Sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn giáo dục công dân lớp 10” (qua khảo sát tại một số trường THPT tỉnh thái nguyên)

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN THỊ ANH HUYỀN SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BẰNG TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 10 QUA KHẢO SÁT TẠI MỘT SỐ TRƯỜNG TR

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ ANH HUYỀN

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BẰNG TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 10 (QUA KHẢO SÁT TẠI MỘT SỐ TRƯỜNG TRUNG HỌC

PHỔ THÔNG TỈNH THÁI NGUYÊN)

Chuyên ngành: LL&PPDH bộ môn lí luận chính trị

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS Vũ Thị Tùng Hoa

THÁI NGUYÊN - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn

của TS.Vũ Thị Tùng Hoa Các nhận định nêu ra trong luận văn là kết quả nghiên cứu

nghiêm túc, độc lập của bản thân tác giả luận văn trên cơ sở tìm hiểu, nghiên cứu các tài liệu khoa học đã được công bố Luận văn đảm bảo tính khách quan, trung thực và khoa học

Học viên

Nguyễn Thị Anh Huyền

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm chân thành, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn, cảm ơn sâu sắc

tới cô giáo TS Vũ Thị Tùng Hoa đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ để luận văn được

hoàn thành

Đồng thời, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn Ban chủ nhiệm Khoa Giáo dục chính trị, các thầy cô giáo Khoa Giáo dục chính trị - Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đã tận tình giảng dạy và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tác giả trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện luận văn

Tác giả xin được gửi lời cảm ơn tới BGH, các giảng viên và học viên trường Đại học sư phạm Thái Nguyên đã nhiệt tình giúp đỡ tạo mọi điều kiện thuận lợi để luận văn đươc hoàn thành

Cuối cùng, tác giả xin được gửi lời cảm ơn tới bạn bè, gia đình và đồng nghiệp

đã luôn động viên, giúp đỡ tác giả hoàn thành khóa học

Thái Nguyên, tháng 9 năm 2016

Tác giả

Nguyễn Thị Anh Huyền

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC DANH TỪ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC CÁC BẢNG v

A PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích, nhiệm vụ của luận văn 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn 3

4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn 4

5 Đóng góp của luận văn 4

6 Kết cấu của luận văn 4

B PHẦN NỘI DUNG 5

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BẰNG TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN 5

1.1.Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

1.1.1 Công trình nghiên cứu nước ngoài 5

1.1.2 Các công trình nghiên cứu trong nước 6

1.2 Cơ sở lý luận của việc sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn Giáo dục công dân. 9

1.2.1 Quan niệm về phương pháp dạy học bằng tình huống 9

1.2.2 Ưu điểm và hạn chế của phương pháp dạy học bằng tình huống 15

1.2.3 Các loại tình huống và các bước tiến hành dạy học bằng tình huống 18

1.2.4 Sự cần thiết sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học phần công dân với đạo đức môn Giáo dục công dân 21

1.3 Cơ sở thực tiễn của việc sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn Giáo dục Công dân (Qua khảo sát tại một số trường THPT tỉnh Thái nguyên) 23

1.3.1 Khái quát về một số trường Trung học phổ thông tỉnh Thái Nguyên 23

1.3.2 Thực trạng của việc vận dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn Giáo dục công dân ở một số trường THPT tỉnh Thái Nguyên 29

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 43

Chương 2: THỰC NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BẰNG TÌNH HUỐNGTRONG DẠY HỌCPHẦN CÔNG DÂN VỚI ĐẠO ĐỨC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ĐỒNG HỶ TỈNH THÁI NGUYÊN 44

2.1.Kế hoạch thực nghiệm 44

2.1.1 Mục đích thực nghiệm 44

2.1.2 Giả thuyết thực nghiệm 44

2.1.3 Phương pháp thực nghiệm 44

2.1.4 Đối tượng, địa bàn và thời gian thực nghiệm 44

2.1.5 Xác định nội dung thực nghiệm 45

2.2 Nội dung thực nghiệm 45

2.2.1 Lựa chọn mẫu thực nghiệm và mẫu đối chứng 45

2.2.2 Thiết kế giáo án thực nghiệm 45

2.2.3 Tiến hành dạy học thực nghiệm 58

2.3 Đánh giá kết quả thực nghiệm 60

2.3.1 Phân tích kết quả thực nghiệm 60

2.3.2 Phân tích, đánh giá kết quả phiếu trưng cầu ý kiến của học sinh 64

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 67

Chương 3: MỘT SỐ ĐỀ XUẤT VÀ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BẰNG TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở MỘT SỐ TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH THÁI NGUYÊN 68

3.1 Một số đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả của phương pháp dạy học bằng tình huống 68

3.1.1 Dạy học bằng tình huống phải chú ý đặc điểm nhận thức của học sinh 68

3.1.2 Dạy học bằng tình huống cần chú ý đến nội dung chương trình học 69

3.1.3 Cần chú ý đến tính đặc thù của phương pháp dạy học bằng tình huống 69

3.1.4 Dạy học bằng tình huống cần chú ý đến tính vừa sức 70

3.2 Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của phương pháp dạy học bằng tình huống 71 3.2.1 Nhóm giải pháp đối với giáo viên 71

3.2.2 Nhóm giải pháp đối với học sinh 80

3.2.3 Nhóm giải pháp đối với nhà trường 84

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 87

C KẾT LUẬN CHUNG 88

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 90 PHỤ LỤC

DANH MỤC DANH TỪ VIẾT TẮT

GD&ĐT : Giáo dục và đào tạo THPT : Trung học phổ thông PPDH : Phương pháp dạy học GDCD : Giáo dục công dân UBND : Uỷ ban nhân dân SGK : Sách giáo khoa

TP : Thành phố

GV : Giáo viên

HS : Học sinh

VD : Ví dụ

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Sự phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh toàn cầu hoá đặt ra những yêu cầu mới đối với người lao động Người lao động phải có khả năng thích ứng, khả năng thu nhận và vận dụng linh hoạt, sáng tạo tri thức của nhân loại vào điều kiện hoàn cảnh thực tế cuộc sống, tạo ra những sản phẩm có thể đáp ứng các yêu cầu cần thiết của xã hội Để có nguồn nhân lực trên, yêu cầu đặt ra là phải đổi mới giáo dục, trong đó có đổi mới mục tiêu giáo dục, đổi mới nội dung giáo dục, phương pháp dạy và học theo hướng phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học đã được xác định trong Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII (1-1993), Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII (12- 1996) và Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X đã xác định việc đầu tư cho giáo dục cũng có nghĩa là đầu tư cho sự phát triển bền vững, là đầu tư cho nguồn nhân lực có chất lượng cao nhằm đưa nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 2020 Vì vậy, công tác đào tạo, bồi dưỡng để nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, đội ngũ trí thức giữ một vị trí rất quan trọng Đây chính là yếu tố then chốt, mang tính quyết định đưa đất nước đi lên như cha ông ta đã từng nói: “Hiền tài là nguyên khí quốc gia, nguyên khí thịnh thì nước mạnh,

nguyên khí yếu thì nước suy’’

Một trong những định hướng cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang tính hàn lâm, kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc hình thành năng lực hành động, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học Định hướng quan trọng trong đổi mới PPDH là phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực hành động, năng lực làm việc của người học

Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học, khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ việc học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”

Đổi mới phương pháp dạy học đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh vận dụng được cái gì qua việc học Để đảm bảo được điều đó, phải thực hiện chuyển từ phương pháp dạy học theo lối "truyền thụ một chiều" sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ giáo viên - học sinh theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực

xã hội

Muốn phát huy được tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh, đòi hỏi giáo viên phải nghiên cứu thật kỹ nội dung giảng dạy, từ đó vận dụng đa dạng các phương pháp dạy học, đặc biệt là đối với các môn xã hội nội dung rất đa dạng phong phú nên đòi hỏi phương pháp giảng dạy cũng phải đa dạng phong phú

Trong những năm qua, việc giảng dạy môn Giáo dục công dân ở trường THPT cũng đã được quan tâm đầu tư, giáo viên cũng đã áp dụng nhiều phương pháp dạy học tích cực như thảo luận nhóm, tình huống, sắm vai, trò chơi, đã góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn này Trong đó, phương pháp dạy học bằng tình huống đã

tỏ ra phù hợp và có hiệu quả với nhiều nội dung như đạo đức, kinh tế, pháp luật Với những tình huống từ thực tế cuộc sống hay tình huống do giáo viên đặt ra đã giúp học sinh nâng cao khả năng giải quyết vấn đề, khả năng hợp tác và kích thích học sinh tư duy Từ những tình huống đó sẽ tạo ra hứng thú đối với học sinh và với những kiến thức rút ra từ việc giải quyết tình huống sẽ là những hành trang bổ ích để các em vận dụng trong cuộc sống sau này

Nhận thấy được tầm quan trọng của phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn Giáo dục công dân, trong những năm qua, tập thể giáo viên môn Giáo dục công dân Trường THPT Đồng Hỷ đã tích cực vận dụng phương pháp dạy học này và bước đầu đã mang lại một số kết quả khả quan như: Kết quả học tập môn Giáo dục công dân được nâng lên, học sinh cảm thấy hứng thú hơn trong học tập Tuy nhiên, qua quá trình ứng dụng phương pháp giảng dạy này cũng còn tồn tại một số hạn chế như: Do phương pháp này phải tốn nhiều công sức đầu tư nên một số giáo viên ít vận dụng, một

số học sinh chưa tiếp cận được với phương pháp dạy học này nên còn thụ động

Xuất phát từ thực trạng đó, nên việc nghiên cứu để tìm ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của việc vận dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học tại một số trường THPT tỉnh thái nguyên là một yêu cầu cần thiết và cấp bách hiện nay

Với những lý do trên tôi đã chọn nghiên cứu vấn đề “Sử dụng Phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn Giáo dục công dân lớp 10” (Qua khảo sát tại một số trường THPT tỉnh Thái Nguyên) để làm đề tài luận văn tốt nghiệp bậc học

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn GDCD

- Thực nghiệm sư phạm về việc vận dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn GDCD lớp 10 tại trường THPT Đồng Hỷ, huyện Đồng Hỷ tỉnh Thái Nguyên

- Đề xuất và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn GDCD tại trường THPT Đồng Hỷ huyện Đồng Hỷ tỉnh Thái Nguyên

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Dạy học phần công dân với đạo đức môn GDCD lớp 10 thông qua việc sử dụng tình huống tại một số trường THPT tỉnh Thái Nguyên

3.2 Phạm vi nghiên cứu của luận văn

Luận văn tập trung nghiên cứu việc sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học phần công dân với đạo đức môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở tại trường THPT Đồng Hỷ và một số trường THPT tỉnh Thái Nguyên

