những giải pháp dạy học hiệu quả nội dung hệ sinh thái trong chương trình sinh học 9

Đối với nội dungSinh thái học trong chương trình sinh học 9, việc giảng dạy của giáo viên hiệnnay còn mang nặng những phương pháp truyền thống, học sinh thụ động tronghọc tập và việc áp

1 PHẦN MỞ ĐẦU:

1.1 Lý do chọn đề tài:

Năm học 2015- 2016 là năm học tiếp tục thực hiện chương trình hànhđộng của Bộ Giáo dục và Đào tạo theo Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày04/11/2013 Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về đổimới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo Triển khai Kế hoạch số 610/KH-UBND ngày 09/6/2015 của UBND tỉnh về việc Thực hiện Chương trình hànhđộng số 27-CTr/TU ngày 29/9/2014 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy thực hiện Nghịquyết Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về “Đổimới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa,hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vàhội nhập quốc tế”; Thực hiện có hiệu quả các cuộc vận động, các phong trào thiđua của ngành Năm học thứ 5 thực hiện chiến lược phát triển giáo dục và đàotạo 2011- 2020 và nhiều chính sách phát triển giáo dục của Đảng và nhà nước.Điều đó đặt ra cho mỗi giáo viên phải không ngừng học tập, tìm tòi, nghiên cứu,đúc rút kinh nghiệm tìm ra những sáng kiến trong quá trình dạy học nhằm đảmbảo mục tiêu đổi mới giáo dục của Đảng và nhà nước

Một trong những giải pháp đổi mới hiện nay là đổi mới phương pháp dạyhọc theo quan điểm phát triển năng lực học sinh Đó là phương pháp không chỉchú ý tích cực hoá học sinh về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lựcgiải quyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồngthời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn Tăng cường việchọc tập trong nhóm, đổi mới quan hệ giáo viên – học sinh theo hướng cộng tác

có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnh việc học tậpnhững tri thức và kĩ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung cácchủ đề học tập phức hợp nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phứchợp

Với việc giảng dạy bộ môn sinh học, đặc thù là một bộ môn khoa họcthực nghiệm, việc hình thành các kiến thức, kỹ năng sinh học cho học sinh được

hình thành chủ yếu theo phương pháp quan sát và thí nghiệm Đối với nội dungSinh thái học trong chương trình sinh học 9, việc giảng dạy của giáo viên hiệnnay còn mang nặng những phương pháp truyền thống, học sinh thụ động tronghọc tập và việc áp dụng kiến thức vào thực hành, liên hệ thực tế chưa nhiều

Điểm mới đề tài: Đã có nhiều đề tài viết về phương pháp giảng dạy mônSinh học nói chung và phần kiến thức sinh thái nói riêng Song chưa có đề tàinào nghiên cứu sâu về phương pháp dạy và học nội dung về hệ sinh thái trongchương trình sinh học 9 theo hướng phát triển năng lực người học Bản thân tôi

là một giáo viên mới vào nghề, với lòng nhiệt huyết với sự nghiệp giáo dục, tôiluôn trăn trở, đầu tư thời gian tìm hiểu về nội dung, phương pháp dạy học cũngnhư chuẩn kiến thức, kỹ năng mà học sinh cần đạt được, đặc biệt đối với nộidung về hệ sinh thái trong chương trình sinh học 9 Tôi đã phát hiện, tích lũynhiều giải pháp góp phần nâng cao chất lượng dạy và học nội dung về Hệ sinh

thái, vì thế tôi chọn nghiên cứu đề tài “những giải pháp dạy học hiệu quả nội dung hệ sinh thái trong chương trình sinh học 9” Với mong muốn đưa luồng

gió mới được đóng góp một phần kinh nghiệm cùng với đồng nghiệp nhằm nângcao chất lượng dạy học bộ môn, đồng thời giúp học sinh rèn luyện, hình thànhnhững phẩm chất, năng lực, kỹ năng cần thiết cho học sinh

