Luận Văn Thạc sỹ. Điều tra, đánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển của một số cây chè Trung du ưu tú nhằm tuyển chọn cây đầu dòng tại Thái Nguyên

NGUYỄN THỊ HẠNHNGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG SINH TRƯỞNG, PHÁT TRIỂN CỦA MỘT SỐ C¢Y CHÈ TRUNG DU ¦U Tó NHẰM TUYỂN CHỌN CÂY ĐẦU DÒNG TẠI THÁI NGUYÊN LUẬN VĂN Thái Nguyên - 2014... NGUYỄN THỊ HẠNH

NGUYỄN THỊ HẠNH

NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG SINH TRƯỞNG, PHÁT TRIỂN CỦA MỘT SỐ C¢Y CHÈ TRUNG DU ¦U

Tó NHẰM TUYỂN CHỌN CÂY ĐẦU DÒNG

TẠI THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN

Thái Nguyên - 2014

NGUYỄN THỊ HẠNH

NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG SINH TRƯỞNG, PHÁT TRIỂN CỦA MỘT SỐ C¢Y CHÈ TRUNG DU ¦U

Tó NHẰM TUYỂN CHỌN CÂY ĐẦU DÒNG

TẠI THÁI NGUYÊN

Chuyên ngành : Khoa học cây trồng

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này làtrung thực và chưa được sử dụng để bảo vệ bởi một học vị nào

Tôi xin cam đoan mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn đã đượccám ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc

Học viên

Nguyễn Thị Hạnh

LỜI CẢM ƠN

Thực tập tốt nghiệp là khâu cuối cùng của tất cả các học viên trước khi

ra trường, nó như là trang giấy cuối cùng tổng kết lại tất cả những gì đã viếttrong một cuốn sách cũng như là bài tổng kết lại quá trình học tập, rèn luyện

về đạo đức, kỹ năng và tư cách của một người học viên

Được sự nhất trí của Ban giám hiệu nhà trường, Ban chủ nhiệm khoa

Nông học, tôi đã tiến hành thực hiện đề tài: "Điều tra, đánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển của một số c©y chè Trung du u tó nhằm tuyển chọn cây đầu dòng tại Thái Nguyên” Qua đây, tôi xin được gửi lời cảm ơn chân thành và

sâu sắc nhất tới toàn thể các thầy giáo, cô giáo trong nhà trường, gia đình, bạn bè

đã cùng tôi đi suốt chặng đường vừa qua Đặc biệt, tôi muốn cảm ơn tới thầy

giáo TS Dương Trung Dũng đã tận tình hướng dẫn trong suốt thời gian tôi

thực tập tại trường

Do kiến thức và thời gian còn hạn chế nên trong luận văn không tránhkhỏi những thiếu sót Vì vậy, tôi rÊt mong nhận được những ý kiến đónggóp chân thành từ các thầy, các cô và các bạn để luận văn của tôi ngày mộthoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái nguyên, ngày 30 tháng 10 năm 2014

Học viên

Nguyễn Thị Hạnh

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CỤM, TỪ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

DANH MỤC CÁC HÌNH viii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 3

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3

4 Phạm vi nghiên cứu 4

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 5

1.1 Cơ sở khoa học của đề tài 5

1.2 Nguồn gốc, phân loại và sự phân bố cây chè 6

1.2.1 Nguồn gốc cây chè 6

1.2.2 Phân loại cây chè 7

1.2.3 Sự phân bố của cây chè 9

1.2.4 Đặc điểm sinh trưởng và phát triển của cây chè 9

1.3 Tình hình sản xuất, nghiên cứu chè trên Thế giới và trong nước 10

1.3.1 Tình hình sản xuất, nghiên cứu chè trên Thế giới 10

1.3.1.1 Tình hình sản xuất 10

1.3.1.2 Tình hình nghiên cứu chè trên Thế giới 13

1.3.2 Tình hình sản xuất, nghiên cứu chè ở Việt Nam 15

1.3.2.1 Tình hình sản xuất chè ở Việt Nam 15

1.3.2.2 Tình hình sản xuất chè ở Thái Nguyên 16

1.3.2.3 Tình hình nghiên cứu chè ở Việt Nam 21

Chương 2: ĐỐI TƯỢNG NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU 28

2.1 Đối tượng, địa điểm, thời gian nghiên cứu 28

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 28

2.1.2 Thời gian địa điểm nghiên cứu 28

2.2 Nội dung nghiên cứu 28

2.3 Phương pháp nghiên cứu 29

2.3.1 Phương pháp điều tra, thu thập số liệu 29

2.3.2 Phương pháp điều tra tuyển chọn cây chè Trung du đầu dòng 29

2.3.3 Nghiên cứu đánh giá, khả năng nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm cành của cây chè Trung du ưu tú 31

2.4 Phương pháp xử lý số liệu 33

Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 34

3.1 Điều kiện tự nhiên, khí hậu thời tiết của tỉnh Thái Nguyên 34

3.1.1 Vị trí địa lý 34

3.1.2 Địa hình,đất đai 34

3.1.2.1 Địa hình 34

3.1.2.2 Đất đai 35

3.1.3 Ảnh hưởng của thời tiết Thái Nguyên đến cây chè 35

3.2 Kết quả tuyển chọn cây chè Trung du 38

3.2.1 Kết quả tuyển chọn cây chè Trung du ưu tú 38

3.2.2 Đặc điểm hình thái của cây chè Trung du 39

3.2.2.1 Đặc điểm thân cành 39

3.2.2.2 Đặc điểm lá của các cây chè Trung du ưu tú 41

3.2.2.3 Đặc điểm búp của các cây chè Trung du 44

3.2.3 Đặc điểm sinh trưởng của các cây chè Trung du ưu tú 45

3.2.3.1 Đặc điểm sinh trưởng búp 45

3.2.3.2 Khả năng cho năng suất của các cây chè Trung du ưu tú 47

3.2.4 Chất lượng chè nguyên liệu và thành phẩm của các cây chè Trung du 48

3.2.4.1 Kết quả phân tích thành phần hóa sinh búp chè của các cây chè Trung du 48

3.2.4.2 Kết quả đánh giá chất lượng chè xanh thành phẩm của 16 cây chè Trung du 49

3.3 Kết quả nghiên cứu khả năng nhân giống của các cây chè Trung du 51

3.3.1 Tỷ lệ ra mô sẹo của các cây chè Trung du 51

3.3.2 Tỷ lệ ra rễ của các cây chè Trung du 52

3.3.3 Tỷ lệ nẩy mầm của các cây chè Trung du 54

3.3.4 Khả năng cung cấp hom giống, tỷ lệ sống và tỷ lệ xuất vườn của các cây chè Trung du khi giâm cành 55

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 58

1 Kết luận 58

2 Đề nghị 59

TÀI LIỆU THAM KHẢO

I Tài liệu tiếng Việt

II Tài liệu từ internet

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1: Diện tích chè của Thế giới và một số nước trồng chè chính

năm 2008 - 2012 11

Bảng 1.2: Năng suất chè của Thế giới và một số nước trồng chè chính năm 2008 - 2012 12

Bảng 1.3: Sản lượng chè của Thế giới và một số nước trồng chè chính

năm 2008 - 2012 13

Bảng 1.4: Diện tích, năng suất và sản lượng chè của Việt Nam từ năm 2002 - 2011 16

Bảng 1.5: Diện tích, năng suất và sản lượng chè của Thái Nguyên

từ năm 2004 - 2011 18

Bảng 1.6: Diện tích trồng, diện tích thu hoạch, sản lượng chè của một số địa phương trong tỉnh Thái Nguyên năm 2011 20