4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

4.1 Cơ sở phương pháp luận

Phương pháp có tính chất nền tảng để nghiên cứu toàn bộ quá trình là phương pháp biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng ta về giáo dục và đào tạo

4.2 Phương pháp nghiên cứu của luận văn

Để thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra, luận văn sử dụng một số phương pháp

- Phương pháp thống kê xã hội học

5 Đóng góp của luận văn

- Đề xuất điều kiện sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học của bộ môn, phát huy tính năng động, sáng tạo, chủ động trong việc chiếm lĩnh tri thức, tạo niềm vui và sự hứng thú trong học tập của học sinh

- Góp phần thực hiện việc đổi mới phương pháp dạy học môn GDCD ở trường THPT hiện nay

- Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy và học tập các môn khoa học nói chung và môn Giáo dục công dân nói riêng ở các trường THPT

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung chính của luận văn được chia làm 3 chương :

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc vận dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn Giáo dục công dân

Chương 2: Thực nghiệm sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn Giáo dục công dân tại Trường THPT Đồng Hỷ tỉnh Thái Nguyên

Chương 3: Một số đề xuất và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn Giáo dục công dân tại một số trường THPT tỉnh Thái Nguyên

B PHẦN NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BẰNG TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC

MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 10

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Công trình nghiên cứu nước ngoài

Trong lịch sử phát triển của giáo dục, phương pháp dạy học bằng tình huống là một phương pháp đã được một số nhà nghiên cứu khoa học giáo dục quan tâm cả về mặt lý luận và thực tiễn, nhằm phát huy vai trò tích cực của người dạy và người học Phát huy tính tích cực trong nhận thức không phải là một vấn đề mới Ngay từ thời cổ đại, nhiều nhà sư phạm tiền bối như Khổng Tử đã từng nói nhiều đến tầm quan trọng to lớn của việc phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh và đã đặt nền móng đầu tiên khi nêu những tư tưởng mang nội dung của phương pháp tình huống nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của người học Ông nói: “Bất phẫn bất khải, bất phỉ bất phát Cử nhất ngung bất dĩ tam ngung phản, tắc bất phục dã” (nghĩa là: Không bực tức thì trí không mở, không hậm hực thì ý không bật ra Chỉ cho một góc, mà không (chịu để tâm) suy ra ba góc kia, ắt ta không nói lại nữa”.[Khổng Tử] Socrat (469 - 399), nhà triết học của Hi Lạp cổ đại luôn dạy học trò mình bằng cách đặt ra câu hỏi gợi mở để từ đó học trò tự tìm hiểu, khám phá kiến thức Quan điểm nổi tiếng của ông

là “… Sự tự nhận thức, nhận thức chính mình…” [24, tr 29]

Bước sang thế kỷ XX, khoa học - kỹ thuật phát triển nhanh chóng thì yêu cầu tự nghiên cứu, chủ động, sáng tạo của người học đặt ra cấp thiết hơn IF.Kharlamop - nhà giáo dục Xô viết đã viết “Tri thức trở thành kiến thức thực sự khi học sinh chiếm lĩnh

nó bằng sức lao động, sáng tạo của mình” Quá trình dạy học bằng phương pháp tình huống luôn đặt ra yêu cầu học sinh phải tìm tòi, suy nghĩ “Điều quan trọng đối với giáo viên là phải cung cấp các tình huống đa dạng, các khía cạnh lý thú của một kỹ năng cụ thể cũng như các mục rèn luyện lý thú, các tình huống trong đó học sinh có thể sử dụng kỹ năng hay kiến thức trong các giai đoạn học tập khác, các mục rèn luyện

Tác phẩm “Lí luận dạy học hiện đại” của tác giả Bernd Meier - Nguyễn Văn

Cường, Nhà xuất bản Đại học Sư phạm, năm 2014 Trong tác phẩm tác giả đã đề cập đến các quan điểm dạy học, phương pháp dạy học, kĩ thuật dạy học Trong các quan điểm dạy học có: dạy học phát triển kế thừa, dạy học giải quyết vấn đề, dạy học định hướng hành động và dạy học theo tình huống Khi nói về quan điểm dạy học theo tình huống, tác giả đã chỉ ra cơ sở lý luận, mục tiêu, đặc điểm của dạy học theo tình huống

Có thể nói, trong dạy học theo tình huống việc dạy học được tổ chức theo những chủ

đề phức hợp gắn với các tình huống thực tiễn của cuộc sống và nghề nghiệp Quá trình học tập được tổ chức trong một môi trường học tập tạo điều kiện kiến tạo tri thức, việc học gắn với bối cảnh Ngoài ra còn tạo điều kiện để học sinh có thể trao đổi lẫn nhau

và trao đổi với giáo viên

1.1.2 Các công trình nghiên cứu trong nước

Ở Việt Nam, thời gian qua đã có nhiều nhà khoa học, nhà sư phạm nghiên cứu về các phương pháp dạy học tích cực, đặc biệt là phương pháp dạy học bằng tình huống Nhiều bài báo, nhiều cuốn sách, công trình nghiên cứu đã được công bố, hỗ trợ rất lớn

cho đội ngũ giáo viên, sinh viên, học sinh tham khảo học tập

Tác giả Vũ Đình Bảy là chủ biên cuốn “Lí luận dạy học môn Giáo dục công dân

ở trường phổ thông”(Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội- 2012) Đã đề cập đến các phương

pháp dạy học phổ biến trong nhà trường như: thuyết trình, vấn đáp, thảo luận nhóm và phương pháp xử lí tình huống…Phương pháp xử lí tình huống là một PPDH, trong đó

HS tự lực nghiên cứu một tình huống thực tiễn và giải quyết các vấn đề do tình huống đặt ra dưới sự hướng dẫn của giáo viên Tác giả còn nêu ra những ưu điểm của phương pháp này là giúp học sinh rèn luyện, thực hành những kĩ năng ứng xử và bày tỏ thái độ trong môi trường an toàn trước khi thực hành trong thực tiễn Thúc đẩy nhiều hơn sự tương tác giữa GV với HS, giữa HS với HS

Tác phẩm “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường” của tác giả Phan

Trọng Ngọ, Nhà xuất bản Đại học Sư phạm, 2005 Đã đề cập đến các phương pháp dạy học phổ biến trong nhà trường như: thuyết trình, vấn đáp, thảo luận nhóm,…Tác giả cũng đã dành một phần quyển sách để bàn về phương pháp dạy học bằng tình huống Khi nói về phương pháp dạy học này tác giả đã chỉ ra cơ sở lý luận của phương pháp,

khái niệm về tình huống, phương pháp dạy học bằng tình huống, các loại tình huống, cấu trúc của tình huống, chức năng của giáo viên trong dạy học bằng tình huống, điểm mạnh, điểm yếu của dạy học bằng tình huống và một số điều cần lưu ý khi sử dụng phương pháp dạy học này Có thể nói, với những gì tác giả đã đề cập trong tác phẩm

đã nêu lên được những nội dung cơ bản nhất về phương pháp dạy học bằng tình huống

và từ đó ta thấy được vai trò không nhỏ của phương pháp dạy học này trong hệ thống các phương pháp dạy học

Luận án tiến sĩ “Xây dựng và sử dụng tình huống trong dạy học pháp luật ở trường

Trung học phổ thông” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Mai, năm 2011, Viện khoa học

giáo dục Việt Nam, đã đề cập đến một số nội dung như: Khái niệm tình huống, tình huống dạy học, tình huống dạy học pháp luật, phân loại tình huống dạy học pháp luật, cấu trúc của một tình huống dạy học pháp luật, tiêu chí xây dựng tình huống dạy học pháp luật, đồng thời làm rõ các căn cứ xây dựng và sử dụng tình huống trong dạy học pháp luật ở trường THPT Xác định nguyên tắc và quy trình xây dựng, sử dụng tình huống dạy học pháp luật trong nhà trường THPT cũng như các điều kiện tương ứng Xác định được một số bước cơ bản để xây dựng ngân hàng tình huống dạy học pháp luật ở trường THPT

Đề tài khoa học cấp trường “Ứng dụng phương pháp dạy học bằng tình huống

trong đào tạo ngành luật” của Thạc sĩ Vũ Thị Thúy - Giảng viên khoa Luật hình sự,

Trường Đại học Luật TPHCM, năm 2009 Đề tài khoa học này đã khái quát một số vấn

đề cơ bản về phương pháp dạy học bằng tình huống như: Khái niệm tình huống, các bước phát triển của phương pháp dạy học bằng tình huống, những ưu điểm và hạn chế của phương pháp dạy học bằng tình huống, nguyên tắc và kỹ năng viết tình huống luật, cách tìm thông tin, dữ liệu để xây dựng tình huống luật, cách thức tổ chức dạy học bằng tình huống và cuối cùng là những thách thức đặt ra cho người sử dụng phương pháp dạy học này Đề tài nghiên cứu này đã giúp ta có cái nhìn khái quát hơn, sâu sắc, đầy đủ hơn

về phương pháp dạy học chúng bằng tình huống Trên cơ sở đó giúp người dạy học thấy được tầm quan trọng và tác dụng to lớn của phương pháp dạy học này

Tác giả Phạm Vũ Nhật Uyên đã có bài viết :“Dạy học tình huống và một số biện

pháp để sử dụng tình huống trong dạy học Hoá học ở trường THPT”(Ta ̣p chí Khoa

học Đại học sư phạm TPHCM - Số 42 năm 2013) Bài viết này trình bày những vấn

đề cơ bản của da ̣y ho ̣c tình huống: khái niệm, những khó khăn trong da ̣y ho ̣c tình huống

và một số biện pháp sử du ̣ng tình huống có hiệu quả Tác giả kết luận, da ̣y ho ̣c tình huống là một hình thức da ̣y ho ̣c gây hứng thú và có tính thực tiễn cao Thông qua các

tình huống, người ho ̣c có thể ho ̣c được cách đưa ra những câu hỏi chuyên biệt, cách tìm ra giải pháp và chứng minh được câu trả lời của ho ̣ bằng ho ̣c thuyết hay nghiên cứu Song chú ng ta cũng không nên quá la ̣m du ̣ng vì có thể gây ra tác dụng ngược, làm cho người

học cảm thấy nhàm chán Cách tốt nhất hiện nay là da ̣y học đa da ̣ng các phương pháp nhằm phát huy tính tích cực, tự lực của người học một cách tối đa

Đề tài “Sử dụng phương pháp nghiên cứu tình huống trong giảng dạy môn Giáo

dục học tại trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội” do PGS.TS Nguyễn

Thị Phượng Hoa làm chủ đề tài, đề tài khoa học cấp trường Đại học quốc gia 2010 Tác giả đã nêu lên khái niệm về tình huống, tình huống dạy học, phương pháp nghiên cứu tình huống trong dạy học, thực trạng sử dụng phương pháp nghiên cứu tình huống trong dạy học môn Giáo dục học ở trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội

