Thờ cúng tổ tiên là một hiện tượng mang tính lịch sử xã hội, tồn tại phổ biến ở nhiều nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Mặt tốt của hiện tượng này là ở chỗ, nó nhắc thế hệ những người đang sống phải nhớ đến nguồn, ăn quả nhớ người trồng cây, biết kính trọng, phụng dưỡng ông bà, cha mẹ lúc sinh thời và thờ phụng khi mất. Sự thanh cao, tinh khiết của nó đã trở thành đạo lý, lẽ sống, trở thành nét đẹp trong truyền thống văn hoá của nhiều dân tộc. Song, nó cũng là sự phiền toái, nặng nề khi mang màu sắc mê tín, dị đoan, vụ lợi. Trong lịch sử và trong cuộc sống hiện tại, nó đã ảnh hưởng không nhỏ tới đời sống của con người.
Trang 1Thờ cúng tổ tiên là một hiện tượng mang tính lịch sử - xã hội, tồn tại phổ biến ở nhiều nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam Mặt tốt của hiện tượng này là ở chỗ, nó nhắc thế hệ những người đang sống phải nhớ đến nguồn, "ăn quả nhớ người trồng cây", biết kính trọng, phụng dưỡng ông bà, cha mẹ lúc sinh thời và thờ phụng khi mất Sự thanh cao, tinh khiết của nó đã trở thành đạo lý, lẽ sống, trở thành nét đẹp trong truyền thống văn hoá của nhiều dân tộc Song, nó cũng là sự phiền toái, nặng nề khi mang màu sắc mê tín, dị đoan, vụ lợi Trong lịch sử và trong cuộc sống hiện tại, nó đã ảnh hưởng không nhỏ tới đời sống của con người
Các học giả trong nước và ngoài nước đã có nhiều ý kiến xung quanh hiện tượng thờ cúng tổ tiên này Đây là một loại hình tín ngưỡng hay tôn giáo? hay chỉ là một tập tục, thói quen, một hoạt động mang tính văn hoá, đạo đức? Để có cơ sở khoa học đánh giá hiện tượng này, cần phải làm rõ nguồn gốc và bản chất của nó
Trước hết, chúng ta hãy làm rõ nội hàm của khái niệm tổ tiên và thờ cúng tổ tiên
Tổ tiên là khái niệm dùng để chỉ những có cùng huyết thống nhưng đã mất như cụ, kỵ, ông, bà, cha, mẹ , những người đã có công sinh thành và nuôi dưỡng, có ảnh hưởng lớn đến đời sống vật chất và tinh thần của thế hệ những người đang sống
Tổ tiên trong xã hội nguyên thuỷ có nguồn gốc là tổ tiên tô tem giáo của thị tộc, bộ lạc Tổ tiên tô tem giáo thời kỳ thị tộc mẫu hệ là những vật trong tự nhiên,
có mối quan hệ mật thiết với con người và khi được thần thánh, thiêng liêng hoá thì được coi là tô tem (vật tổ) của thị tộc, bộ lạc Thời kỳ thị tộc phụ hệ, tổ tiên là những người đứng đầu thị tộc, bộ lạc như tù trưởng, thủ lĩnh quân sự đầy quyền uy
Trang 2Tổ tiên trong xã hội có giai cấp được thể hiện đầy đủ hơn Họ thường là những người giữ địa vị chủ gia đình, gia tộc đã mất, có quyền thừa kế và di chúc tài sản được luật pháp và xã hội thừa nhận
Trong quá trình phát triển của lịch sử, khái niệm tổ tiên cũng có sự biến đổi, phát triển Nó không còn chỉ bó hẹp trong phạm vi huyết thống - gia đình,
họ tộc mà đã mở rộng ra phạm vi cộng đồng, xã hội Sự hình thành và phát triển của các quốc gia, dân tộc thường gắn liền với tên tuổi của những người có công tạo dựng, giữ gìn cuộc sống của cộng đồng Họ là những anh hùng, danh nhân mà khi sống được tôn sùng, kính nể, khi mất được tưởng nhớ, thờ phụng trong các không gian tôn giáo Ở Việt Nam, họ là những tổ sư, tổ nghề, thành hoàng làng, anh hùng dân tộc, danh nhân văn hoá
Thờ cúng tổ tiên là hoạt động có ý thức của con người, là tổng thể phức hợp của ý thức về tổ tiên, biểu tượng về tổ tiên và nghi lễ thờ phụng
Thờ là yếu tố thuộc ý thức về tổ tiên, là tình cảm biết ơn, tưởng nhớ, hướng về cội nguồn, quá khứ Thờ tổ tiên là sự thể hiện lòng thành kính, biết ơn, tưởng nhớ tổ tiên, đồng thời cũng là sự thể hiện niềm tin vào sự che chở, phù hộ
