Đặc trưng ngữ nghĩa nhóm tục ngữ chứa các từ trỏ bộ phận cơ thể người

Ngoài những chuyên luận nghiên cứu về tục ngữ trên, còn có một số bài viết về tục ngữ đáng chú ý như: “Về ranh giới giữa thành ngữ và tục ngữ” 1972 của Nguyễn Văn Mệnh, Tạp chí Ngôn ngữ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN

TÊN ĐỀ TÀI ĐẶC TRƯNG NGỮ NGHĨA NHÓM TỤC NGỮ CHỨA

CÁC TỪ TRỎ BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI

Thuộc nhóm ngành khoa học: Ngữ văn

THÁNG 3 /2016

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN

TÊN ĐỀ TÀI ĐẶC TRƯNG NGỮ NGHĨA NHÓM TỤC NGỮ CHỨA

CÁC TỪ TRỎ BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI

Thuộc nhóm ngành khoa học: Ngữ văn

THÁNG 3 /2015

MỤC LỤC

1.2 Nhận diện tục ngữ 11

ĐẶC TRƯNG NGỮ NGHĨA NHÓM TỤC NGỮ TRỎ 21

BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI 21

2.1.Phân loại 21

2.1.1.Từ trên xuống dưới ( đầu, thân mình, tay, chân) 21

đó có bình diện ngữ nghĩa.

1.2 Trong kho tàng tục ngữ Việt, từ chỉ bộ phận cơ thể người chiếm một

số lượng khá lớn Hệ thống từ chỉ bộ phận cơ thể người có từ rất lâu đời, từ khi con người tự nhận thức được về chính bản thân mình Sau đó, con người lại lấy mình làm thước đo vũ trụ thông qua các bộ phận chỉ các giác quan cơ thể mình

để nhận thức và lí giải hiện thực xung quanh Những nhận thức đó được ghi lại trong tục ngữ Người Việt Nam, do nền sản xuất lúa nước, đặc trưng văn hóa, rất chuộng cách vận dụng tục ngữ trong lời nói Ở hầu hết các lĩnh vực nhận thức trong tục ngữ, từ chỉ bộ phận cơ thể người đều có mặt Và trong bất kỳ cuốn sách nào sưu tập tục ngữ thì bộ phận tục ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người cũng chiếm một số lượng rất lớn Vì thế việc nghiên cứu ngữ nghĩa các phát ngôn tục ngữ chứa từ chỉ bộ phận cơ thể người là một việc làm hết sức cần thiết

1.3 Trong chương trình ngữ văn ở nhà trường phổ thông hiện nay, tục ngữ đang được đưa vào giảng dạy ở các cấp học Việc tìm hiểu bộ phận tục ngữ

có từ chỉ bộ phận cơ thể người sẽ góp phần củng cố kiến thức về tục ngữ cho giáo viên phổ thông, giúp cho việc giảng dạy phần tục ngữ được sâu sắc, vững vàng và đạt được hiệu quả cao nhất

Vì những lý do trên, chúng tôi chọn vấn đề “Đặc trưng ngữ nghĩa nhóm tục ngữ chứa các từ trỏ bộ phận cơ thể người’’ làm đề tài nghiên cứu của nhóm mình

2 Lịch sử vấn đề

Là một trong những di sản quý báu của ngôn ngữ dân tộc, tục ngữ đã thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều ngành khoa học, xã hội nhân văn Cho đến nay, số lượng công trình, bài viết nghiên cứu về tục ngữ là rất lớn Dưới đây, chúng tôi xin điểm lại một số công trình nghiên cứu tục ngữ có liên quan đến đề tài này

Từ trước đến nay các nhà nghiên cứu văn học đã đề cập nhiều đến việc xác định đúng khái niệm tục ngữ bằng việc phân biệt tục ngữ với thành ngữ, tục ngữ với ca dao

Tác giả Dương Quảng Hàm là người đầu tiên phân biệt tục ngữ với thành

ngữ (1945): “Một câu tục ngữ tự nó phải có ý nghĩa đầy đủ, hoặc khuyên răn hoặc chỉ bảo một điều gì Còn thành ngữ chỉ là lời nói có sẵn để ta tiện dùng mà diễn đạt một ý gì cho nó màu mè”.

Tiếp sau đó nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan cũng tán thành ý kiến trên và

đưa ra phân biệt rõ ràng khi ông nhấn mạnh thêm: “Tục ngữ là một câu tự nó diễn đạt trọn vẹn một ý, một nhận xét, một kinh nghiệm, một luân lý, một công lý

có khi là sự phê phán”, còn thành ngữ là “một phần câu sẵn có, nó là một bộ phận của câu mà nhiều người đã quen dùng, nhưng nó không diễn đạt một ý trọn vẹn”.

Các tác giả trên khi đưa ra định nghĩa về tục ngữ hay phân biệt tục ngữ với thành ngữ, tục ngữ với ca dao đều lấy tiêu chí nội dung làm cơ sở mà xem tiêu chí hình thức chỉ là yếu tố phụ Ngược lại, các nhà ngôn ngữ học lại rất quan tâm đến tục ngữ trên cả hai phương diện hình thức và nội dung

Có thể coi cuốn Tục ngữ Việt nam cấu trúc và thi pháp (1997) của

Nguyễn Thái Hòa là cuốn chuyên luận khảo sát về tục ngữ một cách công phu

nhất dưới góc nhìn ngôn ngữ học Trong phần Cấu trúc tác giả đã tìm hiểu các

vấn đề: Tính cố định của tục ngữ, mô hình tổng quát của tục ngữ, phân loại các

khuôn hình cơ bản của tục ngữ, những câu tục ngữ phức hợp Trong phần Thi

pháp có các nội dung: Tục ngữ - một tổng thể thi ca nhỏ nhất; Tục ngữ - một

danh mục các lẽ thường; sự vận dụng tục ngữ

Năm 2001, trong cuốn “Tìm hiểu thi pháp tục ngữ Việt nam”, tác giả Phan

Thị Đào đã trình bày về các vấn đề: kết cấu của tục ngữ; vần và nhịp trong tục ngữ; cách tạo nghĩa trong tục ngữ

Công trình “Tục ngữ Việt Nam dưới góc nhìn ngữ nghĩa - ngữ dụng học”

(2006) của tác giả Đỗ Thị Kim Liên đã đề cập đến vấn đề nghiên cứu tục ngữ và nhận diện tục ngữ, ngữ nghĩa của các lớp từ trong tục ngữ; Các quan hệ ngữ nghĩa trong tục ngữ, một số trường ngữ nghĩa phản ánh đặc trưng văn hóa Việt trong tục ngữ; Vấn đề dạy tục ngữ trong nhà trường Đây là công trình đi sâu nghiên cứu tục ngữ dưới góc nhìn ngữ nghĩa - ngữ dụng đã có những đóng góp mới mẻ