Tác giả cũng tham khảo đề tài khoa học cấp trường “Sử dụng phương pháp tình

huống kết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy học môn Gáo dục công dân lớp 12” (Qua khảo sát tại trường THPT Lê Viết Thuật, Thành phố Vinh), của tác giả Đào

Thị Hường - Đại học Vinh Nghệ An năm 2011 Trong đề tài này tác giả đề cập đến những vấn đề như khái niệm phương pháp tình huống (hay còn gọi là phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình), các bước nghiên cứu tình huống, yêu cầu sư phạm: Tình huống cần liên hệ với kinh nghiệm hiện tại cũng như tình huống rộng hơn, với nghề nghiệp trong tương lai của người học Tình huống có thể diễn giải theo cách nhìn của người học và để mở nhiều hướng giải quyết Tình huống cần chứa đựng mâu thuẫn, vấn đề và có thể liên quan đến nhiều phương diện Giáo viên cũng luôn lưu ý, tình huống đưa ra phải luôn vừa sức với học sinh và có thể giải quyết trong điều kiện cụ thể Một tình huống đưa ra cần có nhiều cách giải quyết khác nhau Trong việc giải quyết các tình huống thực tiễn, không phải bao giờ cũng chỉ có giải pháp duy nhất đúng Cần phải đa dạng hoá hình thức đưa ra các tình huống Đôi khi, nghiên cứu tình huống có thể được thực hiện trên video hay một băng cát-xét mà không phải ở dạng chữ viết hoặc lời nói

Thạc sĩ Dương Thuý Nga cũng đã nghiên cứu về “Sử dụng phương pháp tình

huống trong dạy học môn GDCD Ngoài ra, các chuyên đề thay SGK, chương trình bồi

dưỡng thường xuyên, tài liệu hướng dẫn dạy học bộ môn cũng đề cập nhiều đến phương pháp tình huống trong dạy học môn GDCD

Có thể nói rằng, phương pháp dạy học bằng tình huống đã được các nhà khoa học, nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu nhằm vạch ra bản chất, vai trò của phương pháp này trong quá trình dạy học Tuy nhiên, việc vận dụng phương pháp này trong dạy học môn

Giáo dục công dân chưa được chú ý nhiều, đặc biệt là đề tài: “Sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn Giáo dục công dân lớp 10” (Qua khảo sát tại một số trường THPT tỉnh Thái Nguyên) thì chưa có đề tài nào đề cập đến

1.2 Cơ sở lý luận của việc sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn Giáo dục công dân

1.2.1 Quan niệm về phương pháp dạy học bằng tình huống

1.2.1.1 Quan niệm về phương pháp dạy học:

Nghiên cứu phương pháp dạy học đã được lí luận dạy học quan tâm từ khởi thuỷ của nó, Johann Amos Comenius (J.A.Comenius) đã nhấn mạnh: “Mục tiêu đầu tiên và cuối cùng của lí luận dạy học của chúng ta là phải tìm ra và nhận biết phương pháp dạy học, ở phương pháp nào giáo viên ít phải dạy hơn, và ở phương pháp nào mà bầu không khí trong các trường học ít sự ồn ào, buồn tẻ và nỗ lực vô ích, có nhiều tự do, niềm vui

và tiến bộ thật sự hơn.”(Didactica Magna,1657) [dẫn theo 5, tr.97]

Phương pháp là một phạm trù hết sức quan trọng, có tính chất quyết định đối với mọi hoạt động Khi đã khẳng định được mục đích, đã xây dựng được một nội dung chương trình dạy học hiện đại, thì phương pháp dạy học của thầy và trò sẽ quyết định chất lượng dạy học

Theo Từ điển Tiếng Việt, phương pháp là “cách thức để làm một việc gì sau khi nghiên cứu kỹ: làm việc có phương pháp” [38, tr 24]

Theo Từ điển Triết học, “Phương pháp - theo nghĩa chung nhất là cách thức đạt tới

mục tiêu, là hoạt động được sắp xếp theo một trình tự nhất định” [37, tr 458]

Thuật ngữ phương pháp bắt nguồn từ tiếng Hi lạp “methodos”, có nghĩa là: con

đường đi đến mục tiêu Theo đó, phương pháp dạy học là con đường để đạt mục tiêu

dạy học và giáo dục Phương pháp dạy học là cách thức hành động của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học

Trong tác phẩm về lý luận dạy học hiện đại, ta có thể tìm thấy định nghĩa về phương pháp dạy học như:

“Phương pháp dạy học là những hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên

và học sinh trong những môi trường dạy học được tổ chức, nhằm lĩnh hội tri thức, kĩ năng, thái độ, phát triển năng lực và phẩm chất.”[5, tr 98]

Bất cứ phương pháp nào cũng là hệ thống những hành động có mục đích của giáo viên, là hoạt động nhận thức và thực hành có tổ chức của học sinh nhằm đảm bảo cho trò lĩnh hội được nội dung trí dục

Phương pháp dạy học đòi hỏi có sự tương tác tất yếu của thầy và trò, trong quá trình đó thầy tổ chức sự tác động của trò đến đối tượng nghiên cứu, mà kết quả là trò lĩnh hội được nội dung trí dục

Những định nghĩa này đã nêu lên được một cách khái quát về phương pháp dạy học Qua quá trình nghiên cứu về phương pháp dạy học ta thấy rằng giữa dạy và học

có mối liên hệ mật thiết với nhau

Phương pháp dạy học bao gồm phương pháp dạy và phương pháp học, chúng là hai hoạt động khác nhau về đối tượng, nhưng thống nhất với nhau về mục đích, tác động qua lại với nhau và là hai mặt của một quá trình dạy học Trong sự thống nhất này phương pháp dạy giữ vai trò chỉ đạo, còn phương pháp học có tính độc lập tương đối, chịu sự chi phối của phương pháp dạy, nhưng phương pháp học có ảnh hưởng trở lại đối với phương pháp dạy

Phương pháp dạy có hai chức năng là truyền đạt và chỉ đạo Phương pháp học cũng có hai chức năng là tiếp thu và tự chỉ đạo

Thầy truyền đạt cho trò một nội dung nào đó, theo một lôgic hợp lý, và bằng lôgic của nội dung đó mà chỉ đạo, (định hướng, tổ chức, hướng dẫn và kiểm tra, đánh giá)

sự học tập của trò Trong bản thân phương pháp dạy, hai chức năng này gắn bó hữu cơ với nhau, không thể thiếu chức năng nào Trong thực tiễn, nhiều giáo viên chỉ chăm lo việc truyền đạt mà coi nhẹ việc chỉ đạo Người giáo viên phải kết hợp hai chức năng trên đây bằng chính lôgic của bài giảng, với lôgic hợp lý của bài giảng, thầy vừa giảng

vừa truyền đạt), vừa đồng thời điều khiển việc tiếp thu ban đầu và cả việc tự học của trò Vì vậy phương pháp dạy chính là mẫu, là mô hình cơ bản cho phương pháp học trong tất cả các giai đoạn của sự học tập [29, tr 24]

Còn về phía học sinh, khi học tập vừa phải tiếp thu bài thầy giảng, lại vừa phải tự điều khiển quá trình học tập của bản thân Nói cách khác, học sinh phải tiếp thu nội dung do thầy truyền đạt, đồng thời dựa trên toàn bộ lôgic bài giảng của thầy mà tự lực chỉ đạo sự học tập của bản thân (tự định hướng, tự tổ chức, tự thực hiện, tự kiểm tra - đánh giá) Người học sinh giỏi thường là người biết nắm bắt được lôgic cơ bản của bài giảng của thầy, rồi tự sáng tạo lại nội dung đó theo lôgic của bản thân Vậy, trong phương pháp học, hai chức năng tiếp thu và tự chỉ đạo gắn bó chặt chẽ với nhau, thâm nhập vào nhau,

bổ sung cho nhau, như hai mặt của cùng một hoạt động [29, tr 25]

Dạy tốt, học tốt, xét về mặt phương pháp phải là sự thống nhất của dạy với học,

và đồng thời cũng là sự thống nhất của hai chức năng riêng của mỗi hoạt động truyền đạt và chỉ đạo trong dạy, tiếp thu và tự chỉ đạo trong học Nói cách khác, dạy học tối

ưu phải là sự dạy học mà trong đó, về mặt phương pháp, bảo đảm được cùng một lúc

ba phép biện chứng:

Giữa dạy và học

Giữa truyền đạt và chỉ đạo trong dạy

Giữa tiếp thu và tự chỉ đạo trong học

Phương pháp dạy học bao gồm phương pháp dạy và tổ hợp ba phương pháp học ứng với ba giai đoạn học tập

Giai đoạn 1: Tiếp thu ban đầu các thông tin Trong giai đoạn này thầy giảng bài mới Trò nghe, nhìn, hiểu, ghi chép và sơ bộ nhớ những điều thầy giảng

Giai đoạn 2: Xử lý thông tin khi tự học Nhiệm vụ chủ yếu của giai đoạn này là

sự tự học để xử lý thông tin, biến nó thành học vấn riêng Ở đây trò phải sử dụng toàn

bộ các thao tác tư duy

Giai đoạn 3: Vận dụng thông tin để giải bài tập Đây là bước kết thúc của quá trình lĩnh hội một vấn đề Nhiệm vụ của nó là vận dụng kiến thức, kỹ năng và kỹ xảo việc giải quyết các bài tập nhận thức

Trong quá trình dạy và quá trình học thì quá trình dạy có vai trò chỉ đạo trong cả ba giai đoạn của quá trình học, quá trình dạy hợp lý thì quá trình học sẽ đạt kết quả cao

Cũng như các bộ môn khoa học khác, có thể vận dụng vào quá trình dạy học môn GDCD nhiều phương pháp khác nhau như: phương pháp thuyết trình, diễn giảng, phương pháp đàm thoại, phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp tình huống, phương pháp đóng vai, phương pháp dự án… Trong đó, với đặc thù về mục tiêu của phần công dân với đạo đức môn GDCD chương trình lớp 10 thì phương pháp dạy học bằng tình huống là phương pháp giữ vai trò quan trọng, đặc biệt trong xu thế đổi mới phương pháp dạy học hiện nay góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả của dạy học

bộ môn

1.2.1.2 Quan niệm về tình huống và phương pháp dạy học bằng tình huống

* Quan niệm tình huống:

Theo Từ điển Tiếng Việt, “Tình huống: Tình trạng và cảnh huống” [38, tr 29]