Bảng 3.1: Bảng thời tiết, khí hậu của Thái Nguyên năm 2013 - 2014 36

Bảng 3.2: Kết quả tuyển chọn cây chè Trung du ưu tú 38

Bảng 3.3 Đặc điểm hình thái thân cành của 16 cây chè Trung du 40

Bảng 3.4 Đặc điểm hình dạng màu sắc lá của các cá thể chè Trung du 42

Bảng 3.5: Kích thước và số đôi gân chính của chè Trung du ưu tú 42

Bảng 3.6 Đặc điểm búp của các cá thể chè Trung du 44

Bảng 3.7 Thời gian sinh trưởng búp chè và số lứa hái trong năm

Của 16 cây chè Trung du ưu tú 46

Bảng 3.8 Khả năng cho năng suất của 16 cây chè Trung du 47

Bảng 3.9 Kết quả phân tích thành phần hóa sinh của 16 cây chè Trung du 48

Bảng 3.10 Kết quả thử nếm cảm quan sản phẩm chè xanh của 16 cây chè Trung du 50

Bảng 3.11 Tỉ lệ ra mô sẹo của các cá thể chè Trung du 51

Bảng 3.12 Tỉ lệ ra rễ của các cá thể chè Trung du 53

Bảng 3.13 Tổng số hom, tỉ lệ sống, tỷ lệ xuất vườn của các cá thể chè 56

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1: Sơ đồ loại bỏ các cá thể qua các chỉ tiêu đo đếm 23Hình 1.2: Sơ đồ chọn lọc cá thể chè 24Hình 1.3: Sơ đồ đợt sinh trưởng tự nhiên 26

MỞ ĐẦU

1 Tớnh cấp thiết của đề tài

Cõy chố (Camellia sinensis (L) O kuntze) là cõy cụng nghiệp dài ngày

cú nguồn gốc nhiệt đới và ỏ nhiệt đới, sinh trưởng và phỏt triển tốt trong điềukiện khớ hậu núng ẩm, tập trung chủ yếu ở cỏc nước chõu Á, chõu Phi Ngàynay, khi khoa học kĩ thuật phỏt triển thỡ cõy chố được trồng ở hơn 60 nướctrờn Thế giới, trong đú cú Việt Nam [12]

Hiện nay, trờn thế giới cú tới 63 quốc gia trồng chố, nhưng tập trung chủ yếu

ở cỏc nước Chõu Á và Chõu Phi Sản phẩm từ cõy chố được sử dụng rộng rói trờnkhắp thế giới dưới nhiều dạng khỏc nhau nhưng phổ biến nhất vẫn là đồ uống.Người ta uống chố khụng chỉ để thưởng thức hương vị độc đỏo của nú mà cũn dochè có giá trị dinh dỡng rất lớn đối với sức khoẻ con ngời Cỏc nhàkhoa học Nhật Bản khi nghiờn cứu cỏc loại thực phẩm kỹ thuật cao đó xỏc nhậnuống chố cú tỏc dụng bổ dưỡng cho cơ thể, chống phúng xạ, ngăn ngừa và chốngbệnh tim mạch, viờm nhiễm….Ngoài ra, chè còn có tác dụng giải khỏt, khử đờm,làm sỏng mắt, lợi tiểu, khử  ngấy, nõng cao độ tinh tường, làm tỉnh tỏo tinh thần…uống trà (chố) cũn cú thể phũng và chữa một số bệnh nh bệnh tiểu đường, ngăn ngùăbệnh ung th, chữa bệnh viêm khớp Do chố cú những tỏc dụng tốt lại là thức uốngphự hợp với mọi đối tượng nờn số người uống chố ngày càng tăng

Chố là một loại cõy trồng mang lại lợi ớch kinh tế cao Theo cỏc nghiờn cứu

về sinh vật học, Việt Nam là một trong những quờ hương của cõy chố trờn thế giới.Chố là một cõy cụng nghiệp lõu năm, cú đời sống kinh tế lõu dài, mau cho sảnphẩm, cho hiệu quả kinh tế cao Chố trồng một lần, cú thể thu hoạch 30 - 40 nămhoặc lõu hơn nữa Ngày nay trờn thế giới cú khoảng 40 nước trồng chố Chố đượctrồng tập trung nhiều nhất ở chõu Á, sau đú đến chõu Phi.   Nghề trồng chố ViệtNam đó cú từ lõu, nhưng cõy chố được khai thỏc và trồng với diện tớch lớn mới bắtđầu khoảng hơn 50 năm nay Trong cỏc vựng trồng chố, chố là nguồn thu nhập chủ

yếu, góp phần quan trọng trong việc cải thiện và nâng cao đời sống của nhân dân.Việc sản xuất và cung cấp chè vừa có thể đáp ứng được nhu cầu tiêu thụ ngày càngtăng trong nước và nhu cầu xuất khẩu Chính bởi vậy, so với các loại cây trồng khác

ở Việt Nam, chè là một trong những cây có ưu thế nhất cả về điều kiện khí hậu vànguồn lực lao động.  Do điều kiện đất đai và khí hậu thích hợp cho nên cây chèđược trồng rải rác ở hầu hết các tỉnh trung du và miền núi của Việt Nam Ở miềnNam chè được trồng chủ yếu ở hai tỉnh Lâm Đồng và Gia Lai, ở miền Bắc là cáctỉnh: Thái Nguyên, Phú Thọ, Tuyên Quang, Sơn La, Hà Giang, Yên Bái, LàoCai   Hiện nay, Việt Nam là quốc gia sản xuất và xuất khẩu chè lớn thứ 5 thế giớichỉ sau Ấn Độ, Trung Quốc, Kenya, Sri Lanka và ngang hàng với Indonesia

Thái Nguyên là một tỉnh Trung du, miền núi Bắc Bộ, được thiên nhiên ưuđãi một hệ thống đất đai và điều kiện khí hậu thời tiết khá thích hợp cho pháttriển cây chè So với các huyện trong tỉnh, thành phố Thái Nguyên có diện tíchchè khá lớn được phân bố chủ yếu ở các xã phía Tây, với các vùng trọng điểm làcác xã: Tân Cương, Phúc Trìu, Phúc Xuân, Thịnh Đức Hiện nay, cây chè TháiNguyên trở thành một trong những cây trồng mũi nhọn góp phần chuyển dịch cơcấu kinh tế và cải thiện đời sống nhân dân trong Tỉnh

Với nhiều năm kinh nghiệm nhiên cứu các giống chè Trung du, Việnnghiên cứu chè Kenia cho thấy chè Trung du có chất lượng rất cao nên khiđưa ra sản xuất chè thành phẩm có giá trị kinh tế cao hơn rất nhiều so với cácgiống chè bình thường khác và trong chè Trung du có nồng độ chất chống oxyhóa cao hơn các giống chè khác Cũng theo hướng nghiên cứu, phân tích này,thế giới đã tạo ra triết chất chống oxy hóa trong chè Trung du làm chất bảoquản thực phẩm và thuốc bồi bổ sức khỏe Giống chè Trung du quý hiếm nàynếu được phát triển sẽ tạo ra một thương hiệu riêng, một loại chè đặc biệt caocấp không chỉ sử dụng làm nước uống mà còn có tác dụng trong y học phòngchữa một số bệnh, đặc biệt ngăn ngừa phóng xạ, chống ung thư