1.2 Phạm vi áp dụng của sáng kiến:

Đề tài này nghiên cứu những giải pháp tối ưu, góp phần đổi mới phươngpháp dạy học theo hướng phát huy năng lực người học đối với nội dung kiếnthức Chương 2: Hệ Sinh thái - trong Phần: Sinh vật và môi trường – Sinh học 9

Đối tượng áp dụng: Giáo viên giảng dạy bộ môn sinh học và học sinh lớp9

Đề tài được áp dụng nghiên cứu thực hiện tại lớp 9A, 9B , 9C ở trườngTHCS nơi tôi đang giảng dạy

2 NỘI DUNG 2.1 Thực trạng nội dung cần nghiên cứu:

2.1.1 Các văn bản chỉ đạo về đổi mới giáo dục:

Hiện nay, Đảng và nhà nước đang tích cực chỉ đạo về đổi mới giáo dụcnói chung và giáo dục trung học nói riêng được thể hiện trong nhiều văn bản,đặc biệt trong các văn bản sau đây:

- Luật Giáo dục số 38/2005/QH11, Điều 28 qui định: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp

tự học,khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh".

- Báo cáo chính trị Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI “Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi, kiểm tra theo hướng hiện đại; nâng cao chất lượng toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục

lí tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kĩ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội”.

- Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn

diện giáo dục và đào tạo “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc”; “Đổi mới căn bản hình thức và phương pháp thi, kiểm tra

và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo, bảo đảm trung thực, khách quan Việc thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo cần từng bước theo các tiêu chí tiên tiến được xã hội và cộng đồng giáo dục thế giới tin cậy và công nhận Phối hợp sử dụng kết quả đánh giá trong quá trình học với đánh giá cuối kỳ, cuối năm học; đánh giá của người dạy với tự đánh giá của người học; đánh giá của nhà trường với đánh giá của gia đình và của xã hội”.

- Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011 – 2020 ban hành kèm theoQuyết định 711/QĐ–TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ chỉ rõ:

"Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học"; “ kết hợp kết quả kiểm tra đánh giá trong quá trình giáo dục với kết quả thi".

- Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn

diện giáo dục và đào tạo xác định ”Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”;

2.1.2 Về phía giáo viên

Đối với việc giảng dạy bộ môn Sinh học, hiện nay giáo viên đã được tậphuấn về đổi mới phương pháp dạy học Đặc biệt là đổi mới phương pháp dạyhọc theo hướng phát huy năng lực người học Đó là phương pháp ngoài cáchdạy học thuyết trình cung cấp kiến thức thì tổ chức hoạt động dạy học thông quatrải nghiệm, giải quyết những nhiệm vụ thực tiễn Qua các hoạt động học tập,học sinh sẽ được hình thành và phát triển không phải một loại năng lực mà làđược hình thành đồng thời nhiều năng lực

Với nội dung về hệ sinh thái, giáo viên có thể lựa chọn nhiều hình thức,phương pháp dạy học phong phú bám sát chuẩn kiến thức kỹ năng để hìnhthành, phát triển năng lực cho học sinh Tuy nhiên, qua hai năm trực tiếp giảngdạy sinh học 9 và sự chia sẻ của các đồng nghiệp, bản thân tôi nhận thấy việcgiảng dạy, học tập nội dung Hệ sinh thái trong chương trình sinh học 9, vẫn gặpnhiều khó khăn như:

Cơ sở vật chất, thiết bị dạy học của nhà trường còn thiếu không đáp ứngđược yêu cầu thực tế của bộ môn

Phòng học bố trí theo phương pháp dạy học cũ, nên việc tổ chức các hoạtđộng trong một tiết học gặp nhiều khó khăn