Ngoài những chuyên luận nghiên cứu về tục ngữ trên, còn có một số bài

viết về tục ngữ đáng chú ý như: “Về ranh giới giữa thành ngữ và tục ngữ” (1972) của Nguyễn Văn Mệnh, Tạp chí Ngôn ngữ số 3; “Góp ý kiến về phân biệt thành ngữ với tục ngữ” (1973) Của Cù Đình Tú, Tạp chí Ngôn ngữ, số 1;

“Dấu ấn văn hóa trong tục ngữ” của tác giả Nguyễn Quý Thành, Tạp chí Văn hóa dân gian (số 4, 1998); “Tìm hiểu văn hóa ứng xử của người Việt qua tục ngữ” của tác giả Nguyễn Văn Thông, Tạp chí Văn hóa dân gian (2000); “Tiếp cận tục ngữ từ góc độ văn hóa học” của tác giả Hoàng Minh Đạo hay tạp chí Văn hóa dân gian (2006), Về bộ phận tục ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người đã

có một số bài viết đăng trên tạp chí Ngôn ngữ: Nguyễn Văn Nở với bài “Dấu ấn văn hóa dân tộc qua chất liệu biểu trưng tự nhiên và từ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ” đăng trên tạp chí Ngôn ngữ và đời sống, (số 12 - 2006)

Trong bài viết này, tác giả đã chỉ ra từ chỉ bộ phận cơ thể người được dùng làm chất liệu biểu trưng trong hầu hết tục ngữ các nước Điểm khác nhau là ở cách diễn đạt hoặc ở chỗ lựa chọn đặc trưng của từ chỉ bộ phận cơ thể người

Tóm lại, bộ phận tục ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người tuy đã được nghiên cứu nhưng vẫn còn sơ lược, chưa toàn diện và có hệ thống Với đề tài

này, chúng tôi mong muốn tìm hiểu đầy đủ hơn về bộ phận các phát ngôn tục ngữ chứa từ chỉ bộ phận cơ thể người.

3 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi chọn bộ sưu tập Kho tàng tục ngữ người Việt do tác giả Nguyễn Xuân Kính làm chủ biên cùng với một số tác giả khác, in

năm 2002, Nxb Văn hóa thông tin, làm đối tượng khảo sát Đây là công trình quy mô nhất, gồm 16.098 câu tục ngữ từng có mặt trong 52 đầu sách khác nhau Tuy nhiên, chúng tôi chỉ tập trung vào bộ phận tục ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người gồm 1881 câu, với 2687 lượt từ xuất hiện, gọi tên 104 bộ phận cơ thể người

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, chúng tôi tiến hành các nhiệm vụ sau:

a Khảo sát số lượng xuất hiện của các phát ngôn tục ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người

b Phân tích, mô tả đặc điểm ngữ nghĩa của các phát ngôn tục ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người

c Chỉ ra đặc trưng văn hóa của người Việt qua các phát ngôn tục ngữ có

từ chỉ bộ phận cơ thể người

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng chủ yếu một số phương pháp sau:

4.1 Phương pháp thống kê và phân loại

Qua khảo sát 16098 câu tục ngữ trong Kho tàng tục ngữ người Việt,

chúng tôi đã thống kê được 1881 phát ngôn có chứa từ chỉ bộ phận cơ thể người Sau đó, chúng tôi đã phân loại chúng theo vị trí xuất hiện: Cụ thể có 1610 phát ngôn có từ chỉ bộ phận cơ thể người ở bên ngoài và 271 phát ngôn có từ chỉ bộ phận bên trong cơ thể người, tổng số từ mà chúng tôi thu được là 89 từ chỉ bộ phận cơ thể người ở bên ngoài và 15 từ chỉ bộ phận cơ thể người ở bên trong

4.2 Phương pháp mô tả

Dựa vào kết quả thống kê, phân loại chúng tôi mô tả vị trí, tần số xuất hiện và ngữ nghĩa của các phát ngôn tục ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người

4.3 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Trên cơ sở thống kê, phân loại, mô tả chúng tôi tiến hành phân tích cụ thể

và tổng hợp các nhóm ngữ nghĩa phát ngôn tiêu biểu trong tục ngữ Từ đó, thấy được cách sử dụng các phát ngôn đó trong việc biểu đạt nội dung ngữ nghĩa, cũng như đặc trưng văn hoá của người Việt qua Kho tàng tục ngữ chứa từ chỉ bộ phận cơ thể người

5 Đóng góp đề tài

Có thể xem đây là công trình tìm hiểu một cách tương đối hệ thống về đặc điểm ngữ nghĩa (đặc biệt là nghĩa biểu trưng) của các phát ngôn tục ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người

6 Cấu trúc đề tài

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, nội dung của đề tài này gồm hai chương:

Chương 1:Những vấn đề lí luận chung

Chương 2:Đặc trưng ngữ nghĩa nhóm tục ngữ trỏ bộ phận cơ thể người

.

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG1.1.Về khái niệm tục ngữ

Là một trong những di sản quý báu của ngôn ngữ dân tộc, tục ngữ đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học, xã hội nhân văn, được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau Các nhà nghiên cứu đã có những định nghĩa khác nhau về tục ngữ

Theo Từ điển tiếng Việt thì “Tục ngữ là những câu ngắn gọn thường có vần điệu, đúc kết tri thức, kinh nghiệm sống và đạo đức thực tiễn của nhân dân”

[14, tr.1062] Đây là định nghĩa mang tính chất sơ lược vì công trình này nghiêng về giải nghĩa từ

Các tác giả của cuốn Lịch sử văn học Việt Nam, tập 1, đưa ra quan niệm:

“Tục ngữ là mét câu nói thường ngắn gọn, có vần hoặc không có vần, có nhịp điệu hoặc không có nhịp điệu, đúc kết kinh nghiệm sản xuất hay đấu tranh, rút

ra chân lý phổ biến, ghi lại một nhận xét tâm lý, phong tục tập quán của nhân dân” [15, tr.277].

Hoàng Tiến Tựu trong Giáo trình văn học dân gian Việt Nam cũng định nghĩa: “Tục ngữ là một thể loại văn học dân gian có chức năng chủ yếu là đúc kết kinh nghiệm, tri thức, nêu lên những nhận xét dưới hình thức những câu nói ngắn gọn súc tích, giàu vần điệu, hình ảnh, dễ nhớ, dễ truyền" [16, tr.129].