Tuy nhiên, một mặt do chè Trung du được hình thành tự phát nhờ hạt mọc

tự nhiên, hoặc do người dân trồng từ hạt không qua tuyển chọn nên vùng chèTrung du không có sự đồng đều về hình thái và chất lượng búp, trong đó có câychè Trung du có nguồn gốc từ các thứ chè khác Sự không đồng đều về hìnhthái đó đã có ảnh hưởng lớn đến năng suất của cây chè và đặc biệt là có ảnhhưởng đến chất lượng chè thành phẩm của vùng chè Thái Nguyên Mặt khác, dokhông hiểu biết về giống chè này cũng như hiệu quả về y học của nó nên ngườidân đã chặt bỏ chuyển sang trồng chè lai và một số loại cây trồng khác

Để phát triển ngành chè phù hợp với quy hoạch tổng thể phát triển kinh

tế - xã hôi trong phạm vi cả nước, tỉnh Thái Nguyên đã và đang tiếp tục xâydựng chiến lược bảo tồn các giống chè quý của địa phương, trong đó có giốngchè Trung du - giống chè được coi là giống địa phương của Thái nguyên

Xuất phát từ vấn đề trên tôi tiến hành thực hiện nghiên cứu đề tài:

"Nghiªn cøu khả năng sinh trưởng, phát triển của một số c©y chè Trung du u tó nhằm tuyển chọn cây đầu dòng tại Thái Nguyên”

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Đánh giá được điều kiện ngoại cảnh ảnh hưởng đến sinh trưởng vàphát triển chè Trung du tại Thái Nguyên

- Đánh giá được khả năng sinh trưởng, phát triển của một số cá thể chèTrung du tại Thái Nguyên

- Đánh giá được tỷ lệ sống, kh¶ n¨ng sinh truëng vµ tỷ lệ xuấtvườn của một số cây chè Trung du u tó

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Chọn được cây chè Trung du đầu dòng làm vườn cây giống gốc cónăng suất cao, chất lượng tốt, cung cấp hom chè giống để phát triển vùng chè

- Bảo tồn giống chè Trung du mang nhiều đặc tính quý

- Nghiên cứu kĩ thuật giâm cành chè Trung du, tạo cây chè con có kíchthước thích hợp để phát triển sản xuất

- Góp phần phát triển vùng chè Trung du miền núi phía bắc một cáchbền vững.Vừa tạo ra độ che phủ mặt đất, chống xói mòn, vừa cho thu hoạchthường xuyên, từng bước xóa đói giảm nghèo, nâng cao chất lượng cuộc sốngcho người dân khu vực trung du miền núi phía Bắc.

- Kết quả của đề tài là tài liệu tham khảo có giá trị cho cán bộ khoa học

kĩ thuật, cho người sản xuất kinh doanh chè, cho giáo viên, cho sinh viên, họcviên cao học trong học tập, nghiên cứu về cây chè

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Cơ sở khoa học của đề tài

Chè là cây lâu năm, nở hoa hàng năm Cây chè sau trồng 2 - 3 năm đã cókhả năng ra hoa Cây chè có từ 2000 - 4000 nụ hoa/năm, nhưng tỷ lệ đậu quảrất thấp, thường chỉ đạt từ 2 - 4 % Hoa chè là hoa lưỡng tính nhưng khả năng

tự thụ của hoa chè rất thấp, hầu hết các quả chè là kết quả của sự thụ phấnkhác hoa, đây là nguyên nhân quan trọng làm cho cây chè mọc từ hạt có sựphân ly lớn về hình thái, về khả năng cho năng suất, chất lượng Nói chungnhững cây chè con mọc từ hạt có sự phân ly lớn so với cây mẹ

Mặt khác chè là cây thân gỗ, ngoài khả năng nhân giống bằng hạt thìngười ta có thể nhân giống chè bằng phương pháp nhân giống vô tính nhưphương pháp nuôi cấy mô tế bào, ghép cành, giâm cành… Ưu điểm củaphương pháp nhân giống vô tính là hệ số nhân giống cao, cây con giữ đượcnhững đặc tính tốt của cây mẹ, vườn chè có độ đồng đều cao, có khả năng chonăng suất cao hơn so với trồng hạt, nguyên liệu có độ đồng đều cao, dễ canhtác, thu hái và chế biến Dựa trên cơ sở khoa học này, ngày nay ở hầu hết các

cơ sở sản xuất chè trên thế giới cũng như Việt Nam, các giống chè thườngđược nhân giống bằng phương pháp giâm cành

Khả năng giâm cành của chè phụ thuộc vào nhiều yếu tố nhưng trong đó

có 3 yếu tố quan trọng đó là yếu tố hom giống Thời vụ giâm cành (điều kiệnmôi trường ngoại cảnh) và các biện pháp kỹ thuật chăm sóc trong vườn ươm

Giống chè Trung du của tỉnh Thái Nguyên, hầu hết được mọc từ hạt dovậy phân ly rất lớn về sinh trưởng, phát triển và các đặc điểm hình thái

Những vấn đề trên là cơ sở thực tiễn quan trọng của đề tài Nghiên cứuchọn lọc cây đầu dòng phục vụ công tác nhân giống cho vùng

1.2 Nguồn gốc, phân loại và sự phân bố cây chè

1.2.1 Nguồn gốc cây chè

Nguồn gốc của cây chè là vấn đề phức tạp, cho đến nay có nhiều quanđiểm khác nhau về nguồn gốc cây chè, dựa trên những cơ sở về lịch sử, khảo cổhọc và thực vật học Một số quan điểm được nhiều người công nhận nhất là:

Cây chè có nguồn gốc ở Vân Nam - Trung Quốc:

Theo Daraselia, Gruzia (1989) thì các nhà khoa học Trung Quốc nhưSchenpen, Jaiding … đã giải thích sự phân bố của cây chè mẹ ở Trung Quốc nhưsau: Tỉnh Vân Nam là nơi bắt đầu của hàng loạt con sông lớn đổ về các con sông

ở Việt Nam, Lào, Campuchia, Mianma Đầu tiên, cây chè mọc ở Vân Nam, sau

đó hạt chè di chuyển trôi theo dòng nước đến các vùng nói trên và lan sang cácvùng khác Cũng theo Daraselia, dựa trên cơ sở học thuyết “Trung tâm khởinguyên cây trồng” của Vavilop thì cây chè có nguồn gốc ở Trung Quốc, phân

bố ở khu vực Đông nam, men theo cao nguyên Tây Tạng [9]

Cây chè có nguồn gốc ở vùng Atxam (Ấn Độ):

Năm 1823, R.Bruce đã phát hiện được những cây chè dại lá to ở vùngAtxam (Ấn Độ ), từ đó các học giả người Anh cho rằng: Nguyên sản của câychè là ở vùng Atxam chứ không phải ở Vân Nam - Trung Quốc [9]

Cây chè có nguồn gốc ở Việt Nam:

Những công trình nghiên cứu của Djemukhatze (1961 - 1976) về phứccatechin của lá chè có nguồn gốc khác nhau, so sánh về thành phần các chấtcatechin của lá chè được trồng trọt và mọc hoang dại đã nêu lên luận điểm về

sự tiến hoá sinh hoá của cây chè và trên cơ sở đó xác minh “Nguồn gốc cây chèchính là ở Việt Nam”[9]

Các quan điểm nêu trên tuy có khác nhau về địa điểm nhưng đều cóđiểm chung thống nhất là: Nguyên sản của cây chè là ở châu Á, nơi có điềukiện khí hậu nóng ẩm [9]