độ trì cho con cháu Biểu tượng về tổ tiên là hình ảnh về những người tài giỏi, có công, có đức Trên bàn thờ tổ tiên thường có bài vị, tượng, ảnh được bầy đặt cầu
kỳ, trang trọng
Cúng là yếu tố mang tính nghi lễ, là sự thực hành một loạt động tác (khấn, vái, quỳ, lạy ) của người gia trưởng, tộc trưởng Đó là hoạt động dưới dạng hành lễ
và được quy định bởi quan niệm, phong tục, tập quán của mỗi cộng đồng, dân tộc
Thờ và cúng là hai yếu tố có tác động qua lại và tạo nên chỉnh thể riêng biệt - đó là sự thờ phụng tổ tiên Sự "thờ", "tôn thờ" là nội dung, còn hoạt động
"cúng" là hình thức biểu đạt của nội dung thờ cúng Ý thức tôn thờ, thành kính, biết ơn, tưởng nhớ, hy vọng sự trợ giúp của tổ tiên là nội dung cốt lõi, là cái chủ yếu khiến sự thờ phụng tổ tiên thành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên Nếu không có
Trang 3"thờ" mà chỉ có "cúng" thì sự thờ phụng tổ tiên không có "hồn thiêng", không có sức hấp dẫn nội tại, dễ thành nhạt nhẽo, và do vậy, không thể là tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên Sự "cúng" tuy chỉ là hình thức biểu đạt, song nó tôn vẻ linh thiêng, huyền bí, mờ ảo, và tạo nên sức hấp dẫn Nó chính là chất kết dính, tạo nên màu sắc thoả mãn niềm tin của chủ thể thờ cúng
Trong xã hội nguyên thuỷ, ý thức về tổ tiên là một yếu tố của ý thức xã hội nguyên thuỷ, phản ánh sự bất lực của con người trước sức mạnh của tự nhiên Về sau, cùng với lực lượng tự nhiên là lực lượng mang tính xã hội, như sự áp bức, bóc lột giai cấp luôn thống trị lên cuộc sống hàng ngày của con người Bế tắc trong cuộc sống hiện thực, con người tìm sự giải thoát trong cuộc sống tinh thần Cùng với các biểu tượng về thần linh, biểu tượng về tô tem đã xuất hiện trong thời kỳ thị tộc mẫu hệ Đặc điểm chủ yếu của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong thời kỳ này là việc thờ tổ tiên tô tem giáo
Sang thời kỳ thị tộc phụ hệ, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên phản ánh sự thay đổi trong phân công lao động xã hội Người đàn ông giữ vai trò chủ đạo trong đời sống kinh tế Họ là những người vừa có quyền lực thế tục, vừa có uy tín, được quyền nắm giữ việc thờ cúng các thần, trong đó có tổ tiên đã chết Đối tượng thờ cúng thời kỳ này được chuyển từ tổ tiên tô tem sang tổ tiên thật, cúng huyết thống đã chết
Như vậy, có thể xem nguồn gốc xã hội sâu xa mang tính khách quan của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là ở tính hạn chế của lực lượng sản xuất và kèm theo
đó là sự hạn chế, tù túng trong quan hệ kép giữa con người với tự nhiên và giữa con người với con người trong xã hội Còn nguồn gốc trực tiếp, mang tính xã hội của nó là sự phân hoá xã hội mà hệ quả của sự phân hoá ấy là việc đề cao vai trò của người đứng đầu trong gia đình - thị tộc Những người này, dựa vào uy tín của mình để củng cố là thiêng liêng hoá sự thờ cúng tổ tiên đã có manh nha trong thời kỳ thị tộc mẫu quyền Trong xã hội có giai cấp, sự áp bức, bóc lột giai cấp,
Trang 4sự bất công xã hội đã khiến cho con người không có lối thoát hiện thực phải đi tìm sự trợ giúp của tổ tiên cũng là những nguồn gốc xã hội quan trọng làm nảy sinh tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên Cùng với đó, nhận thức của con người cũng là một nguồn gốc quan trọng trong quá trình hình thành và tồn tại của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên Người nguyên thuỷ tin rằng con người sau khi chết, linh hồn vẫn tiếp tục sống, ý niệm về linh hồn là một trong những yếu tố cơ bản nằm trong các phức hợp, biểu tượng về tổ tiên và là một đặc trưng cuả tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên Một yếu tố tư tưởng khác, có phần xa xưa hơn với ý niệm về linh hồn, có ảnh hưởng tới sự phát triển các biểu tượng về tổ tiên là hình ảnh tổ tiên