Khi nghiên cứu về tục ngữ, tác giả Cao Huy Đỉnh lại phát hiện ra tính

chất hai mặt của tục ngữ: “Vừa có tính chất nghệ thuật văn học vừa không phải vậy” Ông giải thích: “Tính chất nghệ thuật văn học ở phần tư tưởng, tình cảm (về mặt nội dung) và kết cấu, âm điệu, hình ảnh của ngôn ngữ trừu tượng (về mặt hình thức) Tính chất phi nghệ thuật là ở chỗ nó làm ra vì mục đích khoa học và triết lý hay nói đúng hơn là vì mục đích đúc kết và truyền thụ một cách trực tiếp tri thức, những kinh nghiệm thực tiễn của nhân dân, do đó mà nội dung cách trí thường thức, khoa học thực hành và triết lý thực tiễn cũng chiếm phần

cơ bản trong bộ phận sáng tác dân gian này”.

Như vậy, có thể thấy, các định nghĩa về tục ngữ đều đề cập đến hai bình diện: Nội dung và hình thức Về nội dung, tục ngữ là những thông báo trọn vẹn, đúc rút kinh nghiệm, tri thức của đời sống tự nhiên, xã hội, cũng như phong tục tập quán của nhân dân Về hình thức: Tục ngữ là câu nói ngắn gọn súc tích.

Trong cuốn “Việt Nam văn học sử yếu", Dương Quảng Hàm cho rằng:

“Một câu tục ngữ tự nó phải có ý nghĩa đầy đủ, hoặc khuyên răn, hoặc chỉ bảo một điềugì” [18, tr.15].

Tiếp sau đó, nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan cũng tán thành ý kiến trên và

nhấn mạnh thêm “Tục ngữ là một câu tự nó diễn đạt trọn vẹn một ý, một nhận xét, một kinh nghiêm, một luận lý, có khi là sự phê phán” [17, tr.31].

Hai tác giả này khi đưa ra định nghĩa về tục ngữ đều lấy tiêu chí nội dung làm cơ sở mà xem nhẹ tiêu chí hình thức Ngược lại, các nhà ngôn ngữ lại quan tâm đến tục ngữ trên cả hai phương diện hình thức và nội dung

Hoàng Văn Hành lại cho rằng: “Trong cách nhìn của ngữ nghĩa học, thì tục ngữ không phải chỉ là phán đoán Có thể nhận định tục ngữ là những câu thông điệp nghệ thuật" Nhiều tác giả như Chu Xuân Diên, Lương Văn Đang, Phương Tri của Tục ngữ Việt Nam quan niệm: “Tục ngữ là một hiện tượng ý thức xã hội, bởi vì mỗi con người ít hoặc nhiều đều tích lũy và sử dụng một số câu tục ngữ nhất định, phù hợp với kinh nghiệm sống và lý tưởng của người ấy.” [10, tr.102].

Ngoài ra, còn có một số cách định nghĩa rất khái quát về tục ngữ như:

tục ngữ là "một tổng thể thi ca nhỏ nhất” (R.Jacobson), là “cấu trúc mang tính thơ của ngôn từ" (Hoàng Trinh), là “lời nói có tính chất thơ” (R.V Vinogrador), là “những phát ngôn làm sẵn” (J.Lyons) Tác giả Hồ Lê cho tục ngữ là “những câu cố định”, còn Nguyễn Thái Hòa thì coi tục ngữ là

“những phát ngôn đặc biệt”.

Như vậy, có thể thấy các nhà nghiên cứu đã đưa ra rất nhiều định nghĩa về tục ngữ Các ý kiến này mặc dù khác nhau nhưng không mâu thuẫn, loại trừ nhau mà mỗi ý kiến lại làm rõ thêm khái niệm tục ngữ ở một khía cạnh nào đó

Việc để có được một khái niệm thật đầy đủ, chính xác về tục ngữ thật không dễ Chúng tôi đã tổng hợp các ý kiến khác nhau về tục ngữ dưới nhiều góc nhìn để

có được một định nghĩa sau: Tục ngữ có kết cấu là một câu hoàn chỉnh ngắn gọn súc tích, có vần, có nhịp điệu, giàu hình ảnh, dễ nhớ, dễ thuộc Tục ngữ thường thể hiện những nhận xét, phán đoán, kinh nghiệm được đúc kết từ cuộc sống con người, về tự nhiên và xã hội

1.2 Nhận diện tục ngữ

Một đơn vị được xem là tục ngữ phải có các đặc điểm sau:

1.2.1 Đặc điểm về hình thức

Tục ngữ có số lượng âm tiết ngắn từ 3 đến 28 âm tiết, nhưng chủ yếu là từ

6 âm tiết trở lên Những yếu tố hình thức của tục ngữ bao gồm: Vần, nhịp và kiến trúc sóng đôi.

Về vần: Thơ ca khác biệt với văn xuôi tự sự ở nhiều yếu tố trong đó có

yếu tố vần Trong bất kỳ một ngôn ngữ nào, vần trong thơ ca cũng chiếm một vị trí quan trọng, tạo nên dáng vẻ riêng cho thơ ca

Do đặc trưng của tục ngữ là ngắn gọn, có nhịp điệu, dễ nhớ, dễ thuộc, nên yếu tố vần được đặc biệt coi trọng Theo thống kê của Nguyễn Thái Hòa, chỉ có khoảng 100/5000 câu tục ngữ được khảo sát là không có vần, chiếm tỷ lệ 0,02% C̣n lại là có vần và chính điều này tạo nên đặc trưng ngoại hình của tục ngữ so với các phát ngôn làm sẵn khác Xét theo vị trí của vần trong câu, tục ngữ có hai

loại vần: Vần liền và vần cách Vần liền là hai tiếng hiệp vần đi liền với nhau

trong câu tục ngữ Chẳng hạn: Một vèn, bốn lời; Ăn chắc, mặc bền; Khoai ruộng lạ, mạ ruộng quen; Mạnh vì gạo, bạo vì tiền Vần cách là hai tiếng hiệp

vần đứng cách nhau từ một tiếng trở lên Cụ thể: Cách 1 tiếng: Quân tử gian

nan, hồng nhan vất vả cách 2 tiếng: Đàn ông lông chân, đàn bà gân cổ cách 3 tiếng: Làm ruộng ba năm không bằng chăn tằm một lứa cách 4 tiếng: Gái có chồng như chông như mác, gái không chồng như rác như rơm cách 5 tiếng: Đàn bà tóc tốt thì sang, đàn ông tóc tốt thì mang nặng đầu cách 6 tiếng: Chê cơm ăn cá lù đù, chê thằng ỏng bụng lấy thằng gù lưng