1.2.2 Phân loại cây chè

Khi nghiên cứu về cây chè, năm 1753 nhà thực vật học nổi tiếng Line

đã đặt tên cho cây chè là: Thea sinensis, sau lại đặt là Camellia Sinensis Vấn

đề này cũng được nhiều nhà nghiên cứu tranh luận và cũng có rất nhiều cáchđặt tên Theo Nguyễn Ngọc Kính thì cách phân loại của Cohen Stuart (1919)được các nhà thực vật học thống nhất đến nay:

Dựa vào các đặc điểm thực vật học, đặc điểm sinh hóa, nguồn gốc phátsinh cây chè Cohen Stuart chia Camellia Sinensis ra làm bốn thứ:

a) Chè Trung Quốc lá nhỏ (Camellia sinensis var Bohea)

Đặc điểm:

- Cây bụi thấp phân cành nhiều

- Lá nhỏ, dày nhiều gợn sóng, màu xanh đậm, lá dài 3,5 - 6,5 cm

- Có 6 - 7 đôi gân lá không rõ, răng cưa nhỏ, không đều

- Búp nhỏ, hoa nhiều, năng suất thấp, phẩm chất bình thường

- Khả năng chịu rét ở độ nhiệt -120C đến -150C

Phân bố chủ yếu ở miền đông, đông nam Trung Quốc, Nhật Bản và một

- Lá to trung bình chiều dài 12 - 15 cm, chiều rộng 5 - 7 cm, màu xanhnhạt, bóng, răng cưa sâu không đều, đầu lá nhọn.

- Có trung bình 8 - 9 đôi, gân lá rõ

- Năng suất cao, phẩm chất tốt

Nguyên sản ở Vân Nam, Tứ Xuyên (Trung Quốc)

c) Chè Shan (Camellia sinensis var Shan)

Đặc điểm:

- Thân gỗ, cao từ 6 đến 10 m

- Lá to và dài 15 - 18 cm màu xanh nhạt, đầu lá dài, răng cưa nhỏ và dày

- Tôm chè có nhiều lông tơ, trắng và mịn trông như tuyết, nên còn gọi

là chè tuyết

- Có khoảng 10 đôi gân lá

- Có khả năng thích ứng trong điều kiện ấm ẩm, ở địa hình cao, năngsuất cao, phẩm chất thuộc loại tốt nhất

Nguyên sản ở Vân Nam - Trung Quốc, miền Bắc của Miến Điện vàViệt Nam

d) Chè Ấn Độ (Camellia sinensis var assamica)

Đặc điểm:

- Thân gỗ cao tới 17 m phân cành thưa

- Lá dài tới 20 - 30 cm, mỏng, mềm, thường có màu xanh đậm, dạng láhình bầu dục, phiến lá gợn sóng, đầu lá dài

- Có trung bình 12 - 15 đôi gân lá

1.2.3 Sự phân bố của cây chè

Sự phân bố của cây chè phụ thuộc nhiều vào điều kiện khí hậu Các kếtquả nghiên cứu đều đưa đến một kết luận chung là: Vùng khí hậu nhiệt đới, ánhiệt đới thích hợp cho cây chè Ngày nay, do trình độ khoa học kỹ thuậtngày càng phát triển đã lai tạo, chọn lọc ra nhiều giống chè khác nhau vàđược trồng rộng rãi ở nhiều nước khác nhau trên thế giới Theo Đỗ Ngọc Quỹ[16], thì hiện nay chè được phân bố khá rộng từ 42º vĩ Bắc Pochi (Liên Xôcũ) đến 27º Nam Coriente (Achentina)

Sự phân bố của cây chè theo điều kiện khí hậu đất đai và địa hình cũng

có sự khác nhau Đất trồng chè tốt phải nhiều mùn, thoát nước tốt và có độdốc thoải Ảnh hưởng của độ cao đã hình thành nên các vùng chè với nhiềugiống chè, chất lượng khác nhau Các nhà khoa học cho rằng: Chè trồng ởnhững vùng có độ cao lớn hơn so với mặt nước biển thường có chất lượng tốthơn so với chè trồng ở vùng thấp

Về điều kiện khí hậu, chè sinh trưởng tốt ở điều kiện nhiệt độ từ 15ºCđến 20ºC, tổng nhiệt độ hàng năm vào khoảng 8.000ºC; lượng mưa trung bìnhhàng năm 1500 - 2000 mm; độ ẩm đất 70 - 80% Tuy nhiên với khả năngthích nghi rộng cùng với sự tiến bộ của khoa học hiện nay chè được trồng ởnhững vùng khắc nghiệt hơn [9]

1.2.4 Đặc điểm sinh trưởng và phát triển của cây chè

Chè là cây công nghiệp lâu năm có chu kì kinh tế dài, sản phẩm cho thuhoạch chính là lá và búp non Trong thời gian sống cây chè trải qua 2 chu kìphát triển lớn và chu kì phát triển nhỏ

- Chu kỳ phát triển lớn bao gồm suốt cả đời sống của cây chè được chialàm 5 giai đoạn: Giai đoạn phôi thai, đây là giai đoạn đầu tiên của cây chè chủyếu nằm ở vườn chè giống lấy hạt hoặc lấy cành -> giai đoạn cây con trongvườn ươm -> giai đoạn cây con -> giai đoạn cây chè trưởng thành -> giaiđoạn chè già cỗi

- Chu kỳ phát triển nhỏ (chu kỳ phát triển hàng năm) bao gồm giai đoạnsinh trưởng và giai đoạn tạm ngừng sinh trưởng Giai đoạn sinh trưởng của câychè gồm 2 quá trình hoạt động song song: Sinh trưởng sinh dưỡng và sinhtrưởng sinh thực Tùy điều kiện ngoại cảnh và sinh trưởng của giống mà cây chè

có những ưu thế sinh trưởng sinh dưỡng và sinh trưởng sinh thực khác nhau

Những đặc điểm sinh trưởng phát triển của cây chè là kết quả phản ánhtổng hợp giữa các đặc điểm của giống (tính di truyền) với các điều kiện ngoạicảnh Như vậy nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng phát triển của giống trongcác vùng sinh thái khác nhau chúng ta sẽ đánh giá được khả năng thích ứngcủa giống trong từng vùng sinh thái, từ đó đề ra các biện pháp kỹ thuật canhtác thích hợp tạo điều kiện cho cây chè sinh trưởng phát triển tốt, cho năngsuất búp cao, phẩm chất tốt

Nghiên cứu mối quan hệ giữa giống chè và môi trường sống, tác giả Carr.(1972), Wickramaratne (1981) cho thấy, sự thay đổi môi trường nếu không đượcxem xét kỹ khi lựa chọn giống chè sẽ không phát huy được bản chất tốt củagiống mà còn có tác dụng ngược lại Cây chè trồng trong môi trường thíchhợp là yếu tố quan trọng quyết định đến sản lượng và chất lượng chè

1.3 Tình hình sản xuất, nghiên cứu chè trên Thế giới và trong nước

1.3.1 Tình hình sản xuất, nghiên cứu chè trên Thế giới

Theo Đỗ Ngọc Quỹ (2008) [17], quốc gia đầu tiên trên Thế giới pháttriển sản xuất chè là Trung Quốc, sau đó được truyền bá sang Nhật Bản vàonhững năm 805 sau Công Nguyên, vào Indonexia năm 1654, vào Ấn Độ năm