tô tem giáo, hình ảnh thần che chở cho gia đình, thị tộc
Nguồn gốc nhận thức luận của tôn giáo, như Ph.Ăngghen đã chỉ rõ, "tôn giáo sinh ra trong một thời đại hết sức nguyên thuỷ, từ những khái niệm hết sức sai lầm, nguyên thuỷ của con người về bản chất của chính họ và về giới tự nhiên bên ngoài, xung quanh họ", cũng đúng với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên Tư tưởng tôn thờ tổ tiên được xây dựng trên những vật liệu là những quan niệm, nhận thức
ấu trĩ, thơ ngây về linh hồn người chết, về tổ tiên tô tem giáo, về các thần che chở cho gia đình, thị tộc Thêm vào đó, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên còn được hình thành trên cơ sở tâm lý, tình cảm mang tính tôn giáo của cá nhân, cộng đồng người trong xã hội
Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên được hình thành trên cơ sở niềm tin vào sự bất tử của linh hồn tổ tiên Niềm tin ấy bắt nguồn từ ước muốn mang tính bản năng - ước muốn trường thọ của con người Chính con người đã thiêng liêng hoá tình cảm tiếc thương, thái độ kính trọng người có công tạo dựng cuộc sống Trong cuộc sống, con người không những chỉ tiếp xúc với cái hiện hữu, mà còn tiếp xúc với cái vô hình, trừu tượng, mông lung, chỉ được con người cảm nhận, linh cảm chứ không thể lý giải được bằng lý trí Niềm tin vào sự hiện tồn của tổ tiên góp phần cân bằng trạng thái tâm lý, nhiều khi còn cứu cánh, là sự giải toả
Trang 5nỗi cô đơn, bất hạnh của con người trước cái chết Bằng nghi lễ thờ cúng tổ tiên, con người thể hiện một cách suy nghĩ về cái chết và cuộc sống sau khi chết, giải toả nỗi kinh sợ khi phải đối mặt với nó
Trong chế độ phụ quyền, quyền hành của gia trưởng, tộc trưởng còn làm phát sinh ở con cháu cảm giác sợ hãi, qui thuận Cảm giác này được nuôi dưỡng,
di chuyền thông qua các thế hệ và thậm chí được chuyển sang thế giới bên kia với quan niệm rằng, người chết vẫn có thể trừng phạt con cháu Tổ tiên cũng giống như các vị thần linh khác có thể giáng tai hoạ xuống con cháu, vì thế cần phải kính trọng, thờ cúng thường xuyên thì tổ tiên mới không làm hại, mới che chở, bảo vệ, phù giúp
Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên còn được bắt nguồn từ lòng hiếu thảo của con cháu Quan hệ giữa bố mẹ đang sống với con cái là hiện thân của mối quan hệ giữa tổ tiên với con cháu sau này Sự kính hiếu cha mẹ được tiếp nối bằng sự tôn thờ, sùng bái tổ tiên Bổn phận kính trọng, báo hiếu, đền ơn công sinh thành dưỡng dục của bố mẹ cũng là bổn phận báo hiếu, ơn đền tổ tiên Thờ phụng tổ tiên thể hiện lòng hiếu thảo, sự thành kính biết ơn các bậc đã sinh thành, nuôi nấng và tác thành cho mình Tuy nhiên, con cháu chỉ được tổ tiên bao dung, che chở khi sống xứng đáng với ước nguyện của tổ tiên Mặt khác con cháu chỉ tôn kính, qui thuận và thờ phụng tổ tiên khi tổ tiên xứng đáng là tấm gương sáng con cháu noi theo Nếu ai, trong quá khứ có hành động đi ngược lại lợi ích của cộng đồng họ tộc và gia đình, chẳng những không được kính trọng, tôn thờ mà còn bị nguyền rủa, trừng phạt