Trong câu tục ngữ, vần là yếu tố quan trọng có hai chức năng, chức năng liên kết trong phát ngôn và chức năng liên kết ngữ nghĩa Ở chức năng liên kết trong phát ngôn, nhờ vần mà hai vế trong phát ngôn được liên kết thành một

chỉnh thể thống nhất (Một vốn, bốn lời; Mặt rỗ, tổ ghen; Mặt kẻ Báng, dáng chợ Dầu) Ở chức năng liên kết ngữ nghĩa, một số câu có sự tỉnh lược đến tối đa: Chim gà, cá nhệch, cảnh cau, rau cải, nhân ngãi vợ, đầy tớ con thì nhờ sự liên

kết trên trục ngữ nghĩa mà ta hiểu được nghĩa của cả câu tục ngữ là: Trong các loài chim thì chim ngon nhất là gà, trong các loài cá thì ngon nhất là cá nhệch, trong các loại rau thì rau ngon nhất là rau cải, trong các loại người có nhân nghĩa trước sau thì người có nhân nghĩa nhất là vợ, trong số những người đầy tớ thì đầy tớ trung thành nhất là con

Về nhịp điệu: Cùng với vần, nhịp cũng đóng vai trò rất quan trọng trong

hình thức và nội dung tạo sự ổn định và bền vững cho tục ngữ Nhịp chính là những chỗ ngừng, chỗ ngắt, được tổ chức hợp lý dựa trên quy luật tổ chức nội dung, ý nghĩa của ngôn từ Nội dung của câu tục ngữ còn chịu sự chi phối của

cách ngắt nhịp trong câu Chẳng hạn, câu tục ngữ: Ăn trông nồi, ngồi trông hướng, nếu ngắt nhịp 3/3 là đúng nhưng nếu ngắt nhịp 2/2/2 thì không đúng với

nội dung ý nghĩa ban đầu Hầu hết, nhịp câu tục ngữ trùng với ranh giới giữa các

vế có số lượng âm tiết bằng nhau Ví dụ: Gần mực thì đen / gần đèn thì sáng; Miếng ngon nhớ lâu / đòn đau nhớ đời; Sông có khúc / người có lúc; Bán anh

em xa / mua láng giềng gần…Nhưng cũng có trường hợp hai vế không cân xứng với nhau về số lượng từ mà nhịp vẫn xuất hiện: Lo trẻ mùa hè / không bằng lo què tháng sáu; Cấy tháng bảy / vợ chồng rẫy nhau…Cách bắt nhịp đó còn nhờ ở

yếu tố vần tạo nên Vẫn có những trường hợp khi giữa hai vế không có sự bắt

vần thì nhịp vẫn rõ: Cái lưng thước mốt / cái giò thước hai; Má bánh đúc / mặt mâm xôi…Như vậy, vai trò của nhịp điệu là rất quan trọng, vần và nhịp gắn bó

với nhau tạo nên tính nhạc, và góp phần làm nổi bật giá trị thẩm mỹ

Về kiến trúc: Tục ngữ là sự nén chặt các phát ngôn, do vậy, dấu hiệu để

phân biệt tục ngữ với các phát ngôn khác là kiến trúc sóng đôi trong cấu tạo

Trong tục ngữ, cấu trúc sóng đôi biểu hiện ở sự lặp lại về mặt ngữ pháp của câu,

trong các thành phần cấu tạo nên tục ngữ Chẳng hạn: Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống; Bán anh em xa, mua láng giềng gần…

Theo thống kê của Nguyễn Thái Hòa, trong 5000 câu tục ngữ chỉ có khoảng 150 câu không có cấu trúc sóng đôi, chiếm gần 0,03% Điều này chứng

tỏ, cũng như vần, kiến trúc sóng đôi là hiện tượng phổ biển nhất trong tục ngữ Nhưng nếu như vần là đặc điểm chung của thơ ca thì kiến trúc sóng đôi là đặc điểm riêng của tục ngữ, phổ biến nhất trong tục ngữ Tục ngữ có hai kiểu sóng

đôi: Sóng đôi bộ phận, một từ hoặc cụm từ giống hoặc khác chức năng (Trai/ lính tuần, lính thú // gái / cửa phủ, cửa đồn; Có đi có lại // mới toại lòng nhau…); Sóng đôi phát ngôn (con hư tại mẹ / cháu hư tại bà; Ở bầu thì tròn / ở ống thì dài…).

1.2.2 Đặc điểm về cấu tạo

Tục ngữ có cấu tạo tự do, gồm một kết cấu Đề - Thuyết đơn hoặc sóng đôi Kết

cấu Đề - Thuyết đơn: Ai biết được ma ăn cỗ; Trứng đòi khôn hơn vịt; Người ta

là hoa đất Kết cấu Đề - Thuyết sóng đôi: Chè hâm lại, gái ngủ trưa; Con hư tại mẹ, cháu hư tại bà; Khoai ruộng lạ, mạ ruộng quen

1.2.3 Đặc điểm về ý nghĩa

Tục ngữ thường có nghĩa đen, nghĩa bóng và đa nghĩa Những câu tục ngữ mang nghĩa đen chủ yếu chứa đựng nội dung thông báo về các hiện tượng tự nhiên, thời tiết, kinh nghiệm lao động sản xuất cũng như các đặc điểm địa phương Nghĩa của các câu tục ngữ này thường không có hàm ý gì khác ngoài ý

nghĩa toát ra từ bản thân các hiện tượng ấy Chẳng hạn: Chớp đông nhay nháy,

gà gáy thì mưa; Ráng mỡ gà, ai có nhà phải chống; Dưa La, cà Láng, nem Báng, tương Bần, nước mắm Vạn Vân, cá rô Đầm Sét; Nhút Thanh Chương, tương Nam Đàn…

Còn một bộ phận tục ngữ đồng thời mang cả nghĩa đen và nghĩa bóng

nhưng chủ yếu là nghĩa bóng như: Cỏ úa thì lúa cũng vàng; Uống nước nhớ

nguồn; Ăn quả nhớ kẻ trồng cây…Bầu ơi thương lấy bí cùng, tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn…

Trong tục ngữ, nghĩa đen và nghĩa bóng có quan hệ hữu cơ với nhau Nghĩa bóng được thể hiện thông qua nghĩa đen, trên cơ sở của nghĩa đen và chỉ

có thể giải nghĩa được khi đặt nó trong quan hệ logic với nghĩa đen

1.3 Tổng quan về nhóm tục ngữ chứa các từ trỏ bộ phận cơ thể người

Hệ thống từ chỉ bộ phận cơ thể người có từ rất lâu đời, từ khi con người tri giác về chính bản thân mình Con người đã xác định được những đặc trưng làm

cơ sở định danh cho các bộ phận cơ thể Cụ thể: Đặc trưng hình thức (chiếm

52%) Ví dụ: Lá mía, mắt cá, nhãn cầu, xương chậu…Đặc trưng vị trí (chiếm 22%), ví dụ: Tai trong, tai giữa, xương sườn, xương hông…Đặc trưng về công dụng, chức năng (chiếm 9%), ví dụ: Dây thanh, ruột thừa…Đặc trưng vật lý (chiếm 6,6%), ví dụ: Ruột già, ruột non, động mạch, tĩnh mạch…Đặc trưng về kích thước, kích cỡ (chiếm 6,1%) như: Đại não, tiểu não, đại tràng, ngóncái…