1780, vào Nga năm 1833, vào Malaixia năm 1914, đến năm 1920 thì tiến tớicác nước Châu Phi như: Kenya, Malavi, Ghine, Trên Thế giới cây chè đượcphát triển với tốc độ rất nhanh, đặc biệt là từ đầu thế kỷ 18 trở lại đây Đến năm

2000, đã có hơn 100 nước trồng và xuất khẩu chè

Tình hình sản xuất chè trên Thế giới trong những năm gần đây được thểhiện như sau:

Bảng 1.1: Diện tích chè của Thế giới và một số nước trồng chè

chính năm 2008 - 2012

Kenya 157.700 158.400 171.900 187.855 190.600Bangladest 58.005 59.000 59.700 56.670 58.000Châu Á 2.661.699 2.684.098 2.779.168 2.879.925 2.912.072Thế giới 2.969.025 2.997.607 3.117.531 3.256.762 3.275.991

(Nguồn: Số liệu thống kê của FAO năm 2013)[25]

Tính đến năm 2012 diện tích chè trên Thế giới đạt 3.275.991 ha tăng306.966 ha tương đương 9,37% so với năm 2008 Trong đó Trung Quốc là nước

có diện tích trồng chè lớn nhất Thế giới với diện tích 1.513.000 ha, chiếm46,18% tổng diện tích chè toàn Thế giới Ấn Độ là nước đứng thứ 2 với diện tích

là 605.000ha, chiếm 18,47% tổng diện tích chè toàn thế giới Diện tích chè ViệtNam đạt 115.964 ha chiếm 3,54% tổng diện tích chè toàn Thế giới Diện tích chètập trung chủ yếu ở khu vực châu Á chiếm 88,89% (2.912.072 ha) tổng diện tíchtoàn Thế giới, đây cũng là nơi phát sinh ra cây chè.

(Nguồn: Thống kê của FAO năm 2013)[25]

Tính đến năm 2012, năng suất chè trên Thế giới đạt 14,707 tạ chè khô/hatăng 3,52 tạ chè khô/ha tương đương 19,88% so với năm 2008 Kenya là nước

có năng suất chè cao nhất đạt 19,381 tạ chè khô/ha, vượt hơn năng suất bìnhquân của Thế giới là 9,45% Mianma là nước có năng suất thấp nhất chỉ đạt4,051 tạ chè khô/ha tương ứng 22,88% năng suất chè thế giới Việt Nam tính đến

năm 2012 đạt năng suất 18,704 tạ chè khô/ha vượt hơn năng suất bình quân củaThế giới là 5,6%, so với năng suất bình quân châu Á là 303,32%.

* Về sản lượng:

Bảng 1.3: Sản lượng chè của Thế giới và một số nước trồng chè

chính năm 2008 - 2012

(Nguồn: Số liệu thống kê của FAO năm 2014)[25]

Sản lượng chè toàn Thế giới năm 2012 là 4.818.118 tấn tăng606,721tấn, tương đương 12,59 % so với năm 2008 Trung Quốc là nước cósản lượng chè lớn nhất thế giới đạt 1.714.902 tấn chiếm 35,59 % tổng sảnlượng chè toàn Thế giới, chiếm 41,79 % tổng sản lượng chè Châu Á Sảnlượng chè thấp nhất là Mianma chỉ đạt 32.000 tấn chiếm 0,66% tổng sản

lượng chè toàn Thế giới Việt Nam đạt sản lượng 216.900 tấn chiếm 4,50%tổng sản lượng chè toàn Thế giới.

1.3.1.2 Tình hình nghiên cứu chè trên Thế giới

Trung Quốc là quốc gia sản xuất chè hàng đầu Thế giới Nghiên cứu sửdụng giống chè tốt trong sản xuất được các nhà khoa học Trung Quốc quantâm từ rất sớm

Ngay từ đời nhà Tống, Trung Quốc đã có 7 giống chè tốt ở Vũ Di Sơn.Các giống chè Thuỷ Tiên (1821 - 1850), Đại Bạch Trà (1850), Thiết Quan

Âm đã có từ hơn 200 năm về trước đều là những giống chè chiết cành

Năm 1956 Trần Khôi Dũ đưa ra phương pháp chọn giống 100 điểm,đối với cây ăn quả và phương pháp này đã được phát triển theo chiều sâu.Giống chè được chọn lọc, khảo nghiệm đánh giá bằng cách xác định mốitương quan giữa các yếu tố hình thái, sinh trưởng của cây chè với sản lượnghoặc dựa trên mối tương quan giữa các yếu tố đó với nhau

Ngoài những giống nổi tiếng từ lâu đời, hiện nay Trung Quốc có nhiềugiống chè cho năng suất cao, chất lượng rất tốt cho cả chế biến chè xanh vàchè đen như: Phúc Vân Tiên (1957 - 1971), Hoa Nhật Kim, Hùng Đỉnh Bạch(Phúc Kiến), Phú Thọ 10 (Vân Nam), Long Vân 2000 (Triết Giang)

Srilanca rất chú ý đến công tác chọn dòng, kết hợp chọn dòng có sảnlượng cao, có khả năng chống hạn và chống bệnh Trong những năm 1940 đãchọn ra các dòng chè TRI2020, trong đó có các giống nổi tiếng như TRI777,TRI2043 Trong những năm 1950, 1960 Srilanca đã chọn ra các dòng chè triểnvọng như TRI14, DT, DN, DP và DV

Hiện nay diện tích trồng chè bằng các giống chè được nhân giống vôtính đạt trên 40% diện tích trồng chè trong cả nước

Theo Satoshi Yamagushi, Jitanaka (1995), giống chè chủ yếu ở NhậtBản là giống chè lá nhỏ, phù hợp cho chế biến chè xanh

Công tác chọn dòng cũng được đặc biệt chú ý ở Nhật Bản, nhiều giốngchè mới đã được đưa vào sản xuất, trong đó giống Yabukita được trồng phổbiến nhất chiếm tới 70% diện tích chè ở Nhật Bản

Kenia mới chỉ bắt đầu sản xuất chè vào những năm 1925 - 1927 tuynhiên do có điều kiện tự nhiên phù hợp cho cây chè sinh trưởng phát triển, dochú trọng đầu tư, áp dụng các tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất cho nên Kenya làmột trong những quốc gia có năng suất chè cao nhất thế giới, đạt trên 1500kgchè khô/ha Kenya lần đầu tiên nhập giống chè vào năm 1903 và trồng thànhcông ở Limuri với diện tích ban đầu là 0,81ha, cho đến nay công tác giốngđược quan tâm rất nhiều ở Kenya Các giống chè chọn lọc, giâm cành chonăng suất cao hơn giống chè đại trà tới 20% Diện tích chè được trồng bằngcác giống chọn lọc, giâm cành chiếm tới 67% ở khu vực tiểu nông vàchiếm tới 33% diện tích chè ở các đồn điền lớn Ngoài nhân giống bằnghình thức giâm cành, Kenya còn nhân giống bằng hình thức ghép

1.3.2 Tình hình sản xuất, nghiên cứu chè ở Việt Nam

1.3.2.1 Tình hình sản xuất chè ở Việt Nam

Việt Nam có lịch sử trồng chè từ rất lâu nhưng mới được chú ý trồng vàphát triển trên quy mô lớn khoảng 100 năm trở lại đây Điều kiện đất đai vàkhí hậu nước ta rất thích hợp cho cây chè phát triển, 2/3 diện tích là đất đồinúi, đặc biệt ở những vùng núi cao và có điều kiện tự nhiên khắc nghiệt lạitạo lên những giống chè đặc sản nổi tiếng

Những năm gần đây chè được quan tâm nhiều hơn, đầu tư phát triểntrên mọi phương diện nhằm khuyến khích người trồng chè tăng thu nhập chongười sản xuất và kim ngạch xuất khẩu Nhà nước

Việt Nam có 35 trên 63 tỉnh, thành phố trồng chè, chủ yếu tập trung ởvùng trung du miền núi phía Bắc và cao nguyên Lâm Đồng với gần 130.000

ha Hiện có khoảng 650 nhà máy chế biến chè (công suất từ 2 đến 10 tấnnguyên liệu chè búp tươi/ngày) cùng với hàng ngàn hộ dân lập xưởng để chế

biến tại gia đình Đội ngũ làm chè lên tới 3 triệu lao động, chiếm 50% tổng sốdân sống trong vùng chè.

