trị 1 phần bằng cách nào? ( lấy hiệu chia cho hiệu số phần)

- Tìm được số thứ hai, muốn tìm số thứ nhất em phải làm thế nào?

( Lấy số bé cộng với hiệu )

- Bài nào có thể có mấy cách giải ( 2 cách giải )

Bước 3: Giải bài toán

?

55