Những đặc trưng tản mạn khác chiếm 3,7% như chỉ màu sắc, cấu tạo, hành vi

Ví dụ: Tròng trắng, huyết mạch…

Như vậy, các đặc trưng hình thức và vị trí được sử dụng làm cơ sở định danh bộ phận cơ thể người nhiều hơn tất cả các đặc trưng khác Trong đó, đặc trưng hình thức luôn đứng đầu, có giá trị nhất đối với sự định danh

Về cấu trúc ngữ nghĩa, theo thống kê của Nguyễn Đức Tồn, tên gọi bộ phận cơ thể người trong tiếng Việt xuất hiện 10 dạng thông tin (hay 10 loại nghĩa vị) gồm:

1 Tên gọi chỉ loại (bộ phận chỉ loại trực tiếp) chiếm 57% Chẳng hạn như: “Đầu” - phần trên cùng thân thể con người; “tay” - bộ phận phía trên cơ thể con người từ vai đến ngón tay

2 Vị trí: Trên - dưới, trái - phải, trong - ngoài, trước - sau…nghĩa vị này chiếm 53% Có thể có vị trí tuyệt đối: Trên cùng, phía trước hoặc tương đối: Dưới cái gì, sau cái gì

3 Chức năng bộ phận cơ thể chiếm 34% Có 2 trường hợp: Chỉ ra chức năng thực của bộ phận cơ thể (như tiêu hóa, tuần hoàn, hô hấp…) hay chỉ ra chức năng giả, chức năng biểu trưng của bộ phận cơ thể người (như bụng dạ - biểu trưng ý nghĩa tình cảm của con người)

4 Tính sở thuộc: Của bộ phận cơ thể nào đó, chiếm 22% Nghĩa vị này thường hàm ẩn trong siêu nghĩa vị trực tiếp Nó được biểu hiện tường minh trong trong ngôn ngữ có hai từ khác nhau, một từ biểu thị cơ thể người, từ kia biểu thị cơ thể động vật Chẳng hạn: “lông” - Những sợi đơn hay sợi kép mọc ở ngoài da cầm thú hoặc da người

5 Cấu trúc - nghĩa vị này chiếm 19% Khi trong định nghĩa không diễn

ra “tên gọi chỉ loài” thì nghĩa vị cấu trúc thay thế cho nghĩa vị này Chẳng hạn,

“thủy tinh thể” - bộ phận của mắt dưới dạng thấu kính trong suốt, lồi hai mắt, co giãn được, “lợi” - mô cơ che phủ chân răng

6 Kích thước, chiếm 14% Ví dụ: “Tá tràng” - phần ruột non tiếp với dạ dày, dài chừng 12 cm

7 Hình dạng, chiếm 11% Chẳng hạn: "Nhãn cầu" - phần chính của mắt, hình cầu, nằm trong hõm mắt

8 Thuộc tính vật lý, chiếm 9% Ví dụ: “Thịt” - phần mềm dưới da bao phủ xương trong cơ thể

9 Màu sắc, chiếm 4% Chẳng hạn: “Máu” - chất lỏng màu đỏ chảy trong mạch máu người và động vật

10 Thời gian, chỉ chiếm 0,8% Ví dụ: “Răng khôn” - răng hàm thứ ba mọc sau 20 tuổi

Về cấu tạo tên gọi bộ phận cơ thể người, vì tiếng Việt thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập (phân tích tính) nên nó chi phối đến đặc điểm định danh trong ngôn ngữ này Cách định danh theo lối phân tích đóng vai trò chỉ đạo trong tiếng Việt Cho nên, từ chỉ bộ phận cơ thể người được xây dựng theo lối tạo từ ghép

chiếm 37,8% Ví dụ: tâm thất, lưỡng quyền, đồng tử…

Tên gọi bộ phận cơ thể người là từ đơn tiết, được cấu tạo trên cơ sở sử dụng tổ hợp âm tố biểu thị đặc trưng nào đó được chọn lựa từ trong số các đặc trưng của bộ phận cơ thể người chỉ chiếm gần 27% trong trường từ vựng ngữ

nghĩa tiếng Việt Chẳng hạn: thóp, sọ, gáy, chân, tay…

Ngoài ra, trong tiếng Việt còn có kiểu định danh theo kiểu đặc ngữ hóa

một cụm từ trong tiếng Việt, chiếm 29% Ví dụ: tròng trắng, răng hàm, bàn tay,

lá mía, bắp thịt…

Như vậy, xét về phương diện cấu tạo từ, trong trường từ vựng ngữ nghĩa tiếng Việt, bộ phận cơ thể được định danh theo lối cấu tạo từ ghép là chủ yếu Tuy nhiên, trong tục ngữ thì từ chỉ bộ phận cơ thể người là từ đơn tiết chiếm phần đa Về mặt nguồn gốc: Tên gọi bộ phận cơ thể người trong tiếng Việt được tạo ra từ hai nguồn là thuần Việt và vay mượn Kết quả cụ thể là trong số 397 tên gọi bộ phận cơ thể người trong tiếng Việt thì số từ có nguồn gốc thuần Việt

chiếm 66,2%, đó là những từ như: Đầu, mình, tay, chân, cánh tay, bàn chân…

Các tên gọi cơ thể người vay mượn chiếm số lượng ít hơn là 33,8% (134/397)

Bộ phận tên gọi vay mượn chủ yếu từ hai nguồn là: Từ tiếng Hán và từ ngôn ngữ Ấn - Âu, trong đó vay mượn từ Tiếng Hán chiếm phần đa 98% (132/134 từ)

gồm những từ như: Tâm thất, thanh quản, đại tràng, khẩu, diện… Số tên gọi bộ

phận cơ thể được vay mượn từ ngôn ngữ Ấn - Âu là không đáng kể chỉ chiếm

2% (2/134) như ven, amidan.