Bảng 1.4: Diện tích, năng suất và sản lượng chè của Việt Nam

(Nguồn: Số liệu thống kê của FAO năm 2013)[25]

Từ năm 2002 đến 2012 diện tích, năng suất, sản lượng và xuất khẩu chètăng nhanh Năm 2012 diện tích chè là 115.900 ha, tăng 38.700ha tương ứng

40,13% so với năm 2002 Năng suất bình quân năm 2012 là 18,7 tạ khô/ha,

tăng 6,5 tạ khô/ha tương ứng 53,28 % so với năm 2002 Sản lượng chè theo

đó cũng tăng mạnh đạt 216.900 tấn búp khô vào năm 2012 tăng 122.700 tấntương ứng 130,25% so với năm 2002

1.3.2.2 Tình hình sản xuất chè ở Thái Nguyên

Tỉnh Thái Nguyên là một tỉnh có điều kiện đất đai địa hình, khí hậu kháphù hợp với sự phát triển của cây chè Thái Nguyên xác định cây chè là câycông nghiệp chủ lực, đóng góp trong nền kinh tế thị trường

Thái Nguyên nằm ở vị trí cửa ngõ giao lưu kinh tế giữa vùng Trung duMiền Núi phía Bắc và Đồng bằng Bắc Bộ, có độ cao trung bình so với mặtnước biển khoảng 200 - 300m, thấp dần từ bắc xuống nam và từ tây sangđông Tỉnh Thái Nguyên được bao bọc bởi các dãy núi cao bắc Sơn, NgânSơn và Tam Đảo Đỉnh cao nhất thuộc dãy Tam Đảo có độ cao 1.592m TháiNguyên có diện tích tự nhiên 3.562,82 km2, dân số khoảng 1.127.200 người

Tỉnh Thái Nguyên có phía Bắc tiếp giáp với tỉnh Bắc Kạn, phía Tâytiếp giáp với các tỉnh Vĩnh Phúc, Tuyên Quang, Phía đông giáp với các tỉnhLạng Sơn, Bắc Giang và phía nam tiếp giáp với thủ đô Hà Nội Với vị trí địa

lý như vậy Thái Nguyên đã trở thành một trong những trung tâm kinh tế,chính trị, giáo dục của khu vực Việt Bắc nói riêng và của vùng Trung duMiền Núi phía Bắc nói chung

Tỉnh có diện tích đất nông nghiệp là 275.301,11 ha, địa hình Thái Nguyên

ít bị chia cắt, độ cao trung bình so với mÆt nước biển khoảng 200 - 300m, nằmtrong vành đai nhiệt đới Bắc bán cầu nên Thái Nguyên có khí hậu mang tínhchất nhiệt đới gió mùa Khí hậu Thái Nguyên chia làm 2 mùa rõ rệt, mùa mưa từtháng 5 đến tháng 10 và mùa khô từ tháng 10 đến tháng 5 năm sau Lượng mưatrung bình năm khoảng 2.000 đến 2.500 mm Tổng số giờ nắng dao động từ

1300 đến 1750 giờ và phân phối tương đối đều trong các tháng trong năm Trong tổng diện tích đất nông nghiệp ở Thái Nguyên, nhóm đất chủ yếu lànhóm đất Feralit với độ cao 200 - 300 m so với mặt nước biển rất thích hợp đểtrồng và phát triển cây chè Trong nhóm đất này thì ưu thế hơn cả là đất vàng đỏtrên phiến thạch sét, đất vàng nhạt trên đá cát, đất nâu vàng trên phù sa cổ

Thái Nguyên đã quy hoạch vùng sản xuất chè thành 2 vùng chính: Vùngchè Tân Cương gồm có Tân Cương, Phúc Trìu, Phúc Xuân và vùng chè TrạiCài Sản phẩm ở Thái Nguyên với thương hiệu nổi tiếng chè Tân Cương đãchiếm được một thị trường khá rộng đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của người dânđịa phương, trong nước và nhu cầu Thế giới, góp phần phát triển ngành chèViệt Nam trong việc hợp tác kinh tế với các nước trong khu vực và Thế giới.

Người dân có nhiều kinh nghiệm trong trồng trọt và chế biến đặc biệt

có kinh nghiệm sản xuất chè truyền thống từ lâu đời, đã hình thành nên nhiềuvùng chuyên canh cây chè có sản phẩm chè ngon được người tiêu dùng ưachuộng như: Tân Cương, Trại Cài Thái Nguyên đã có những bước tăng trưởngmạnh mẽ cả về diện tích, năng suất, sản lượng cũng như chất lượng chè và đã trởthành một trong những vùng chè nổi tiếng của cả nước

Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Thái Nguyên thì diệntích, năng suất, sản lượng chè Thái Nguyên trong những năm trở lại đâyđược thể hiện ở bảng 1.5:

Bảng 1.5: Diện tích, năng suất và sản lượng chè của Thái Nguyên

từ năm 2004 - 2011

Năm Tổng diện

tích(ha)

Diện tích kinh doanh(ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lượng tươi (nghìn tấn)

Sản lượng khô (nghìn tấn)

Cây chè được tỉnh Thái Nguyên xác định là cây xóa đói giảm nghèo vàlàm giàu của nông dân được trồng tập trung ở một số huyện như Định Hóa,Đồng Hỷ, Đại Từ, Phú Lương, Phổ Yên, thành phố Thái Nguyên Giai đoạn

2000 - 2005, tỉnh đã thực hiện đề án phát triển sản xuất, chế biến và tiêu thụchè Sau 5 năm thực hiện các mục tiêu của đề án cơ bản đã đạt được Ngày 28tháng 3 năm 2006, UBND tỉnh ra quyết định số 520/QĐ - UBND về việc phêduyệt đề án phát triển chè Thái Nguyên giai đoạn 2006 - 2010 với các mụctiêu chủ yếu: Tổng diện tích đạt 17.500 ha (50% diện tích sản xuất nguyênliệu chè xanh, 30% diện tích sản xuất nguyên liệu chè cao cấp, 20% diện tíchsản xuất nguyên liệu chè đen) năng suất bình quân 8,5 tấn búp tươi/ha/năm,giá trị thu nhập bình quân 50 triệu /ha/năm

Những năm gần đây chè Thái Nguyªn được tiêu thụ cả thị trườngtrong và ngoài nước, trong đó thị trường nội tiêu chiếm trên 70% sản lượngchè toàn tỉnh Năm 2005, Thái Nguyên xác định mục tiêu phát triển chè tronggiai đoạn 2006 - 2010 là: Tập trung mọi nguồn lực để khai thác hiệu quả, bềnvững tiềm năng và lợi thế của cây chè đặc sản Thái Nguyên trên cơ sở pháttriển đồng bộ sản xuất, chế biến và tiêu thụ chè gắn với công nghệ cao, kỹthuật tiên tiến… nhằm mang lại sản phẩm đa dạng, an toàn và chất lượng, đểchè Thái Nguyên chiếm lĩnh thị trường trong nước và Thế giới