“Tình huống là một hoàn cảnh thực tế, câu chuyện có thật hoặc được mô phỏng theo tình huống thường xảy ra trong thực tiễn có chứa đựng những mâu thuẫn, xung đột Người ta phải đưa ra một quyết định trên cơ sở cân nhắc các phương án giải quyết khác nhau Tình huống cũng có thể là một hoàn cảnh gắn với câu chuyện có cốt truyện, nhân vật, có chứa đựng xung đột, có tính phức hợp được viết ra để minh chứng một vấn đề hay một số vấn đề của cuộc sống thực tế Tình huống dạy học là những tình huống thực hoặc mô phỏng theo tình huống thực, được cấu trúc hóa nhằm mục đích dạy học” [9, tr 16]

Tình huống bao giờ cũng là tình huống có vấn đề

“Tình huống có vấn đề là tình huống mà khi đó mâu thuẫn khách quan của bài toán nhận thức được chấp nhận như một vấn đề học tập mà họ cần và có thể giải quyết được, kết quả là họ nắm được tri thức mới Trong đó, vấn đề học tập là những tình huống về lý thuyết hay thực tiễn có chứa đựng mâu thuẫn biện chứng giữa cái (kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo) đã biết với cái phải tìm và mâu thuẫn này đòi hỏi phải được giải quyết” [28, tr 265]

“Tình huống có vấn đề, đó là trở ngại trí tuệ của con người, xuất hiện khi anh ta chưa biết cách giải thích hiện tượng sự kiện, quá trình của thực tế, khi chưa thể đạt tới mục đích bằng cách thức hành động quen thuộc Tình huống này kích thích con người tìm tòi cách giải thích hay hành động mới Tình huống có vấn đề là quy luật của hoạt

động nhận thức sáng tạo, có hiệu quả Nó quy định sự khởi đầu của tư duy, hành động

tư duy tích cực sẽ diễn ra trong quá trình nêu ra và giải quyết vấn đề” [29, tr 123] Xét về khía cạnh tâm lý thì: “Tình huống là trạng thái tâm lý độc đáo của con người gặp chướng ngại nhận thức, xuất hiện mâu thuẫn nội tâm, có nhu cầu giải quyết mâu thuẫn đó, không phải bằng tái hiện hay bắt chước, mà bằng tìm tòi sáng tạo tích cực đầy hứng thú, và khi tới đích thì lĩnh hội được kiến thức, phương pháp giành kiến thức và cả niềm vui sướng của người phát hiện kiến thức” [36, tr 16]

Qua một số định nghĩa ta có thể hiểu tình huống có vấn đề trong dạy học là: tình huống học tập mà khi học sinh tham gia thì gặp một số khó khăn, học sinh ý thức được vấn đề, mong muốn giải quyết vấn đề đó và cảm thấy với khả năng của mình thì hy vọng có thể giải quyết được, do đó bắt tay vào việc giải quyết vấn đề đó Nghĩa là tình huống đó kích thích hoạt động nhận thức tích cực của học sinh, đề xuất vấn đề và giải quyết vấn đề đã đề xuất

Tình huống có vấn đề luôn chứa đựng một nội dung cần xác định, một nhiệm vụ cần giải quyết, một vướng mắt cần tháo gỡ Và do vậy, kết quả của việc nghiên cứu và giải quyết tình huống sẽ là những tri thức mới, nhận thức mới hoặc phương thức hành động mới đối với chủ thể Có ba yếu tố tạo thành tình huống có vấn đề:

- Nhu cầu nhận thức hoặc hành động của người học

- Sự tìm kiếm những tri thức và phương thức hành động chưa biết

- Khả năng trí tuệ của chủ thể, thể hiện ở kinh nghiệm và năng lực

Đặc trưng cơ bản của tình huống có vấn đề trong dạy học là những lúng túng về cách giả quyết vấn đề, tức là vào thời điểm đó, tình huống đó thì những tri thức và kỹ năng vốn có chưa đủ để tìm ra ngay lời giải Tất nhiên việc giải quyết vấn đề không đòi hỏi quá cao đối với trình độ hiện có của học sinh

* Phương pháp dạy học bằng tình huống:

Phương pháp dạy học bằng tình huống một mặt kết nối quan điểm của Robinson Crusoe với mục tiêu giáo dục nói chung: “Giáo dục là sự chuẩn bị cho việc giải quyết các tình huống cuộc sống” và mặt khác dựa trên cơ sở lí thuyết kiến tạo

Trong dạy học bằng tình huống, việc dạy học được tổ chức theo những chủ đề phức hợp gắn với các tình huống thực tiễn của cuộc sống và nghề nghiệp Quá trình

học tập được tổ chức trong một môi trường học tập tạo điều kiện kiến tạo tri thức theo

cá nhân và trong mối quan hệ xã hội của việc học tập [5, tr 113]

Phương pháp dạy học bằng tình huống là phương pháp dạy học mà trong đó giáo viên đặt học sinh vào một trạng thái tâm lý đặc biệt khi họ gặp mâu thuẫn khách quan của bài toán nhận thức giữa cái đã biết và cái phải tìm, tự họ chấp nhận và có nhu cầu,

có khả năng giải quyết mâu thuẫn đó là bằng tìm tòi, tích cực, sáng tạo, kết quả là họ giành được kiến thức và cả phương pháp giành kiến thức [28, tr 269]

Với phương pháp này, giáo viên đặt trước học sinh một vấn đề sau đó cho các em thấy rõ lợi ích về mặt nhận thức hay mặt thực tế của việc giải quyết nó nhưng đồng thời cảm thấy có một số khó khăn về mặt trí tuệ do thiếu kiến thức cần thiết nhưng thiếu sót này có thể khắc phục nhờ một số nỗ lực của nhận thức

Dạy học bằng tình huống dựa trên những tư tưởng cơ bản sau:

Tư duy và hành động của một cá nhân chỉ có thể hiểu trong tình huống, bối cảnh Việc học luôn có tính tình huống Tri thức được kiến tạo bởi chủ thể nhận thức

Tri thức trong một xã hội luôn thể hiện là “tri thức được chia sẻ”, tức là tri thức được các cá nhân cùng nhau kiến tạo trên cơ sở quan hệ tương tác

Sau đây là những đặc điểm của phương pháp dạy học bằng tình huống:

Giáo viên phải tạo ra được mâu thuẫn nhận thức, có điều học sinh chưa biết cần tìm hiểu, việc đi tìm lời giải đáp chính là đi tìm kiến thức, kỹ năng, phương pháp mới Giáo viên gây được sự chú ý ban đầu, từ đó kích thích sự hứng thú tạo nên nhu cầu nhận thức, khởi động tiến trình nhận thức của học sinh Học sinh chấp nhận mâu thuẫn khách quan thành mâu thuẫn chủ quan

Tình huống và vấn đề nêu ra phải rõ ràng, phù hợp với khả năng của học sinh Từ những điều quen thuộc, bình thường đã biết phải đi đến cái mới (mục đích cần đạt được), học sinh cảm thấy có khả năng giải quyết được vấn đề

Dạy học bằng tình huống là một trong những yêu cầu quan trọng của đổi mới nội dung, phương pháp dạy học Dạy học bằng tình huống là một trong những phương pháp dạy học hiện đại, hay phương pháp dạy học tích cực

Dạy học theo phương pháp này đòi hỏi giáo viên phải có kiến thức rộng cả về lý luận và thực tiễn Nếu chỉ có kiến thức lý luận lý thuyết thì giáo viên không đưa ra

được những tình huống, hoặc có đưa ra thì cũng không đúng với nội dung hoặc không sát thực tế Từ đó làm cho người học không định hướng được cách giải quyết tình huống, hoặc giải quyết sai

1.2.2 Ưu điểm và hạn chế của phương pháp dạy học bằng tình huống

1.2.2.1 Ưu điểm của phương pháp dạy học bằng tình huống

Với tư cách là một phương pháp giảng dạy tích cực, lấy người học làm trung tâm, dạy học bằng tình huống có những ưu điểm sau đây:

Thứ nhất: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp người học dễ hiểu và dễ

nhớ các vấn đề phức tạp’’ [28, tr 276] Thông qua các tình huống được phân tích, thảo luận, người học có thể tự rút ra những kiến thức lý luận bổ ích và ghi nhớ những kiến thức này một cách dễ dàng trong thời gian dài Nếu học lý thuyết, người học có thể rơi vào tình trạng “học vẹt”, học thuộc lý thuyết mà không hiểu nên rất mau quên thì phương pháp giảng dạy tình huống giúp người học hiểu được vấn đề một cách sâu sắc gắn liền với quá trình giải quyết tình huống đó

Thứ hai: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp người học nâng cao khả

năng tư duy độc lập, sáng tạo” [28, tr 276] Nếu trong phương pháp dạy học truyền thống, quá trình tiếp nhận thông tin diễn ra gần như một chiều giữa giáo viên và học sinh, trong đó giáo viên là người truyền đạt tri thức và học sinh là người tiếp nhận tri thức đó thì phương pháp dạy học bằng tình huống tạo ra một môi trường học tích cực

có sự tương tác giữa học sinh và giáo viên, giữa các học sinh với nhau Trong đó, học sinh được đặt vào trong một hoàn cảnh buộc họ phải ra quyết định để giải quyết tình huống và họ phải dùng hết khả năng tư duy, kiến thức vốn có của mình để lập luận bảo

vệ quan điểm đó Họ không bị phụ thuộc vào ý kiến và quyết định của giáo viên khi giải quyết một tình huống cụ thể mà có thể đưa ra các phương án giải quyết sáng tạo Bên cạnh đó, dạy học bằng tình huống còn giúp người học có thể chia sẻ tri thức, kinh nghiệm cho nhau; học được những ý kiến, quan điểm, thông tin từ những bạn học khác làm phong phú hơn vốn tri thức của họ

Thứ ba: “Dạy và học bằng tình huống giúp người học có cơ hội để liên kết, vận

dụng các kiến thức đã học được” [28, tr 276] Để giải quyết một tình huống, học viên

có thể phải vận dụng đến nhiều kiến thức lý thuyết khác nhau trong cùng một môn học

Thứ tư: “Dạy học bằng tình huống thông qua việc giải quyết tình huống giúp

người học có thể phát hiện ra những vấn đề cuộc sống đặt ra nhưng bản thân chưa đủ kiến thức giải quyết” [28, tr 276] Cuộc sống vốn đa dạng và phong phú nên không loại trừ khả năng phát sinh những tình huống mà người học và thậm chí cả người dạy chưa gặp bao giờ Trong tình huống này, người dạy phải định hướng và khơi gợi khả năng tư duy độc lập, sáng tạo của người học được vận dụng, phát huy tối đa và không loại trừ khả năng người học sẽ tìm ra được những cách lý giải mới làm bổ sung thêm kiến thức cho cả người học lẫn người dạy