Trên đây là những nguồn gốc xã hội, nhận thức và tâm lý của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên Song để làm sáng tỏ vấn đề, cần thiết phải xem xét những đặc trưng chủ yếu nhất, tức là bản chất của nó
Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên cũng giống như các loại hình tín ngưỡng, tôn giáo khác là sự phản ánh sai lệch hiện thực, là "sự phản ánh hư ảo - vào trong
Trang 6đầu óc của con người - của những lực lương ở bên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày của họ" Lực lượng xa lạ, bên ngoài, ở đây là tổ tiên trong thế giới vô hình Tổ tiên đã mất là đối tượng phản ánh nhằm đáp ứng, thoả mãn sự thiếu hụt của tinh thần những người đang sống Tổ tiên khi còn sống thì "khôn", đến khi chết thì "thiêng", vẫn ngự trên bàn thờ, vừa gần gũi vừa xa lạ, linh thiêng Con cháu thành kính, tôn thờ tổ tiên là tỏ lòng biết ơn tổ tiên Ý thức về tổ tiên là ý thức về cội nguồn Thờ cúng tổ tiên là sự phản ánh liên tục của thời gian, là cầu nối giữa quá khứ, hiện tại và tượng lai Sự sống là bất diệt, chết không phải là hết Các thế hệ tiếp nối nhau, chết chỉ là sự bắt đầu của chu kì sinh mới
Tổ tiên được gắn cho sức mạnh siêu nhiên Đó chính là sự thiêng liêng hoá, thần thánh hoá bắt nguồn từ quan niệm về sự bất diệt của linh hồn Sự thiêng liêng hoá, thần thánh hoá tổ tiên là sự tưởng tượng Song lại có cội nguồn
từ cuộc sống hiện thực Ý thức về tổ tiên hình thành và tồn tại giúp con người vượt qua cái trần tục, đời thường, thúc đẩy sự tìm tòi, vượt qua trạng thái hiện tồn để hướng về phía trước, khắc phục sự hẫng hụt về tinh thần Xét về mặt đạo đức, ý thức về tổ tiên mang giá trị nhân văn sâu sắc, nó phát khởi mối thiện tâm trong mỗi con người, trong cộng đồng xã hội
Ngoài biểu tượng về linh hồn tổ tiên, biểu tượng tổ tiên tô tem, biểu tượng các thần che chở cũng là nội dung tư tưởng về ý thức của tổ tiên Ý niệm về tổ tiên tô tem tạo cho người ta hình ảnh mơ hồ, xa lạ, linh thiêng của tổ tiên Còn ý niệm về thần che chở tạo cho người ta cảm giác yên tâm
Xét về mặt nhận thức luận, chủ thể nhận thức và phản ánh là người sống, khách thể được nhận thức và phản ánh là tổ tiên đã mất Xét về mặt xã hội, đó là
sự phản ánh hoang đường quyền hành của người gia trưởng, là kết quả tất yếu của quá trình phân hoá xã hội, từ chế độ mẫu quyền sang chế độ phụ quyền Bản chất xã hội của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên được thể hiện rõ nét trong nội dung,
Trang 7đối tượng và hình thành phản ánh, được qui định bởi các nguồn gốc xã hội, nhận thức và tâm lý của nó
Đặc trưng chung nhất của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là ở chỗ, nó là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt, một hiện tượng lịch sử - xã hội và văn hoá thuộc lĩnh vực đời sống tinh thần, là sự phản ảnh tồn tại xã hội, chịu sự qui định của tồn tại xã hội, có tính độc lập tương đối, được hình thành rất sớm và còn tồn tại lâu dài trong xã hội Nguồn gốc và bản chất của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên gắn quyện vào nhau, tạo thành nét đặc thù của loại hình tín ngưỡng này
Như vậy, có thể nói, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là một loại hình tín ngưỡng dân gian, gắn liền với tập tục văn hoá, đạo đức trên cơ sở của niềm tin cho rằng, tổ tiên đã chết sẽ che chở, phù giúp cho con cháu, là sự phản ánh hoang đường quyền hành của người gia truởng và được thể hiện thông qua nghi
lễ thờ cúng theo quan niệm, phong tục, tập quán của mỗi con người, của mỗi gia đình và mỗi cộng đồng xã hội