Bảng 1.6: Diện tích trồng, diện tích thu hoạch, sản lượng chè của

một số địa phương trong tỉnh Thái Nguyên năm 2011

(ha)

Diện tích thu hoạch

(ha)

Sản lượng (tấn)

(Nguồn:Theo niên giám thống kê tỉnh Thái Nguyên năm 2011) [11]

Huyện Đại Từ là địa phương đứng đầu trong tỉnh về diện tích, diện tích thuhoạch và sản lượng; đứng cuối cùng là huyện Phú Bình

Về diện tích trồng chè: Huyện Đại Từ dẫn đầu với 5.307 ha chiếm29,25% diện tích toàn tỉnh Đứng thứ 2 là huyện Phú Lương (3.811 ha) chiếm21,01% tổng diện tích.Thành phố Thái Nguyên đứng thứ 6 với 1.255 ha,chiếm 6,92% tổng diện tích Đứng cuối là huyện Phú Bình với 114 ha, chiếm0,63% tổng diện tích

Về diện tích thu hoạch: Đứng đầu là huyện Đại Từ (4.990 ha) chiếm29,97% tổng diện tích thu hoạch; thứ 2 là huyện Phú Lương với 3.717 hachiếm 22,33% tổng diện tích thu hoạch Đứng thứ 6 là thành phố TháiNguyên (1.106 ha) chiếm 6,64% tổng diện tích thu hoạch Đứng cuối là huyệnPhú Bình (101 ha) chiếm 0,61% tổng diện tích thu hoạch

Về sản lượng: Đứng đầu về sản lượng là huyện Đại Từ (51.604 tấn)chiếm 28,51% tổng sản lượng; thứ 2 là huyện Phú Lương với 40.709 tấn,chiếm 22,49% tổng sản lượng Thành phố Thái Nguyên đứng thứ 5 về sản

lượng với 15.954 tấn, chiếm 8,81% tổng sản lượng Thấp nhất là huyện PhúBình với 753 tấn, chiếm 0,42% tổng sản lượng toàn tỉnh.

1.3.2.3 Tình hình nghiên cứu chè ở Việt Nam

*Tình hình nghiên cứu về giống chè

Khi đến Đông Dương người Pháp đã chú ý ngay đến việc điều tra thuthập giống chè Đầu tiên là khảo sát của G.Baux ở Bắc Kỳ năm 1885, tiếp

theo là điều tra của phái đoàn Davie năm 1890 - 1892; Năm 1907 Eberhardt

đã phát hiện ra cây chè dại đầu tiên ở núi Ba Vì (Hà Tây)

Theo Dupasquier (1923) - dẫn theo Đỗ Ngọc Quỹ (1991), thì đến năm

1923 Việt Nam đã trồng được 10.368 ha chè đầu tiên với các giống chè thuộcthứ chè Trung Quốc lá to, chè Shan và chè Ấn Độ, đã thu thập được tập đoàngồm: 43 giống chè trong đó chủ yếu là chè Trung Quốc lá to

- Từ năm 1918 - 1927 Việt Nam đã nhập 13 giống chè từ Ấn Độ,Mianma, Trung Quốc và Lào

- Năm 1923 khi nghiên cứu tập đoàn giống chè nhập nội; Dupasquier

cho rằng: Manipur và Assamica đã tỏ ra thích hợp và có khả năng sinh trưởng

tốt ở Việt Nam Dupasquier cũng cho rằng: Giống chè Trung Quốc đòi hỏi ít

nhất, chịu đất xấu, tỷ lệ lẫn tạp cao, có đặc tính hình thái sinh lý khác nhau,

đa số các cây chè ra hoa, kết quả sớm, do vậy cần phải tiến hành chọn lọc

Về chọn giống Dupasquier đã đề ra tiêu chuẩn giống chè tốt như sau:

+ Chọn cây khoẻ, cành mọc đều, liên tục, ít hoa quả, hình dáng cân đối,búp có tuyết, các cá thể trong giống phải giống nhau

Năm 1931 Trạm nghiên cứu chè Bảo Lộc được thành lập và tiếp nhận

từ Phú Hộ các giống chè Shan như Thanh Thuỷ, Bắc Hà, Tham Vè,Makomen, đã chọn được 2 dòng chè tốt là TB11 và TB14

Sau hoà bình lập lại, công tác nghiên cứu chè được tiến hành trở lại:Theo Đỗ Ngọc Quỹ (1980) [13], Trạm nghiên cứu chè Phú Hộ (nay là Trungtâm nghiên cứu phát triển chè - Viện KHKT Nông lâm nghiệp Miền núi phíaBắc) đã tiến hành hai cuộc điều tra ở các vùng chè miền Bắc (1969 - 1970) và

ở miền Nam (1978) và ở Grudia thuộc Liên Xô cũ (1978) kết quả của cáccuộc điều tra là:

Ở Việt Nam, qua nhiều năm nghiên cứu, Viện nghiên cứu chè đã ứngdụng thống kê sinh học qua phân tích tương quan dựa vào các đặc trưng hìnhthái để lựa chọn nhanh các loại hình chè có triển vọng khi cây chè 2 - 3 tuổi,

sơ đồ tuyển chọn gồm 4 bước:

Bước 1: Đánh giá khả năng cho sản lượng của cây chè của các cá thể 2

- 3 tuổi, bằng các chỉ tiêu hình thái và sinh trưởng trên đồng ruộng kết hợpvới phân tích trong phòng theo các chỉ tiêu chủ yếu sau:

- Số búp nhiều, trọng lượng búp tương đối lớn

- Tán rộng, chiều cao cây lớn, số cành cấp 1 nhiều

- Số lá mọc, kích thước lá (dài, rộng) thời gian sinh trưởng đạt trungbình tiên tiến trong quần thể chọn lọc (Hình 1.1)

+ Giai đoạn 1: Loại bỏ các cá thể có các chỉ tiêu đo đếm dưới mứctrung bình (X1) của quần thể;

+ Ở giai đoạn 2: Loại bỏ các cá thể có các chỉ tiêu do đếm dưới mứctrung bình tiên tiến (X2), chỉ giữ lại những cá thể sau giai đoạn 2 có các chỉtiêu đo đếm  X2

X1: Là giá trị trung bình đo đếm các chỉ tiêu của quần thể lựa chọn

X2: Là giá trị trung bình đo đếm các chỉ tiêu của cây sau khi đã loại bỏ

ở giai đoạn 1 (X2  X1)

Theo kết quả thực tế các cá thể giữ lại sau giai đoạn 2 thường có giá trịchỉ tiêu đo đếm được gấp 1,7 lần trở lên so với trung bình quần thể

Ngoài các chỉ tiêu trên cần kết hợp xem xét các đặc điểm phát triển bộ

rễ, sinh trưởng sinh thực, màu sắc lá, sâu bệnh, khả năng giâm cành, điểm thửnếm cảm quan chất lượng

Bước 2: Xác định sản lượng cây tốt nhất giữ lại ở giai đoạn 2 (sau đốntạo hình) kết hợp với đánh giá khả năng giâm cành

Bước 3: Tiếp tục khảo sát những cá thể có những đặc tính, đặc trưngnông học tốt, lựa chọn rồi giâm cành từng dòng có triển vọng.