Nhiều giáo viên ngại khó, không mạnh dạn đổi mới phương pháp, khôngchú trọng tổ chức các hoạt động học tập tích cực cho học sinh Trong dạy họcvẫn còn nặng về truyền thụ kiến thức một chiều Do đó việc hình thành cácnăng lực cho học sinh đã yếu lại càng yếu hơn

Thời lượng phân phối chương trình cho nội dung hệ sinh thái gồm 4 tiết líthuyết và 2 tiết thực hành với nội dung kiến thức khá nhiều nên giáo viên khó tổ

chức các hoạt động phong phú cho học sinh tham gia Việc rèn luyện kĩ năngsống, kĩ năng giải quyết các tình huống thực tiễn cho học sinh thông qua khảnăng vận dụng tri thức tổng hợp chưa thực sự được quan tâm Việc ứng dụngcông nghệ thông tin – truyền thông, sử dụng các phương tiện dạy học chưa đượcthực hiện rộng rãi và hiệu quả.

Với 2 tiết thực hành, thời lượng 90 phút, việc tổ chức cho các em dã ngoạihọc tập, áp dụng những kiến thức của mình vào thực tế còn nhiều khó khăn, đặcbiệt công tác tổ chức đối với những lớp có số lượng học sinh đông

2.1.3 Về phía học sinh:

Nhiều học sinh vẫn quen với phương pháp học cũ, thầy giảng trò chép,học vẹt máy móc Tư tưởng học tập của học sinh vẫn còn chưa tiến bộ, chưa có

ý thức tự giác, tích cực trong các hoạt động học tập, thảo luận nhóm

Nhiều học sinh học kém, không nắm vững kiến thức nhiều môn nên việcvận dụng để suy luận, liên hệ hay vận dụng kiến thức liên môn hay vận dụngliên hệ thực tế gặp nhiều khó khăn

Nhiều học sinh chưa năng động, tích cực trong các hoạt động giáo viên tổchức Việc nắm bắt kiến thức, hoạt động học tập của các em còn phụ thuộcnhiều vào sách giáo khoa, chưa khai thác hiệu quả các nguồn tài liệu khác.Chính vì vậy các năng lực phát triển cho học sinh chưa nhiều, chưa đạt đượchiệu quả mong muốn

Qua khảo sát về chất lượng và yêu thích học tập môn Sinh học vào đầunăm kết quả như sau:

a Học sinh yêu thích môn học:

b Kết quả khảo sát chất lượng

Với thực trạng đó, trong năm học vừa qua bản thân tôi đã tích cực tìm tòinghiên cứu để tìm ra những giải pháp tối ưu, hiệu quả nhất trong việc giảng dạy

bộ môn sinh học nói chung và phần nội dung Hệ sinh thái nói riêng

2.2 Các giải pháp:

2.2.1 Tạo hứng thú học tập cho học sinh

Để giờ dạy đạt được hiệu quả, trước hết người giáo viên phải tạo đượchứng thú học tập cho học sinh, cuốn hút các em vào giờ học, để từ đó các emyêu thích môn Sinh học hơn Và theo tôi, khi các em đã yêu thích thì tâm thếtrong tiết học sẽ thoải mái hơn, học sinh sẽ hăng say xây dựng, nghiên cứu bàihọc Từ đó lĩnh hội tri thức một cách nhanh chóng, vận dụng hiệu quả vào thực

tế cuộc sống

Để làm tốt điều này, qua mỗi bài tôi đã phát huy ưu thế của việc đặt vấn

đề cho bài học, kích thích cho các em sự tò mò, muốn khám phá Đồng thời đưa

ra những vấn đề thực tế về hệ sinh thái ở địa phương, lồng ghép kể các câuchuyện Từ đó giúp các em không bị nhàm chán mà yêu thích bộ môn hơn