Việc số lượng từ thuần Việt trong trường tên gọi chỉ bộ phận cơ thể người nhiều hơn hẳn so với từ vay mượn hoàn toàn có thể giải thích được Hệ thống tên gọi này có rất lâu đời khi con người tri giác được về chính bản thân mình

Nó ra đời từ rất sớm và thuộc về lớp từ cơ bản của người Việt Tuy nhiên, trong bức tranh ngôn ngữ về các bộ phận cơ thể người lúc đó cũng có nhiều ô trống,

“vết trắng” (như cách gọi của Nguyễn Đức Tồn) cho nên người Việt phải lấp đầy bằng cách vay mượn chủ yếu từ tiếng Hán Do các nguyên nhân tiếp giáp về địa lý, quan hệ lịch sử - văn hóa lâu đời, những cuộc chiến tranh xâm lược và do đặc điểm cùng loại hình ngôn ngữ đơn lập mà người Việt vay mượn tiếng Hán

nhiều hơn, có thể nói là gần như toàn bộ Đặc điểm này cũng phản ánh đặc điểm chung của tiếng Việt Điều đặc biệt là do xu hướng giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt nên nhiều tên gọi Hán - Việt đã được Việt hóa Cá biệt, có những tên gọi thuần Việt đã hoàn toàn thắng thế, đẩy những từ Hán - Việt vào vốn từ cổ

như dây thanh (thanh đới), ruột non (tiểu tràng), ruột thừa (manh tràng).

Theo vị trí cơ thể, tên gọi bộ phận cơ thể người có thể chia ra hai tuyến: Bên ngoài cơ thể và bên trong cơ thể Lớp từ chỉ bộ phận cơ thể bên ngoài ra đời trước bởi vì đây là những đối tượng dễ tri nhận và phần lớn là những từ đơn tiết,

từ thuần Việt Chẳng hạn: thân, mình, đầu, tay, chân…Bộ phận này xuất hiện

nhiều hơn và thường dùng khi miêu tả, theo nghĩa đen Lớp từ chỉ bộ phận cơ thể người bên trong xuất hiện sau, có cấu tạo là những từ đa tiết và thường là từ Hán -Việt Những từ này ít phổ biến trong cuộc sống thường nhật mà được dùng

nhiều trong chuyên môn của ngành y học như: ruột thừa, dạ con, dạ dày, đại tràng, tá tràng…

Như vậy, từ chỉ bộ phận cơ thể người là lớp từ thuộc vốn từ vựng cơ bản,

ra đời sớm, được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp Lớp từ này có cấu trúc ngữ nghĩa phong phú, cấu tạo đa dạng, được tạo ra từ nhiều nguồn Sử dụng từ chỉ

bộ phận cơ thể người là một nhu cầu tất yếu để con người bộc lộ hiểu biết về chính bản thân mình và thế giới Chính bởi vai trò quan trọng như thế cho nên không có gì lạ khi ta thấy tục ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người của người Việt phong phú đến thế

Qua khảo sát bộ phận tục ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người trong cuốn

Kho tàng tục ngữ người Việt, chúng tôi thống kê được 1881 câu tục ngữ có từ

chỉ bộ phận cơ thể người với 2687 lượt từ gọi tên 104 bộ phận cơ thể người

Theo số liệu thống kê của Nguyễn Đức Tồn trong bài viết Ngữ nghĩa các

từ chỉ bộ phận cơ thể người trong tiếng Việt và tiếng Nga đăng trên Tạp chí Ngôn ngữ, số 4 (1989) thì tiếng Việt có 397 từ chỉ bộ phận cơ thể người, 397

đơn vị này gọi tên 289 bộ phận cơ thể khác nhau của người, trong đó có những

bộ phận được gọi bằng nhiều tên khác nhau Sở dĩ con số từ chỉ bộ phận cơ thể

người có sự lệch nhau là bởi vì số liệu của giáo sư Nguyễn Đức Tồn là những từ chỉ bộ phận cơ thể người xuất hiện với chức năng định danh sự vật, gọi tên thuần tuý còn số liệu của chúng tôi chỉ xuất hiện trong thể loại tục ngữ với chức

năng là tín hiệu nhận thức và tín hiệu nghệ thuật Ví dụ: Anh em như tay với chân thì tay,chân được xem như tín hiệu nhận thức (nói đến sự gắn bó mật thiết)

và tín hiệu nghệ thuật (tác động đến người nghe một cách biểu cảm)

BẢNG SỐ LƯỢNG VÀ TẦN SỐ XUẤT HIỆN CỦA TỪ CHỈ BỘ PHẬN

CƠ THỂ NGƯỜI TRONG TỤC NGỮ

TT BPCTN Từ chỉ

Số lần xuất hiện

Thứ

Từ chỉ BPCTN

Số lần xuất hiện

Thứ hạng

Từ việc trình bày trên, chúng tôi rút ra những kết luận chính như sau:

1 Ở chương 1, chúng tôi đã đưa ra rất nhiều định nghĩa của các nhà nghiên cứu về tục ngữ Trên cơ sở đó, chúng tôi phân tích, lí giải để đưa ra một định nghĩa về tục ngữ làm cơ sở để đi vào tìm hiểu các tục ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người

2 Chúng tôi đưa ra các tiêu chí để nhận diện tục ngữ trên các mặt: hình thức, cấu trúc, chức năng, ngữ nghĩa

3 Chúng tôi cũng đã đề cập đến nhóm tục ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người Trong kho tàng tục ngữ người Việt, từ chỉ bộ phận cơ thể người xuất hiện với số lượng lớn, có những đặc điểm riêng về ngữ nghĩa

Khảo sát bộ phận tục ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người trong cuốn Kho tàng tục ngữ người Việt, chúng tôi thống kê được 1881 câu tục ngữ có từ chỉ bộ

phận cơ thể người với 2687 lượt từ xuất hiện, gọi tên 104 bộ phận cơ thể người Đây là những căn cứ bước đầu giúp chúng tôi đi vào tìm hiểu sâu hơn bộ phận tục ngữ này

CHƯƠNG 2 ĐẶC TRƯNG NGỮ NGHĨA NHÓM TỤC NGỮ TRỎ

BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI 2.1.Phân loại

2.1.1 Từ trên xuống dưới ( đầu, thân mình, tay, chân)

Trong tục ngữ, từ chỉ bộ phận cơ thể người từ trên xuống dưới chiếm một

số lượng lớn, được phân chia chi ly, tỉ mỉ ở các mặt: vị trí, chức năng cấu tạo và