Thứ năm: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp cho người học có thể rèn

luyện một số kỹ năng cơ bản như kỹ năng làm việc nhóm, tranh luận và thuyết trình” [28, tr 276] Đây là những kỹ năng quan trọng giúp cho người học có thể thành công trong tương lai Học bằng tình huống giúp người học dễ dàng nhận ra những ưu điểm

và hạn chế của bản thân khi họ luôn có môi trường thuận lợi để so sánh với các học viên khác trong quá trình giải quyết tình huống Từ đó họ sẽ có cơ hội học hỏi kỹ năng làm việc nhóm, tranh luận và thuyết trình từ những học viên khác Phương pháp học bằng tình huống cũng giúp người học phát triển các kỹ năng phát biểu trước đám đông một cách khúc chiết, mạch lạc, dễ hiểu; phân tích vấn đề một cách logic; hiểu biết thực

tế sâu rộng, biết vận dụng linh hoạt lý thuyết để giải quyết các tình huống thực tế; biết phản biện, bảo vệ quan điểm cá nhân, đồng thời có khả năng thương lượng và dễ dàng chấp nhận các ý kiến khác biệt, biết lắng nghe và tôn trọng ý kiến của người khác để làm phong phú hơn vốn kiến thức của mình

Nếu mục tiêu của giáo dục đào tạo trong giai đoạn hiện nay là dạy kiến thức, kỹ năng và thái độ thì phương pháp dạy học bằng tình huống nếu được áp dụng tốt có thể đạt được cả ba mục tiêu này

Thứ sáu: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp cho học sinh có khả năng

nghiên cứu và học tập suốt đời, tăng cường khả năng tự định hướng trong học tập của học sinh, phù hợp với nhu cầu và sở thích của cá nhân người học” [28, tr 277] Thông qua việc phân tích và thảo luận vấn đề, học sinh học được cách tiếp cận và giải quyết các vấn đề khác nảy sinh trong tương lai, biết cách tìm kiếm thông tin và trở thành người có thể tự định hướng học tập và nghiên cứu sau khi đã tốt nghiệp

Thứ bảy: “Phương pháp dạy học bằng tình huống làm tăng sự hứng thú của phần

lớn học sinh đối với môn học” [28, tr 277] Trong phương pháp học bằng tình huống, học sinh là người chủ động tìm kiếm tri thức và quyết định kiến thức nào cần được nghiên cứu và học hỏi Việc thảo luận cũng làm tăng hứng thú của học sinh đối với việc học vì nó kích thích người học tham gia tích cực vào việc tìm hiểu vấn đề cần nghiên cứu, tìm ra giải pháp, tranh luận và lý giải vấn đề khoa học để bảo vệ quan điểm của mình Sau khi thảo luận, học sinh vẫn có nhu cầu tiếp tục tìm hiểu, nghiên cứu vấn

đề để trả lời những câu hỏi được đặt ra trong buổi thảo luận

Cuối cùng: Giáo viên với vai trò là “điều phối viên” trong một lớp học bằng tình

huống vừa có thể hướng dẫn, chia sẻ tri trức, kinh nghiệm cho học sinh, đồng thời họ cũng có thể học hỏi được những kinh nghiệm, thông tin, giải pháp mới từ học để làm giàu vốn tri thức và phong phú hơn bài giảng của mình, nhất là từ nsinhhững học sinh

có tư duy nhanh nhẹn sáng tạo Qua quá trình hướng dẫn học sinh nghiên cứu tình huống, giáo viên cũng có thể phát hiện ra những điểm bất hợp lý hoặc sai sót của tình

huống và có những điều chỉnh nội dung tình huống sao cho phù hợp

1.2.2.2 Hạn chế của phương pháp dạy học bằng tình huống

Bên cạnh những ưu điểm nêu trên, phương pháp dạy và học bằng tình huống còn

có một số điểm hạn chế nhất định

Thứ nhất: “Đối với các môn học là ngành khoa học xã hội, khi giảng dạy bằng

tình huống, các vấn đề xã hội thường được giải thích theo nhiều quan điểm khác nhau tùy thuộc vào quan điểm, quan niệm sống, vào vốn kiến thức xã hội và kinh nghiệm của người học Vì vậy, đôi khi cuộc thảo luận về tình huống sẽ không hướng theo con đường và dẫn đến một kết cục như người soạn thảo tình huống mong muốn, nhất là trong những lớp học mà học sinh đa dạng về trình độ và đến từ những vùng miền khác nhau, và giáo viên không có kinh nghiệm trong việc điều phối, dẫn dắt cuộc thảo luận”

[36, tr 17]

Thứ hai: “Phương pháp dạy học bằng tình huống đòi hỏi tinh thần tự học, thái độ

làm việc nghiêm túc và khả năng tư duy độc lập, sáng tạo, năng động Tuy nhiên, hiện nay có khá nhiều học sinh không quen với phương pháp học bằng tình huống, họ không

có kỹ năng làm việc nhóm, thụ động, ỷ lại, không hợp tác từ đó làm giảm hiệu quả của

phương pháp dạy học bằng tình huống” [36, tr 17]

Thứ ba: “Phương pháp dạy học bằng tình huống tốn nhiều thời gian của người

học” [36, tr 27] Trong phương pháp học truyền thống, trong một khoảng thời gian nhất định, giáo viên có thể cung cấp một lượng kiến thức tương đối hoàn chỉnh, hệ thống, lôgic cho học sinh Cùng lượng kiến thức đó, trong phương pháp học bằng tình huống, học sinh phải tự mình tìm kiếm và đọc tài liệu, xử lý thông tin nên sẽ tốn thời gian hơn gấp nhiều lần so với phương pháp học truyền thống Phương pháp dạy học bằng tình huống đòi hỏi giáo viên phải là người tích cực, luôn đổi mới, cập nhật thông tin, kiến thức và kỹ năng mới Trong xã hội hiện đại, các điều kiện về kinh tế, chính trị, xã hội và pháp luật thay đổi một cách nhanh chóng nên “tuổi thọ” của một tình huống rất ngắn, vả lại khi tình huống có vấn đề đã được giải quyết thì nó không còn là tình huống có vấn đề nữa Có khi giáo viên mới xây dựng xong một tình huống, giảng

dạy được một lần đã phải thay đổi cho phù hợp

Có ý kiến cho rằng dạy học bằng tình huống là cách để thầy “nghỉ ngơi” vì trong khi người học phải làm việc, người dạy không có việc gì để làm Đây là một ý kiến sai lầm vì phương pháp dạy học bằng tình huống đòi hỏi những kỹ năng phức tạp hơn trong giảng dạy, như cách tổ chức lớp học, bố trí thời lượng, đặt câu hỏi, tổ chức và khuyến khích người học thảo luận, dẫn dắt mạch thảo luận, nhận xét, phản biện… Đây thật sự là những thách thức lớn đối với giáo viên trong quá trình ứng dụng phương pháp

này

1.2.3 Các loại tình huống và các bước tiến hành dạy học bằng tình huống

1.2.3.1 Các loại tình huống dạy học

Áp dụng phương pháp dạy học bằng tình huống cho phép giáo viên sử dụng tình huống một cách rất linh hoạt Tình huống có thể được dùng trong quá trình thuyết giảng hay để phục vụ giờ thảo luận như là trọng tâm của bài học Tùy thuộc vào từng bối cảnh sử dụng, có thể chia tình huống theo mức độ phức tạp của nó thành những loại

như sau:

Loại 1 - Tình huống đơn giản: “Loại này bao gồm các tình huống dưới dạng các ví dụ minh họa với tình tiết đơn giản Độ dài của các tình huống này thường chỉ khoảng 4 - 5 câu Các tình huống đơn giản có thể dùng ngay trong bài thuyết giảng của giáo viên nhằm hai mục đích: (1) minh họa cho kiến thức mà giáo viên

vừa giảng và (2) kích thích học sinh tư duy tại chỗ và dẫn dắt sang nội dung kiến

thức tiếp theo” [28, tr 274]

Loại 2 - Tình huống phức tạp: “Loại này bao gồm các tình huống phức tạp hơn loại

1 sử dụng với mục đích buộc học sinh chuẩn bị bài trước khi lên lớp giờ thuyết giảng Các tình huống phức tạp cần đủ dài, bao gồm một hoặc một số vấn đề nhằm gợi mở kiến thức bắt đầu giờ thuyết giảng của một bài học mới Các tình huống này cần được giao trước cho học sinh cùng với tài liệu hướng dẫn để học sinh đọc Các tình huống không cần quá khó mà chỉ cần đủ để định hướng cho học sinh nghiên cứu và ghi nhớ những khái niệm

khởi đầu của bài học” [28, tr 274]

Loại 3 - Tình huống đầy đủ: “Loại này bao gồm các tình huống phức tạp nhất và được chuẩn bị kỹ lưỡng nhất Mục đích của loại tình huống này là để học sinh áp dụng các kiến thức đã học qua giờ thuyết giảng vào giải quyết các vụ việc trong thực tiễn và qua đó học thêm kiến thức mới Loại tình huống này yêu cầu học sinh không những phải nghiên cứu tài liệu được giao mà còn phải thực hiện các bước chuẩn bị theo yêu cầu của giáo viên Phương pháp nêu vấn đề sẽ hỗ trợ để giải quyết tình huống, trong

đó học sinh là người làm việc chính và giáo viên là người hướng dẫn cho học sinh Về nội dung, tình huống này có độ phức tạp cao nhất Nó thường bao gồm ít nhất ba vấn

đề xuyên suốt trong một hay nhiều bài học và do đó yêu cầu về sự chuẩn bị của cả học

sinh và giáo viên cũng ở mức độ cao nhất” [28, tr 274]

Ngoài ba loại tình huống này, ta cũng có thể phân chia các tình huống theo độ mở của vấn đề trong tình huống Theo cách phân loại này, giáo viên có thể xây dựng các tình huống mở và các tình huống đóng Tình huống mở là các vụ việc mà trong đó lời giải để ngỏ hoặc có nhiều cách giải khác nhau Loại tình huống này rất tốt trong việc kích thích khả năng tư duy và rèn luyện kỹ năng cho học sinh Khi học sinh xử lý các tình huống thuộc loại này, vấn đề mấu chốt không phải là bản thân kết luận mà là cách thức để đi đến kết luận đó.Ngược lại, tình huống đóng là các tình huống dẫn tới một kết quả cố định Học sinh vẫn có thể chủ động xử lý tình huống xong giáo viên sẽ định hướng cho học sinh tới kiến thức chính thống Loại tình huống này rất tốt để giáo viên

bổ sung thêm cho học sinh kiến thức nội dung

1.2.3.2 Các bước tiến hành dạy học bằng tình huống

Trong thực tiễn, giáo viên có thể sử du ̣ng nhiều kĩ thuật để triển khai phương pháp

dạy ho ̣c bằng tình huống Dưới đây là một số gợi ý tiến hành phương pháp này:

* Giai đoạn chuẩn bi ̣ của giáo viên Đây là giai đoa ̣n quan tro ̣ng nhất của dạy ho ̣c

bằng tình huống Vì ở đó diễn ra sự uỷ thác của giáo viên Trong bước này, giáo viên cần phải thực hiện các công việc sau:

Thư ́ nhất: Xác đi ̣nh mu ̣c tiêu và nội dung giảng da ̣y cu ̣ thể, mà thông qua tình

huố ng ho ̣c sinh phải đa ̣t được Câu hỏi ở đây là: sau khi giải quyết xong tình huống, người học sẽ đạt đươ ̣c cái gì? Cái đó có phù hơ ̣p với mu ̣c tiêu và nội dung cần da ̣y không?