Ví dụ: để vào bài hệ sinh thái: Tôi chiếu một đoạn video về 1 hệ sinh thái

đẹp ở địa phương rồi giới thiệu bài học

2.2.2 Xây dựng bảng mô tả các năng lực cần đạt cho học sinh

Để thuận tiện cho việc dạy học theo hướng phát triển năng lực cho học

sinh thì việc đầu tiên cần bám sát chuẩn kiến thức kỹ năng để xác định rõ nội

dung kiến thức cần truyền tải cho học sinh, những kỹ năng, năng lực cần hình

thành phát triển cho học sinh thông qua nội dung kiến thức đó Để giải quyết

việc này, theo tôi việc xây dựng ma trận kiến thức, kỹ năng, năng lực ở từng

phần nội dung là việc làm hết sức cần thiết Trong năm học qua, bản thân tôi đã

xây dựng ma trận mô tả kiến thức, các năng lực cần đạt qua nội dung Hệ sinh thái như

BIẾT

THÔNG HIỂU

VẬN DỤNG THẤP

VẬN DỤNG CAO

1 Quần

thể sinh

vật

Nêu đượcđịnh nghĩaquần thể,một sốđặc trưngcủa quầnthể

Lấy ví dụ

về quần thể

Phân biệtquần thểsinh vậtvới mộtnhóm cáthể ngẫunhiên

Phân biệtcác dạngtháp thểhiện nhómtuổi trong

Ý nghĩacủa đặctrưng vềgiới tính,mật độ củaquần thểđối với sảnxuất

- Các năng lựcchung: giao tiếp, sửdụng ngôn ngữ, tựnghiên cứu, …

- Các năng lựcriêng: tri thức sinhhọc, quan sát, sosánh, vận dụng thựctế…

quần thể.

2 Quần

thể người

Đặc điểmquần thểngười

Nguyênnhân củanhững điểmkhác giữaquần thểngười vàquần thểsinh vậtkhác

Hậu quả củaviệc tăngdân số

Phân biệtcác dạngtháp tuổi

Ý nghĩacủa việcthực hiệnpháp lệnhdân số

- Các năng lựcchung: giao tiếp, sửdụng ngôn ngữ, tựnghiên cứu, …

- Các năng lựcriêng: tri thức sinhhọc, quan sát, sosánh, vận dụng thựctế…

3 Quần

xã sinh

vật

Nêu được khái niệm quần xã sinh vật vàcác đặc trưng của quần xã

Phân biệt quần xã và quần thể sinh vật

Mối quan

hệ giữa quần xã và ngoại cảnh

Ý nghĩa của cân bằng sinh học

- Các năng lựcchung: giao tiếp, sửdụng ngôn ngữ, tựnghiên cứu, …

- Các năng lựcriêng: tri thức sinhhọc, quan sát, sosánh, vận dụng thựctế…

4 Hệ

sinh thái

Nêu đượckhái niệm:

hệ sinhthái,

chuỗi,lưới thứcăn,

Đọc, lậpchuỗi lướithức ăn

Liên hệ cácbiện pháptận dụngnguồn thức

ăn trongsản xuất

- Các năng lựcchung: giao tiếp, sửdụng ngôn ngữ, tựnghiên cứu, …

- Các năng lực riêng: Quan sát, so sánh, vận dụng thực

Xây dựngcác chuỗi,lưới thức

ăn trong hệsinh thái

Xác địnhmột số đặctrưng củaquần xãtrong hệsinh tháiqua sốlượng cácloài sinhvật

Các biệnpháp bảo

vệ hệ sinhthái

- Các năng lựcchung: giao tiếp, sửdụng ngôn ngữ, tựnghiên cứu, …

- Các năng lựcriêng: Quan sát,thực địa, tổnghợp…

2.2.3 Đổi mới phương pháp dạy và học

Việc đầu tiên trong đổi mới phương pháp là tích cực truyền tải tinh thần

học tập theo phương pháp mới cho học sinh Việc đổi mới phương pháp dạy và

học là một thuật ngữ không còn xa lạ đối với học sinh Song nền tảng dạy – học

cũ vẫn còn, học sinh trên địa bàn có hoàn cảnh khó khăn, việc tiếp cận phương

pháp học mới vẫn còn nhiều mơ hồ, học sinh vẫn chưa thấy được ý nghĩa thiết

thực của việc đổi mới Chính vì vậy, bản thân tôi đã tích cực truyền tải tinh thần