ở mỗi mặt lại tiếp tục được chia nhỏ hơn nữa

Đầu: Đầu tắt mặt tối; được đằng chân, lân đằng đầu; đầu ai chấy nấy; đầu

óc ngu si, tứ chi phát triển; tránh đầu, phải tai; từ gót chí đầu, đau đâu khốn đấy;

vợ chồng đầu gối tay ấp Thân mình: có thân phải khổ vì thân; hơn nhau tấm

áo manh quần, thả ra ai cũng mình trần như ai; ai khéo ngồi thì sạch mình

nấy… Tay: đứt tay hay thuốc; rế rách đỡ nóng tay; bà chúa đứt tay bằng ăn mày

sổ ruột; đi cuốc đau tay, đi cày mỏi gối; anh em như thể chân tay; mát tay hơn hay thuốc; đứt tay, hay thuốc; đất đến tay ai người ấy nên; tay không, nói chẳng nên điều; không mẹ lẹ chân tay; mẹ sống bằng hai bàn tay, con ăn mày bằng hai đầu gối; hai tay vày lỗ miệng; tay bắp cày, chân bàn cuốc; tay dùi đục, chân bàn chổi; tay ống sậy, chân ống đồng; tay que giẽ, chân vòng kiềng; nhiều tay thì vỗ nên bộp; tay đứt, ruột xót; tay đâu mà đậy miệng người thế gian; vạ tay không cay bằng vạ miệng; vụng tay, hay lỗ miệng; vai gánh, tay cuốc; thơm tay, may miệng; tay vơ chẳng tày miệng lún; tay trắng làm nên; tay nhúng phải chàm; tay

lọ thì mặt cũng lọ; tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ; tay cầm khoáng, tay bẻ măng; tay chai, vai mòn; tay không bắt gió trời; một tay nâng được mấy trái

bòng; mắt không hay, lấy tay mà sờ……Chân: Chân tốt về hài, tai tốt về vòng;

trai có vợ như rợ buộc chân; nước đến chân mới nhảy; xa mỏi chân, gần mỏi miệng; sa chân đỡ lại, sa miệng đỡ không lại; sẩy chân đã có ngon sào, sẩy miệng biết nó làm sao bây giờ; sẩy chân còn hơn lỡ miệng; buộc chân voi chân ngựa, chớ sao buộc được chân người; chạy chân không bén đất; chân ngoài dài hơn chân trong; đàn ông long chân, đàn bà gân cổ……

Đầu lại chia nhỏ thành: tóc, mặt, khoáy, cứ người có tóc, ai cứ người trọc đầu; mua cá thì phải xem mang, người khôn xem lấy hai hàng tóc mai; chồng yêu cái tóc nên dài, cái duyên nên đẹp, cái tài nên khôn; tốt tóc gội cỏ mần trầu, sạch đầu thì gội lá sả; đàn bà tốt tóc thì sang, đàn ông tốt tóc thì mang nặng đầu; cơm no chớ có chải đầu, đói lòng chớ có tắm lâu tật nguyền; sống chỉ mặt, chết chỉ mồ; quen mặt, đắt hàng; mặt rỗ, tổ ghen; những người phinh phính mặt mo, chân đi chữ bát thì cho chẳng màng; chọn mặt bưng mâm;

ma bắt coi mặt người; mặt xanh, nanh vàng; vợ đẹp mặt, chồng đau lưng; mặt bằng cái gàu giai, miệng bằng hai gàu sòng; mặt lẳn như sắt nguội; mặt mũi méo mó thì có đồng tiền, mặt vuông chữ điền thì tiền không có; mặt ngay như cán thuổng… Tay lại chia nhỏ thành: cánh tay, bàn tay, ngón tay,…bàn tay

có ngón dài ngón ngắn; cho tay mặt, giât tay trái; sảy vai xuống cánh tay; năm

ngón tay có ngón dài ngón ngắn; trai tay trái, gái tay mặt……

Chân lại chia nhỏ thành: đùi, đầu gối, bàn chân, gót,…còn cha gót đỏ như son, một mai cha mất gót con như chì; anh em rể đánh nhau sể đùi; bụng

đói đầu gối phải bò….

Mặt lại chia nhỏ thành: mắt, mũi, tai, miệng, má, râu,…mắt sắc như dao cau; thứ nhất đau mắt, thứ nhì đau răng; mắt to như mắt ốc nhồi; mắt trắng như lợn luộc; những người ti hí mắt lươn, trai thì trộm cắp, gái buông chồng người; trai bạc mắt, gái thâm môi, những người lông bụng chớ chơi bạn cùng; con mắt to hơn cái bụng; mắt đỏ như cá chày; mắt ba vành, đầu tám tọng; gái một con trông mòn con mắt; mắt giương như mắt ếch; mắt ốc nhồi, môi chuối mắm; to mắt hay nói ngang; trêu cò, cò mổ mắt; đường đi ở miệng; khó nhịn miệng, mồ côi nhịn lời; vạ bởi miệng ra, bệnh qua miệng vào; bán trôn nuôi miệng; miệng hùn gan sứa; miệng ông cai, vai đầy tớ; miệng thơn thớt, dạ ớt ngâm; mồm ngang mũi dọc, mắt mọc hai bên; mặt rỗ, tổ gan; mặt tái mét, nói phét tinh thần; no bụng, đói con mắt; thấy miếng ngon, tròn con mắt; thà đau mắt chẳng thà dắt răng; mồm mép thầy cò; mồm miệng đỡ chân tay; gươm hai

lưỡi, miệng trăm hình; miệng đã se, có chè thết khách; đàn ông rộng miệng thì

sang, đàn bà rộng miệng tan hoang cửa nhà; miệng tu hú ăn lở rú lở rí; làm biếng lấy miệng mà đưa; vắt mũi không đủ đút miệng; nhất có râu, nhì bầu bụng; rậm râu, sâu mắt; đói rụng râu, sầu rụng tóc; chờ được vạ, má đã sưng; lấy chồng cho đáng tấm chồng, bỏ công trang điểm má hồng răng đen; răng đen vì thuốc, rượu nồng vì men; má bánh đúc, mặt mâm xôi; vào lỗ tai, ra lỗ miệng; tránh đầu, phải tai; tai vách, mạch dừng…………

2.1.2 Từ trước ra sau( ngực- lưng,mặt- gáy )

Lưng đòn xóc bụng dọc dừa, làm thì lười ăn như xa cán; cái lưng thước mốt, cái giò thước hai; đi học thấy đánh, đi gánh đau vai; gái có chồng như gong đeo cổ, trai không vợ như phản gỗ long đanh; chê cơm ăn cá lù đù, chê thằng ỏng bụng lấy thằng gù lưng; đàn ông đóng khố đuôi lươn, đàn bà mặc yếm hở lườn mới xinh; gần nhà giàu đau răng ăn cốm, gần kẻ trộm ốm lưng chịu đòn; bụng thúng cái, lưng cánh phản; thẳng da lưng, chùng da bụng; mặc

áo đến vai, chẳng ai mặc quá đầu; chẳng làm người bảo rằng ươn, làm thì xương sống xương sườn phơi ra; xấu mặt thì lâu, xấu đầu mấy tí; nói người chẳng nghĩ đến thân, thử sờ lên gáy xem gần hay xa………