Thư ́ hai: Xây dựng tình huống dạy ho ̣c Công việc này giống nhà biên ki ̣ch viết

kịch bản Giáo viên cần phải thu thập tình huống, phân tích và lựa cho ̣n thông tin, xác lập lôgic các sự kiện; tiên lượng trình độ nhận thức, kĩ năng hành động và thái độ của

học sinh khi hành động trong môi trường các sự kiện đó v.v Nếu việc xây dựng tình huống da ̣y học bằng cách lựa chọn tình huống trong thực tế, thì tình huống đó phải điển

hình (đa ̣i diện cho các tình huống cùng loại) và có tính thời sự Đồng thời phải có sự gia công thêm về phương diện sư pha ̣m Nếu là tình huống do giáo viên xây dựng thì

cần phải đảm bảo nguyên tắc "y như thật", tức là những sự kiện trong tình huống phải

gắn với thời gian, không gian, địa điểm và con người cu ̣ thể sản sinh ra tri thức, kĩ năng

và phương pháp mà người giáo viên đưa vào trong tình huống

Thư ́ ba: Cần phân tích trình độ nhận thức, kinh nghiệm và các đặc điểm tâm lí -

xã hội của ho ̣c sinh để xác đi ̣nh mức độ có vấn đề của tình huống (xác đi ̣nh mức độ khó khăn hoặc trở nga ̣i của tình huống mà học sinh phải vượt qua)

Thư ́ tư: Chuẩn bi ̣ các câu hỏi, các phương tiện kĩ thuật cần thiết cho việc giải quyết

tình huống của ho ̣c sinh

Thư ́ năm: Lập kế hoa ̣ch thực hiện và dự kiến những tình huống phát sinh

* Giai đoạn thực hiện Trong giai đoa ̣n này có các việc chủ yếu sau:

Giớ i thiệu tình huống cho ho ̣c sinh Cung cấp thông tin về tình huống (phát tài liệu, băng video.v.v) Nêu rõ công việc ho ̣c sinh phải thực hiện, mu ̣c đích cần đa ̣t v.v Tổ chứ c cho ho ̣c sinh hành động với tình huống: Trong khâu này giáo viên có thể

hướng dẫn ho ̣c sinh hành động với tình huống theo nhiều hình thức:

- La ̀ m việc độc lập của từng học sinh Trong hình thức này, giáo viên cần đảm

bảo đủ thời gian để ho ̣c sinh phân tích và hiểu rõ tình huống Sau khi ho ̣c sinh đưa ra được giải pháp giải quyết tình huống, giáo viên cần xác nhận những tri thức, kĩ năng, phương pháp hành động mà ho ̣c sinh thu nhận được từ việc giải quyết tình huống Trong trường hợp những tri thức thu nhận được không phù hợp, cần giúp ho ̣ khắc phu ̣c, bằng cách tìm kiếm giải pháp mới

- La ̀ m việc theo nhóm Trong hình thức này, lớp được chia thành nhiều nhóm Khi

các nhóm làm việc, giáo viên cần đi vòng quanh, quan sát và trợ giúp các nhóm, nếu thấy cần thiết

- Tha ̉o luận cả lớp Trong da ̣y học tình huống, hình thức làm việc cả lớp chỉ diễn

ra ở công đoa ̣n cuối, khi các cá nhân hoặc các nhóm đã tìm ra được giải pháp và cần công bố, thảo luận, trao đổi rộng rãi trong cả lớp

* Tổng kê ́t: Giáo viên thực hiện chức năng xác nhận kiến thức, kĩ năng, phương

pháp mà học sinhthu nhận được thông qua việc giải quyết tình huống Bước này có thể được thực hiện bằng kĩ thuật trao đổi (cho học sinh tóm tắt và phát biểu, trao đổi, sau đó giáo viên kết luận trước lớp ho ̣c)

1.2.4 Sự cần thiết sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học phần công dân với đạo đức môn Giáo dục công dân lớp 10

Việc đổi mới nội dung, chương trình và phương pháp dạy học trong hơn 4 năm qua đã và đang được thực hiện có hiệu quả nhưng nhìn chung chưa đáp ứng được yêu cầu Hình thức “độc thoại” thuyết trình theo kiểu “thầy nói - trò nghe”, “thầy đọc - trò chép” tuy không còn phổ biến như trước nhưng thực sự vẫn chưa được đẩy lùi triệt để Mặc dù ai cũng nhận thức được yêu cầu và vai trò của đổi mới phương pháp dạy học nhưng do không nắm được thấu đáo bản chất của dạy học tích cực nên hình thức thuyết trình kiểu thông báo, đọc - chép biến tướng thành chiếu - chép, hay có nêu câu hỏi, có

sử dụng dụng cụ trực quan trong dạy học nhưng cũng chủ yếu là duy trì sự đọc - chép Tình trạng này phải được thay đổi vì nó không thể đáp ứng được yêu cầu của đổi mới phương pháp dạy học, không thể đạt được mục tiêu chương trình môn GDCD nói chung

và phần Công dân với đạo đức (GDCD lớp 10) nói riêng Phần công dân với đạo đức

là phần thứ hai của chương trình Giáo dục công dân lớp 10 Học xong phần này học sinh cần đạt được các yêu cầu sau đây:

+ Tôn trọng các giá trị đạo đức xã hội

+ Có tình cảm và niềm tin đối với các quan niệm đạo đức đúng đắn, dám phê phán thái độ và hành vi đạo đức lệch lạc

+ Có quyết tâm học tập rèn luyện, tự hoàn thiện bản thân theo các yêu cầu đạo đức xã hội

Nội dung chương trình được sắp xếp thành 7 bài với thời lượng phân phối là 11 tiết với nội dung chủ yếu là:

Một số giá trị đạo đức của người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Đây là sự phát triển nối tiếp phần đạo đức của môn Giáo dục công dân trung học cơ sở Những chuẩn mực đạo đức học sinh đã học ở các lớp dưới được nâng lên thành những giá trị đạo đức, tư tưởng, chính trị, lối sống của người Việt Nam thời kì Công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước, nhằm giúp học sinh giải quyết hợp lí, có hiệu quả các mối quan hệ

xã hội

Với những yêu cầu và nội dung đa dạng phong phú như trên, để quá trình dạy học đạt được mục tiêu thì không thể chỉ sử dụng một phương pháp mà phải vận dụng đa dạng các phương pháp Trong phần công dân với đạo đức, nội dung có nhiều khái niệm rất trừu tượng khó hiểu như: nghĩa vụ, lương tâm, nhân phẩm, danh dự, lòng tự trọng, hạnh phúc, tình yêu,…Những khái niệm này nếu vận dụng các tình huống để giải quyết vấn đề thì kiến thức sẽ được khắc sâu hơn và giúp học sinh dễ hiểu hơn Ví dụ như khi giảng về nội dung thế nào là một tình yêu chân chính? Thay vì giáo viên đặt câu hỏi:

Tình yêu chân chính là gì? Để khắc sâu kiến thức giáo viên có thể sử dụng tình huống sau: T và H đã yêu nhau được 2 năm Cách đây 1 tháng, T gặp L Biết L có cảm tình với mình, hơn nữa T phát hiện gia đình L rất giàu có vì cha của L là giám đốc của một công ti lớn, T đã quyết định chia tay với H để quay sang tán tỉnh L Hiện nay, T và L đang yêu nhau và hai người chuẩn bị làm đám cưới Bị bỏ rơi một cách phũ phàng, H đã

vô cùng đau khổ, trong lúc quẫn trí, H định tìm đến cái chết Theo em, tình yêu mà T dành cho L có phải là tình yêu chân chính không? Tại sao Nếu có thể cho H một lời khuyên vào lúc này, em sẽ nói gì với H?

Ngoài những khái niệm mang tính chất trừu tượng còn có những nội dung liên

hệ đến các vấn đề xã hội như: hôn nhân, gia đình, những điều cần tránh trong tình yêu nam nữ thanh niên Những vấn đề này nếu dạy theo phương pháp vấn đáp thì sẽ không sinh động và phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo bằng phương pháp tình huống Khi giải quyết tình huống học sinh sẽ bộc lộ được suy nghĩ của bản thân học sinh, những suy nghĩ đó sẽ được tranh luận bởi các bạn khác từ đó những sáng tạo, sự thông minh sẽ được phát huy Bên cạnh đó, những suy nghĩ sai lệch của học sinh sẽ được giáo viên phát hiện và sửa chữa Giáo viên có thể kiểm tra được năng lực giải quyết các vấn đề xã hội và kiến thức thực tiễn của học sinh như thế nào? Nếu sử dụng phương pháp thuyết trình thì những sai lệch của học sinh khó có thể bộc lộ ra bên ngoài

Từ những điều trình bày trên ta thấy rằng để dạy những nội dung của đạo đức học thì phương pháp tình huống là phương pháp phù hợp và có nhiều ưu điểm

1.3 Cơ sở thực tiễn của việc sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn Giáo dục Công dân lớp 10 (Qua khảo sát tại một số trường THPT tỉnh Thái nguyên)

1.3.1 Khái quát về một số trường Trung học phổ thông tỉnh Thái Nguyên

Thái nguyên là một tỉnh miền núi thuộc vùng trung du - miền núi Đông Bắc gồm nhiều thành phần dân tộc định cư lâu đời và có một bề dày truyền thống yêu nước, nhân nghĩa, hiếu học, đoàn kết và cần cù lao động trong lịch sử lâu dài đấu tranh dựng nước

và giữ nước

Thái Nguyên còn là một trong những trung tâm lớn của cả nước về đào tạo và cung cấp nguồn nhân lực có chất lượng cao cho khu vực Trung du miền núi phía Bắc

và cho cả nước Bên cạnh hệ thống các trường THPT chất lượng, hệ thống mạng lưới các trường đào tạo chuyên nghiệp từ đào tạo nghề, trung cấp, cao đẳng đến đại học, tập trung nhiều trường có qui mô và chất lượng đào tạo lớn Chính điều kiện thuận lợi này

đã tác động đến tinh thần ham học hỏi, ham tiến bộ và tư tưởng xây dựng quê hương giàu đẹp của con em tỉnh Thái Nguyên