Bước 4: So sánh dòng triển vọng với giống tiêu chuẩn (dòng phổ biếntrong sản xuất), chỉ giữ lại cây có tỷ lệ sống trên 70%, sau khi trồng ra đồiđược 10 tháng và chế biến được chè thành phẩm có chất lượng tốt, đáp ứngthị trường và có giá trị hàng hoá cao

Hình 1.1: Sơ đồ loại bỏ các cá thể qua các chỉ tiêu đo đếm

Về lai tạo giống: Nghiên cứu về lai tạo giống, các tác giả: Trần Thị Lư,Nguyễn Văn Toàn, Nguyễn Văn Niệm (1998) [22] cho rằng: Ở Việt Nam cácgiống chè thường có hoa, nở vào tháng 11, tháng 12 Vì thế việc lai giống chèkhông cần phải bảo quản hạt Trong trường hợp hoa nở không cùng nhau cóthể bảo quản trong điều kiện ẩm độ từ 25 - 30%, nhiệt độ bình thường củakhông khí, trong điều kiện như vậy, ở Phú Hộ (Phú Thọ) có thể giữ sức nảymầm của hạt phấn trong vòng 40 ngày

Bằng phương pháp gây đột biến bằng bức xạ, Trung tâm nghiên cứuphát triển chè - Viện KHKT Nông lâm nghiệp Miền núi phía Bắc, đã chọnđược một số cá thể có biểu hiện tốt về sinh trưởng và sản lượng ở những nămđầu thu hái, đó là N08950, N089401 và N08819, trong đó cây N89502 có số

cành cấp 1 nhiều, lá lớn, gồ ghề, đang được nhân vô tính thành dòng để tiếnhành thí nghiệm so sánh.

Ngoài ra các nhà khoa học Trung tâm nghiên cứu phát triển chè - ViệnKHKT Nông lâm nghiệp Miền núi phía Bắc còn sử dụng Consixin xử lý trênmầm chè giống PH1, trong thời gian 24 - 48h với nồng độ 0,2%cũng đã thu được kết quả bước đầu

Vật liệu khởi đầu

Đánh giá sản lượng

Đánh giá chỉ tiêu đạt

Đánh giá chỉ tiêu lá

Bước 3

Chè 5 tuổi

Khảo sát tính nông học

Phân dòng bằng nhân giống vô tính kết hợp đánh giá khả năng nhân giống

Nghiên cứu khả năng giâm cành của một số giống chè ở Thái Nguyên: Tác giả Lê Tất Khương (1997) [7], cho rằng: Các giống PH1, TRI777,

TH3 là những giống dễ giâm cành Tỷ lệ xuất vườn đạt từ 69,7 - 72,0%, giống1A là giống khó giâm cành, tỷ lệ xuất vườn chỉ đạt 50,7%

Nghiên cứu một số biện pháp nâng cao tỷ lệ xuất vườn cho chè giâmcành tác giả Lê Tất Khương (1997) [7], và số lần bón phân cho chè giâm cành

đã làm tăng tỉ lệ xuất vườn và hạ giá thành cây xuất vườn từ 5,6 - 11,5% trong

đó, công thức đạt hiệu quả kinh tế cao nhất là tăng 25% lượng phân so vớiquy trình (78g Ns, 36g Ps, và 60g Ks cho 1m2 - 100 bầu) và bón 7 lần vàotháng thứ 3 đến tháng thứ 9 sau cắm hom

Nghiên cứu về đặc điểm hình thái giải phẫu lá và hom chè có liên quanđến tỷ lệ mô sẹo của hom chè giâm cành, tác giả (Nguyễn Thị Ngọc Bình,2002) [2], cho rằng: Sự hình thành mô sẹo ở hom chè giâm không hoàn toàn

do các mô, mà chỉ giới hạn ở một số mô có khả năng phân chia tế bào mạnhnhư tượng tầng, trụ bì, libe và một phần nội bì ở vỏ tế bào hom xanh tạo ra.Các hoạt động tạo mô sẹo và ra rễ xảy ra tập trung chủ yếu cách bề mặt vếtcắt 0,2 - 0,5mm, các tế bào ở xa vết cắt không tham gia quá trình phân chia

mà duy trì hoạt động bình thường

Nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng phát triển của cây chè

Các kết quả nghiên cứu về đặc tính sinh trưởng của cây chè đều chothấy: Một năm cây chè có từ 3 - 5 đợt sinh trưởng tự nhiên, tuy nhiên trongđiều kiện có đốn hái búp lá thì một năm chè có thể có tới 6 - 7 đợt sinh trưởngbúp, trong điều kiện thâm canh cao cây chè có thể có tới 8 - 9 đợt sinh trưởngbúp Thời gian hình thành 1 đợt sinh trưởng dài hay ngắn phụ thuộc vàogiống, tuổi cây, điều kiện đất đai, khí hậu và điều kiện canh tác

Theo Nguyễn Ngọc Kính (1979) [6], Sự hình thành một đợt sinh trưởngbúp chè theo 1 tuần tự nhất định, được mô tả theo sơ đồ sau:

Nghiên cứu số đợt sinh trưởng của các giống chè PH1, IA, TH3 Trung

du, TRI777 trong điều kiện có đốn hái và trong điều kiện tự nhiên tác giả LêTất Khương (1997), cho thấy: Tùy điều kiện tự nhiên giữa các giống ít có sựsai khác về số đợt sinh trưởng, số đợt sinh trưởng tự nhiên của các giống biếnđộng từ 3,4 - 3,6 đợt/năm Tuy nhiên, trong điều kiện có đốn, hái giữa cácgiống có sự sai khác đáng kể về số đợt sinh trưởng, biến động từ 5,5 - 6,2đợt/năm

Hình 1.3: Sơ đồ đợt sinh trưởng tự nhiên

- Trịnh Văn Loan, Nguyễn Văn Toàn (1994) [21], cho rằng các giốngchè có sản lượng búp cao thường có góc lá từ 40 - 60o, khoảng cách giữa 2 lálớn Nghiên cứu tương quan giữa khoảng cách giữa 2 lá của các giống chè vớisản lượng búp chè các tác giả trên cho rằng: Khoảng cách giữa 2 lá có tươngquan thuận với sản lượng búp chè (r = 0,624  0,034)

Mầm chè

được phát

động

Lá vẩy ốc mở

Lá thật xuất hiện

Cành chè ngừng sinh trưởng

Mầm chè được phát động

Giai đoạn ẩn Giai đoạn hiện

Thời kỳ hoạt động

Thời kỳ tiềm sinh

Đợt Sinh trưởng

- Nghiên cứu quan hệ giữa diện tích lá với sản lượng búp chè các tácgiả Trịnh Văn Loan, Nguyễn Văn Toàn (1994) [21], cho rằng: Trongkhoảng diện tích lá chè từ 6cm2 - 36 cm2, khi diện tích lá tăng thì sản lượngbúp chè cũng tăng.

Đỗ Văn Ngọc (1994), Nguyễn Văn Toàn, Trịnh Văn Loan (1994) [21],cho rằng: Hệ số diện tích lá có tương quan thuận với tổng số búp chè (R =0,69) và có tương quan thuận với năng suất búp chè

Theo Nguyễn Văn Toàn (1994) [20], thì đặc điểm giống chè có năngsuất cao ít nhất phải có hệ số diện tích lá lớn (tạo ra số búp nhiều) và kíchthước lá lớn (có khối lượng búp lớn)