chỉ đạo, quan điểm đổi mới của Đảng và nhà nước lồng ghép trong các tiết học

Khuyến khích, động viên học sinh tích cực chủ động trong học tập, phát huy hết

mọi năng lực vốn có của bản thân đồng thời hình thành những năng lực của con

người mới, đáp ứng nhu cầu của thời đại công nghiệp hóa, hiện đại hóa Việc

thay đổi hệ ý thức cho học sinh có ý nghĩa hết sức quan trọng, học sinh từ chỗ

thay đổi ý thức sẽ có cái nhìn sâu sắc hơn, xa hơn về việc học tập của bản thân.

Từ đó có những chuyển biến trong mọi hoạt động học tập, góp phần hình thànhphát triển các năng lực một cách nhanh chóng, hoàn thiện và hiệu quả Qua mộtthời gian, bản thân tôi nhận thấy học sinh có những chuyển biến rõ rệt, tích cựctham gia các hoạt động do giáo viên tổ chức, số học sinh yếu kém có ý thức họctập hơn, thường xuyên phát biểu ý kiến và tham gia trao đổi trong các hoạt độngnhóm

Khi thực hiện đề tài tôi đã tích cực đổi mới phương pháp dạy học Sửdụng linh hoạt các phương pháp Trong năm học vừa qua, bản thân tôi đã sửdụng những phương pháp sau để dạy học nội dung hệ sinh thái

2.2.3.1 Sử dụng phương pháp cải tiến, kết hợp các phương pháp dạy học truyền thống

Không có một phương pháp dạy học toàn năng phù hợp với mọi mục tiêu

và nội dung dạy học Mỗi phương pháp và hình thức dạy học có những ưu,nhựơc điểm và giới hạn sử dụng riêng Vì vậy việc phối hợp đa dạng cácphương pháp và hình thức dạy học trong toàn bộ quá trình dạy học là phươnghướng quan trọng để phát huy tính tích cực và nâng cao chất lượng dạy học.Dạy học toàn lớp, dạy học nhóm, nhóm đôi và dạy học cá thể là những hìnhthức xã hội của dạy học cần kết hợp với nhau, mỗi một hình thức có nhữngchức năng riêng Hạn chế tối đa dạy học toàn lớp và sự lạm dụng phươngpháp thuyết trình

Với chương Hệ sinh thái, với nhiều nội dung kiến thức mới, trừu tượng,tôi đã kết hợp một số phương pháp như quan sát, vấn đáp gợi mở, thuyết trình…trong việc hình thành một số khái niệm cho học sinh

Ví dụ: Dạy khái niệm quần thể sinh vật

Mục tiêu: HS nắm được khái niệm quần thể sinh vật và các dấu hiệu cơbản để nhận biết quần thể

Chuẩn bị: Giáo viên: Tranh ảnh về một số ví dụ về quần thể sinh vật và 1

số ví dụ không phải là quần thể sinh vật ( Đàn cá chép trong chậu bán ở chợ…)

Tiến trình:

+ Giáo viên: Thuyết trình đặt vấn đề về quần thể sinh vật: Ngoài các cấp

độ sinh học: phân tử, tế bào, cơ thể mà các em đã được nghiên cứu, còn cónhững cấp độ cao hơn Một trong các cấp độ đó là quần thể

Cho học sinh quan sát hình ảnh về 1 đàn trân rừng, 1 đàn kiến, 1 rừngthông GV thông báo với HS đó là những ví dụ về quần thể sinh vật

Yêu cầu HS nghiên cứu thông tin phần I (SGK) và quan sát các quần thểsinh vật trên tìm ra những dấu hiệu chung giữa các quần thể đó về: số lượng,thành phần loài, khu vực sống, thời gian sống và quan hệ sinh sản của các cá thểtrong quần thể?