Hiện nay, ở Thái Nguyên số học sinh THPT chiếm vị trí đông đảo có tổng số là

33420 trên 32 trường THPT (theo báo cáo tổng kết năm học 2014-2015) của Sở giáo dục và Đào tạo Thái Nguyên cùng với nhiều trung tâm Giáo dục thường xuyên của tỉnh

và các huyện

Mục đích nghiên cứu của luận văn là đề xuất biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học môn Giáo dục công dân ở một số trường THPT tỉnh Thái nguyên nên tôi tập trung nghiên cứu ở 3 trường THPT sau:

1 Trường THPT Chu Văn An Thái Nguyên

Trường được thành lập ngày 20 tháng 11 năm 1972 với tên gọi là “Trường Bổ túc văn hóa cấp 3 tại chức Gang Thép” Địa điểm ban đầu của trường là khu tập thể xưởng Luyện thép

Ngày đầu thành lập trường có 11 thầy cô với nhiệm vụ chủ yếu dạy bổ túc văn hóa cấp 3 ban đêm cho cán bộ, công nhân chưa có trình độ văn hóa cấp 3, Bổ túc ngoại ngữ cho kỹ sư cán bộ kỹ thuật của công ty gang thép Năm 1974 tổ chức dạy hệ văn hóa nghề nghiệp, đối tượng dạy học là con cán bộ công nhân gang thép thi không đỗ vào cấp 3

Cơ sở vật chất của trường lúc mới thành lập còn thiếu thốn, nghèo nàn, lớp học dạy cho cán bộ công nhân chủ yếu là nhờ các hội trường, nhà ăn của các đơn vị, ánh sáng dùng đèn bão, đèn đất, xong nhà trường đã góp phần trong công tác giáo dục đào tạo

để Công ty Gang thép hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ sản xuất gang thép cho tổ quốc Tháng 10 năm 1980, Đảng ủy công ty gang thép Thái Nguyên chuyển chỗ làm việc

và quyết định cho nhà trường chuyển từ khu tập thể luyện thép ra khu trường hiện nay, toạ lạc tại phường Hương Sơn, Thành phố Thái Nguyên

Do yêu cầu thực tế và sự phát triển của nhà trường, ngày 9 tháng 5 năm 1984

trường được đổi tên là Trường Phổ thông trung học kỹ thuật công nghiệp gang thép Năm học 1984-1985 trường mở 3 lớp 10 phổ thông, bên cạnh đó vẫn dạy cho hệ văn hóa nghề nghiệp và bổ túc văn hóa cho cán bộ công nhân công ty gang thép Thái Nguyên Với những nhiệm vụ trên, nhà trường luôn nỗ lực vượt khó hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao, đặc biệt giáo dục phổ thông ngày càng phát triển

Năm 2000 trường chuyển từ quản lý của công ty gang thép về sở giáo dục đào tạo quản lý Ngày 21 tháng 2 năm 2000 trường được đổi tên và vinh dự mang tên nhà giáo lỗi lạc Chu Văn An Sự kiện này là dấu ấn để nhà trường vươn lên xứng với niềm vinh

dự, xứng với tầm vóc phát triển mới của các ngành đất nước

Các thế hệ hiệu trưởng nhà trường: Cô giáo Phạm Thị Diêm từ năm 1972 đến năm

1984, Cố thầy giáo Dương Quang Ích từ năm 1984 đến năm 1988, Cô giáo Nguyễn Mai Hương từ năm 1988 đến 1998, Thầy giáo Cao Văn Tiến từ năm 1998 đến năm

2006, Thầy giáo Nguyễn Quang Thuấn từ năm 2006 đến năm 2011, Cô giáo Nguyễn Thị Quốc Hoà từ năm 2012 đến nay

Nhà trường có cơ sở vật chất, thiết bị dạy học hiện đại, khuôn viên đẹp, thoáng mát Năm học 2008-2009 trường vinh dự được Sở Giáo dục Đào tạo Thái Nguyên lựa chọn duy nhất đại diện các trường THPT tỉnh Thái Nguyên đăng ký với Bộ Giáo dục đào tạo "Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực"

Nhà trường được đánh giá là đơn vị đi đầu các trường THPT trong tỉnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong quản lý và giảng dạy Hiện nay trường có đội ngũ 31 thầy cô giáo có trình độ thạc sỹ, 4 thầy cô đang học thạc sỹ, 1 cô đang nghiên cứu sinh Hiện nay có 35 thầy cô đạt Danh hiệu giáo viên dạy giỏi cấp tỉnh, ở tất cả các

bộ môn.Đội ngũ giáo viên của trường luôn tận tụy, thương yêu học sinh, tâm huyết với nghề Nhà trường gồm 24 lớp và 1.080 học sinh trong đó khối 10 là 8 lớp với 360 học sinh

Tỷ lệ tốt nghiệp năm học 2013-2014, 2014-2015, đạt 100%.Tỷ lệ học sinh xếp loại học lực Khá và Giỏi đạt 64.4%.Số học sinh đạt giải kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh ngày càng tăng Năm học 2013-2014 đạt 165 em đạt giải cấp tỉnh và là trường có tỷ lệ đạt học sinh đạt giải cao nhất trong các trường không chuyên của tỉnh, (tỷ lệ 15.9%) Năm 2008 trường được Cục Công nghệ thông tin Bộ giáo dục đào tạo xếp trong

top 200 trường THPT có điểm thi Đại học tốt nhất toàn quốc (Thái Nguyên có trường THPT Chuyên và THPT Chu Văn An nằm trong top này)

Trường được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Lao động Hạng Ba năm 1992- Hạng Nhì năm 1997 - Hạng Nhất năm 2002 Đặc biệt trường THPT Chu Văn An là nhà trường có truyền thống quản lý, dạy và học nghiêm túc, có kinh nghiệm lâu năm dạy học phân ban

2 Trường THPT Ngô Quyền Thái Nguyên

Tháng 8/1966, theo quyết định của UBND tỉnh Bắc Thái, trường cấp 3 Đồng Hỷ, nay là trường THPT Ngô Quyền (Thái Nguyên) được thành lập Trong suốt chiều dài lịch sử hình thành, thầy và trò trường THPT Ngô Quyền luôn cố gắng phấn đấu trong hoạt động dạy và học Hiện nay thầy Lại Đức Kế là Bí thư chi bộ- Hiệu trưởng nhà trường Từ năm 1966 đến năm 1973: trường đóng trên địa điểm Gò Ba Xã (Điểm trung tâm của ba xã Huống Trung, Huống Thượng và Linh Sơn), huyện Đồng Hỷ tỉnh Bắc Thái, lấy tên là trường cấp III Đồng Hỷ, từ năm 1973 đến năm 1993 trường chuyển địa điểm đóng tại xóm La Gianh, xã Thịnh Đức, huyện Đồng Hỷ tỉnh Bắc Thái (cũ) Thời điểm này

do trường đóng trên địa bàn thuộc TP Thái Nguyên cho nên năm 1986 trường đổi tên từ trường cấp III Đồng Hỷ thành trường THPT Ngô Quyền Từ năm 1993 đến nay trường chuyển địa điểm đóng tại phường Thịnh Đán, thành phố Thái Nguyên

Năm học 2014 - 2015 trường có 83 cán bộ giáo viên Số giáo viên đứng lớp 100% đạt chuẩn, trong đó có 12 thạc sỹ và 30 giáo viên dạy giỏi cấp tỉnh Nhà trường đã đào tạo được trên 15.000 học sinh trưởng thành, ra công tác phục vụ trên mọi miền Tổ quốc, trong số đó có rất nhiều người giữ chức vụ quan trọng trong các ngành các cấp Trong công tác đổi mới phương pháp giảng dạy, trường THPT Ngô Quyền luôn đẩy mạnh việc tích cực đổi mới, ứng dụng mạnh mẽ các phương tiện khoa học kỹ thuật, thông tin vào quá trình giảng dạy nhằm phát huy vai trò của người học là chủ thể để nâng cao chất lượng đào tạo Tổ chức thực hiện tốt cuộc vận động lớn “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” Cùng với nguồn đầu tư của Nhà nước, nhà trường đã đẩy mạnh công tác xã hội hóa, huy động nguồn lực để đầu tư cơ sở vật chất của nhà trường theo hướng chuẩn hóa cũng như tăng cường phối hợp với các bậc phụ huynh trong việc giáo dục học sinh

Hướng tới chào mừng kỷ niệm 50 năm ngày thành lập trường, năm học 2015

-2016 thầy và trò nhà trường đã có nhiều cố gắng, nỗ lực Năm học 2015 - -2016 nhà trường có 30 lớp, tổng số 1320 học sinh, kết quả thi đua trong năm học như sau:

- Đạt 115 giải trong kỳ thi chọn HS giỏi cấp tỉnh, tăng 102% so năm học trước (năm 2014 - 2015 có 57 giải)

- HS từ tiên tiến trở lên có 739 em, chiếm 61.2%, tăng 50.2% em so năm học trước (năm 2014-2015 có là 512 em), trong đó:

+ Có 99 học sinh giỏi toàn diện cả năm, tăng so năm học trước 42 em (năm học trước có 57 em HS giỏi toàn diện)

+ Có 640 học sinh tiên tiến chiếm 53.02% tăng hơn so năm học trước (năm 2014

- 2015 có 455 em HS tiên tiến)

Với sự cố gắng của toàn thể đội ngũ giáo viên, cán bộ quản lý và học sinh, chắc chắn trường THPT Ngô Quyền sẽ tiếp tục giữ vững truyền thống và phát huy đạt được nhiều thành tích, làm tốt nhiệm vụ nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp giáo dục trong giai đoạn mới

3 Trường THPT Đồng Hỷ, huyện Đồng Hỷ tỉnh Thái Nguyên

Cách thành phố không xa, trên con đường quốc lộ số 3 về phía Lạng Sơn, trường Trung học phổ thông Đồng Hỷ toạ lạc trên địa bàn thị trấn Chùa Hang, huyện Đồng

Hỷ tỉnh Thái Nguyên Là ngôi trường xinh xắn, ẩn mình trên một quả đồi nhỏ, giữa một không gian thoáng rộng với những hàng cây xanh toả bóng mát quanh năm Những năm đầu thành lập, trường được thành lập theo quyết định số 111/QĐ-UB ngày 08/08/1986 của UBND tỉnh Bắc Thái (nay là tỉnh Thái Nguyên) Trường có tên: Trường Phổ thông trung học kỹ thuật Đồng Hỷ sau này đổi tên là trường Trung học phổ thông Đồng Hỷ (THPT Đồng Hỷ) Đóng trên địa bàn Huyện Đồng Hỷ, một huyện miền núi có 18 xã và 3 thị trấn, có 2 xã vùng cao, 12 xã khó khăn, những năm gần đây được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, kinh tế xã hội có nhiều đổi mới, nhưng về

cơ bản Đồng Hỷ vẫn là một huyện miền núi nghèo, giao thông nông thôn khó khăn, chất lượng cuộc sống, trình độ dân trí thấp ảnh hưởng không nhỏ tới chất lượng giáo dục Hàng năm nhà trường đón nhận hầu hết học sinh là con em các dân tộc trên địa bàn huyện về đây học tập rèn luyện và tu dưỡng