+ HS hoạt động cá nhân tìm các dấu hiệu Cá nhân trình bày đáp án, cácbạn khác nhận xét bổ sung

+ GV: Từ những dấu hiệu đó, các em cho biết quần thể sinh vật là gì?+ HS trả lời, hình thành khái niệm Lấy các ví dụ khác minh họa

+ GV mở rộng: một lồng gà, một chậu cá chép bán ở chợ có phải là quầnthể sinh vật không, tại sao?

+ HS vận dụng kiến thức từ các dấu hiệu để trả lời

2.2.3.2 Vận dụng dạy học giải quyết vấn đề

Dạy học giải quyết vấn đề (dạy học nêu vấn đề, dạy học nhận biết và giảiquyết vấn đề) là quan điểm dạy học nhằm phát triển năng lực tư duy, khả năngnhận biết và giải quyết vấn đề Học được đặt trong một tình huống có vấn đề,

đó là tình huống chứa đựng mâu thuẫn nhận thức, thông qua việc giải quyết vấn

đề, giúp học sinh lĩnh hội tri thức, kĩ năng và phương pháp nhận thức Dạy họcgiải quyết vấn đề là con đường cơ bản để phát huy tính tích cực nhận thứccủa học sinh, có thể áp dụng trong nhiều hình thức dạy học với những mức độ

tự lực khác nhau của học sinh

Các tình huống có vấn đề là những tình huống khoa học chuyên môn,cũng có thể là những tình huống gắn với thực tiễn Trong thực tiễn dạy học hiệnnay, dạy học giải quyết vấn đề thường chú ý đến những vấn đề khoa họcchuyên môn mà ít chú ý hơn đến các vấn đề gắn với thực tiễn Tuy nhiên nếuchỉ chú trọng việc giải quyết các vấn đề nhận thức trong khoa học chuyên mônthì học sinh vẫn chưa được chuẩn bị tốt cho việc giải quyết các tình huống thựctiễn Vì vậy bên cạnh dạy học giải quyết vấn đề, lí luận dạy học còn xây dựngquan điểm dạy học theo tình huống.

Ví dụ: Để dạy phần kiến thức về kiến thức tăng dân số và phát triển xãhội Bản thân tôi đặt tình huống:

Ở những nước có tháp dân số trẻ - dạng tháp phát triển chúng ta có thểthấy được trong tương lai có nguồn lao động dồi dào, thuận lợi cho việc pháttriển kinh tế xã hội Vậy khi tỉ lệ sinh cao, tăng trưởng dân số nhanh liệu cóthuận lợi không ?

Đây là tình huống mâu thuẫn, có vấn đề, kích thích học sinh vận dụngkiến thức, suy nghĩ để trả lời, giải quyết tình huống

Giáo viên: để giải quyết câu hỏi này, các em làm bài tập SGK trang145/SH9: Theo em, tăng dân số quá nhanh, có thể dẫn đến những trường hợpnào trong các trường hợp sau?

a Thiếu nơi ở b Thiếu lương thực c Thiếu trường học, bệnhviện

d Ô nhiễm môi trường e Chặt phá rừng f Chậm phát triển kinh tế xãhội

g Tắc nghẽn giao thông h Năng suất lao động giảm

Học sinh trả lời Từ đó thấy được: khi phát triển dân số quá nhanh gây ranhiều vấn đề xấu đối với sự phát triển

GV: Để hạn chế ảnh hưởng xấu khi phát triển dân số quá nhanh, mỗi quốcgia cần làm gì? Liên hệ ở Việt Nam