Trong những năm đầu mới thành lập, nhà trường gặp rất nhiều khó khăn, nhưng

được sự quan tâm giúp đỡ của Sở Giáo dục & Đào tạo tỉnh Thái Nguyên, của các cấp chính quyền và nhân dân địa phương, đặc biệt là bằng tất cả sự nỗ lực, lòng nhiệt tình tâm huyết, sự năng động sáng tạo của Ban giám hiệu, các thầy giáo, cô giáo cùng các thế hệ học sinh đã chung tay góp sức xây dựng nhà trường có cơ ngơi ngày một khang trang xanh - sạch - đẹp như ngày hôm nay

Qua hơn 25 năm xây dựng và trưởng thành, vượt qua bao khó khăn thử thách, trường THPT Đồng Hỷ có những bước phát triển to lớn cả về quy mô và chất lượng giáo dục Năm học 2014-2015, trường có tổng số lớp là 42 với 1663 học sinh, có 108 cán bộ giáo viên và công nhân viên Trường có 43 phòng học cao tầng, có phòng thư viện, khu làm việc của giáo viên với đầy đủ các phương tiện làm việc, có phòng truyền thống, phòng học hướng nghiệp, phòng thực hành tin học đáp ứng được nhu cầu giảng dạy, học tập của giáo viên và học sinh Đội ngũ cán bộ, giáo viên được tăng cường cả

về số lượng và chất lượng, có 21 cán bộ, giáo viên có trình độ thạc sỹ, có 33 giáo viên giỏi cấp tỉnh

Hiện nay đồng chí Tống Hoàng Đan là Bí thư Đảng bộ - Hiệu trưởng nhà trường, tiếp tục truyền thống của các thế hệ lãnh đạo đi trước đồng chí đã phát huy trí tuệ, tinh thần làm chủ, tinh thần đoàn kết của tập thể cán bộ giáo viên nhà trường, xây dựng nhà trường đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục Điểm nổi bật của nhà trường là có một Đảng

bộ và 6 chi bộ trong sạch vững mạnh, đoàn kết, gồm có gần 80 đảng viên; trường có tập thể công đoàn vững mạnh, đoàn kết, có trách nhiệm trong mọi công tác, gương mẫu chấp hành các chủ trương, chính sách pháp luật của Đảng và Nhà nước, bảo đảm thực hiện dân chủ và phát huy quyền dân chủ của mỗi cá nhân trong đơn vị, luôn hoàn thành vượt mức các chỉ tiêu kế hoạch của nhà trường, của Sở GD&ĐT giao cho hàng năm Cán bộ, giáo viên luôn cải tiến, đổi mới phương pháp giảng dạy, chất lượng giáo dục ngày càng được nâng cao Công đoàn nhà trường liên tục đạt danh hiệu Công đoàn cơ

sở trong sạch, vững mạnh

Trong 25 năm xây dựng và phát triển, trường THPT Đồng Hỷ đã đóng góp nhiều công lao to lớn về đào tạo nguồn nhân lực cho địa phương Nhà trường trở thành trung tâm văn hoá lớn của huyện Đồng Hỷ, nhiều thế hệ giáo viên và học sinh đã trưởng thành, tham gia công tác ở nhiều lĩnh vực văn hoá, kinh tế, xã hội trên cả nước

Với sự cố gắng nỗ lực của thầy và trò năm học vừa qua, nhà trường đã đạt được

nhiều thành tích xuất sắc như: Trong cuộc thi học sinh giỏi tỉnh các môn văn hoá khối

12 đạt 50 giải, khối 10 và 11 đạt 86 giải Thi giải tiếng Anh trên mạng đạt 7 giải trong

đó có 1 học sinh dự thi vòng quốc gia Thi giải Toán qua mạng đạt 12 giải Kết quả giáo dục toàn diện của học sinh toàn trường năm học 2015 – 2016 là: Học lực Giỏi: 142/1642=8,6%, Khá: 796/1642= 48,5%, TB: 651/1642= 39,6%, Yếu: 53/1642= 3,2%

Về hạnh kiểm: Tốt 1090/1642=66,4%, Khá: 454/1642=27,6%, TB: 76/1642=4,6%, Yếu: 22/1642=1,3%

1.3.2 Thực trạng của việc vận dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn Giáo dục công dân lớp 10 ở một số trường THPT tỉnh Thái Nguyên

1.3.2.1 Tiến hành điều tra

* Lập phiếu điều tra:

Để phục vụ cho việc nghiên cứu luận văn, tôi đã tiến hành điều tra thông qua việc xin ý kiến trong phiếu điều tra Việc điều tra được tiến hành ở 3 trường THPT trên địa bàn tỉnh TháiNguyên như: Trường THPT Chu Văn An, Trường THPT Ngô Quyền và Trường THPT Đồng Hỷ Cụ thể như sau:

SỐ LIỆU ĐIỀU TRA TẠI TRƯỜNG THPT CHU VĂN AN

THÁI NGUYÊN

1.Thái độ của em đối với môn GDCD

3 Khi học phần “Công dân với đạo đức” môn GDCD em thích giáo viên

sử dụng phương pháp nào? (Có thể lựa chọn nhiều phương án)

a Thuyết trình

b Đàm thoại

c Nêu vấn đề

d Sử dụng tình huống

4 Tần xuất sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học phần

“Công dân với đạo đức” môn GDCD của giáo viên ở trường THPT

a Rất thường xuyên

b Thường xuyên

c Không thường xuyên

5 Thái độ và khả năng giải quyết tình huống của học sinh trong học phần

“công dân với đạo đức” môn GDCD ở trường THPT

38% 52% 8% 2%

7% 13% 15% 65%

14% 70% 16%

20% 50% 30% 0%

* Xử lí kết quả điều tra

Theo số liệu điều tra ở lớp 10 trường THPT Chu Văn An Thái Nguyên với số lượng 100 phiếu điều tra đã thu được kết quả cụ thể (xem bảng tr 32)

Từ kết quả trên cho thấy:

Thứ nhất, về thái độ của các em học sinh ta thấy phần lớn các em đã nhận thức rõ được vai trò của bộ môn GDCD và đã coi bộ môn này như là một bộ môn khoa học xã hội Chính vì lẽ đó mà đã có 87% số em học sinh được hỏi là thích học bộ môn này và chỉ có 10% các em có thái độ ít thích và 3% là không thích học bộ môn GDCD

Thứ hai, từ số liệu điều tra cho thấy đa số học sinh lớp 10 trường THPT Chu Văn

An đều nhận thức phần “Công dân với đạo đức” môn GDCD là quan trọng chiếm 52%

và rất quan trọng chiếm 38%, điều này cho thấy học sinh có sự quan tâm tích cực đối với môn học Chỉ có 8% học sinh cho rằng phần “Công dân với đạo đức” môn GDCD

là ít quan trọng và 2% học sinh cho rằng không quan trọng Như vậy chỉ có 10% học sinh chưa thấy được tầm quan trọng của học phần này

Thứ ba, khi nghe giảng phần “Công dân với đạo đức” môn GDCD em thích giáo viên sử dụng phương pháp nào thì đa số các em đều trả lời thích giáo viên sử dụng tình huống Bởi vì phương pháp này giúp các em kích thích được sự hứng thú và phát huy được tính chủ động sáng tạo trong quá trình tiếp thu kiến thức Cho nên phương pháp

sử dụng tình huống đã chiếm 65% trong khi đó phương pháp đàm thoại chiếm 13%, phương pháp nêu vấn đề chiếm 15%và chỉ có 7% học sinh thích giáo viên sử dụng phương pháp thuyết trình Qua đó ta thấy phương pháp sử dụng tình huống chiếm một

tỉ lệ rất cao so với các phương pháp khác

Thứ tư, qua điều tra số liệu ta thấy khi giảng dạy học phần “Công dân với đạo đức” giáo viên trường THPT Chu Văn An đã thường xuyên tổ chức dạy học theo phương pháp dạy học bằng tình huống cụ thể, có 14% ý kiến cho rằng rất thường xuyên

và 70% ý kiến cho rằng giáo viên thường xuyên sử dụng phương pháp này chỉ có 16% là không thường xuyên sử dụng Việc vận dụng phương pháp này đã tạo ra được sự hứng thú của học sinh trong môn học này, đây cũng là một nhân tố quan trọng làm cho chất lượng môn học được nâng lên

Thứ năm, sự thích thú của học sinh đối với phương pháp dạy học bằng tình huống được thể hiện thông qua thái độ và khả năng giải quyết tình huống của học sinh trong học tập môn Giáo dục công dân phần Công dân với đạo đức Thường xuyên được học tập bằng phương pháp sử dụng tình huống nên thái độ và khả năng giải quyết tình huống của học sinh rất cao Cụ thể là 70% học sinh được hỏi cho rằng giải quyết tốt và rất tốt tình huống, chỉ có 30% học sinh giải quyết tình huống ở mức trung bình

Như vậy, từ bảng số liệu nêu trên ta thấy rằng tại trường THPT Chu Văn An phương pháp dạy học bằng tình huống đã được sử dụng một cách khá tốt và đã mang lại được nhiều hiệu quả thiết thực như: chất lượng bộ môn Giáo dục công dân đã được tăng lên khá cao (76% khá giỏi), vai trò của môn Giáo dục công dân được nâng lên các

em không còn thái độ xem thường môn học, đa số các em nắm rõ về phương pháp dạy học này Từ việc giáo viên hướng dẫn cách thức giải quyết tình huống đã làm cho các

em thích thú môn học này và các em có thái độ tích cực trong việc học tập hơn Những kết quả trên đã phần nào cho thấy tính hiệu quả của phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học phần công dân với đạo đức trong chương trình Giáo dục công dân lớp 10

SỐ LIỆU ĐIỀU TRA TẠI TRƯỜNG THPT NGÔ QUYỀN

THÁI NGUYÊN

1.Thái độ của em đối với môn GDCD

3 Khi học phần “Công dân với đạo đức” môn GDCD em thích giáo viên

sử dụng phương pháp nào? (Có thể lựa chọn nhiều phương án)

a.Thuyết trình

b Đàm thoại

c Nêu vấn đề

d Sử dụng tình huống

4 Tần xuất sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học

phần “Công dân với đạo đức” môn GDCD của giáo viên ở trường THPT

a Rất thường xuyên

b Thường xuyên

c Không thường xuyên

5 Thái độ và khả năng giải quyết tình huống của học sinh trong học phần

“công dân với đạo đức” môn GDCD ở trường THPT

30% 60% 10% 0%

6,% 28% 16,% 50,%

10% 68% 22%

15% 50% 30% 5%