2.1.3 Từ ngoài vào trong ( da, lông, thịt, máu, bụng, lòng, dạ, ruột, gan, cật )

Con người mặt hoa da phấn, con mình mặt cú da lươn; mẹ con một lần da đến ruột; còn da lông mọc, còn chồi nên cây; lớn vú, bụ con; cả vú to hông, cho không chẳng màng; ôm rơm nặng bụng; máu gái đẻ, có khoẻ cũng nên kiêng; khéo lời, rơi máu; khó bó đến xương; máu người đem tẩm xương ta bao giờ; thịt

da ai cũng là người; thương, cái xương chẳng còn; khác máu tanh lòng; anh em hạt máu sẻ đôi; một giọt máu đào hơn ao nước lã; thắt lưng buộc bụng; bụng đói, cật rét; bụng đói đầu gối phải bò; bụng đói thì tai điếc; ngon mồm, ôm bụng; nhiều no lòng, ít mát ruột; no dạ đã thèm; ruột bỏ ra, da bỏ vào; thà liếm môi liếm mép, còn hơn cá chép mùa hè; thẳng da bụng, chùng da mắt; trước làm phúc, sau tức bụng; con liền với ruột; con lên ba, mẹ sa xương sườn; bụng thời cứ rốn; gan đục, lòng trong; gan già, ma mọi; gan liền tướng quân; gan

sành, dạ sỏi; gan vàng, dạ sắt; lòng người ai bẻ thước mà đo; sâu rốn tốt cơm, lồi rốn tốn tiền………

2.2.Vai trò ngữ nghĩa của từ trỏ bộ phận cơ thể người

2.2.1 Vai trò là ngữ nghĩa biểu trưng

Biểu trưng là sản phẩm của tư duy biểu tượng luôn lấy thực tế sống động để trừu tượng hoá các suy nghĩ, để thể hiện cách nhận thức và lý giải thế giới Nhưng như thế không có nghĩa là nghĩa biểu trưng là nghĩa phi lô gíc, xa lạ với

tư duy duy lý Tư duy biểu tượng xuất phát từ trí tưởng tượng được nắm bắt bằng trực giác nhưng nó không loại trừ lý trí ra khỏi con đường phát triển của nó

mà với sự cộng tác của lý trí, tư duy biểu tượng thêm khả năng cất cao đôi cánh tưởng tượng của mình Tục ngữ có lối nói mang tính dân gian và cội nguồn của

nó là tư duy biểu tượng Vì vậy, nghĩa của đại bộ phận tục ngữ được hình thành qua phương pháp biểu trưng Điều này thể hiện rất rõ ở bộ phận tục ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người Các từ chỉ bộ phận cơ thể người, xuất phát từ thực tế muôn màu muôn vẻ đi vào tục ngữ làm giàu cho khả năng diễn đạt của tục ngữ.Qua khảo sát các phát ngôn tục ngữ có từ chỉ bộ phận cơ thể người, chúng tôi nhận thấy trong tục ngữ từ chỉ bộ phận cơ thể người xuất hiện rất phong phú, đa dạng Tuy nhiên, tần số xuất hiện không đồng đều Xuất hiện với tần số lớn nhất là bộ phận tay (327 lần) tiếp đến là mặt (250 lần), miệng (198 lần), mắt (158 lần), đầu (137 lần)… nhưng cũng có những bộ phận có tần số xuất

hiện thấp như bàn chân, cẳng tay, gân cổ, lỗ mũi, lỗ tai, lông chân, lông bụng, mặt mũi, ót, quai hàm… chỉ xuất hiện một lần Nhiều hơn một tý là xương sống, tóc mai, ống chân, mông, lặc lè, hông, hầu, họng…cũng chỉ có tần số

xuất hiện 2 hoặc 3 lần Nhưng dù tần số xuất hiện nhiều hay ít thì bản thân mỗi hình ảnh bộ phận cơ thể người khi tham gia trong câu tục ngữ đều chứa đựng những giá trị biểu trưng sâu sắc Tuy nhiên, trong giới hạn của một luận văn chúng tôi không có điều kiện trình bày nghĩa biểu trưng của tất cả 104 hình ảnh

bộ phận cơ thể người Ở đây, chúng tôi chỉ tìm hiểu nghĩa biểu trưng của một

số hình ảnh tiêu biểu có tần số xuất hiện cao

2.2.1.1 Nghĩa biểu trưng của nhóm các phát ngôn tục ngữ từ trên xuống:

đầu, mình, tay, chân

2.2.1.1.1 Nghĩa biểu trưng của các phát ngôn tục ngữ chứa từ đầu

Theo Từ điển tiếng Việt: Đầu là phần trên cùng của thân thể con người,

nơi có chứa bộ óc và nhiều cơ quan khác Khi đi vào tục ngữ thì bộ phận này

còn mang những ý nghĩa biểu trưng khác nữa, cụ thể như sau:

* Biểu trưng cho mối quan hệ khăng khít mật thiết với nhau giữa con người với con người.

Đó có thể là tình cảm vợ chồng: Vợ chồng đầu gối tay ấp Vợ chồng ăn ở với

nhau bao giờ cũng có tình cảm nghĩa mặn nồng keo sơn gắn chặt Nếu ai sống với nhau mà không có thứ tình cảm này thì thật đáng buồn Đó cũng còn là tình cảm

thuỷ chung, nguyện chung sống hạnh phúc với nhau đến Đầu bạc răng long.

* Biểu trưng cho tuổi tác, sự trưởng thành

Con người ta, trung bình ở vào tuổi bốn mươi trở đi, tóc đã bắt đầu bạc dần Trên đầu như vậy là đã có hai thứ tóc đen trắng lẫn lộn nhau Người ta gọi

những người mà Đầu đã hai thứ tóc là người đã đứng tuổi, cái tuổi chững chạc,

khôn khéo nhất của đời người Vì vậy, nếu sống vào tuổi này mà còn làm điều gì sai trái thì tất sẽ bị người khác chê cười

* Biểu trưng cho chí khí của con người

Tục ngữ có câu: Đầu đội trời chân đạp đất Đây là quan niệm phổ biến

trong xã hội cũ về vai trò, trách nhiệm của người đàn ông Họ phải lập công, lập danh (tức là làm nên sự nghiệp lớn, để lại tiếng thơm cho muôn đời sau) Phạm Ngũ Lão quan niệm: Trong nam nhi phải xem công danh là món nợ mà mình phải trả Còn Nguyễn Công Trứ lại cho rằng: Làm trai là phải có chí khí vẫy

vùng trong bốn bể: Chí làm trai đông bắc nam tây, cho phỉ sức vẫy vùng trong bốn bể.

* Biểu trưng cho cuộc sống vất vả, lam lũ của con người

Khi mùa vụ đến người nông dân phải làm việc quần quật, quên ăn quên nghỉ, quên ngày quên giờ, không nghĩ đến việc nghỉ ngơi, suốt ngày đầu tắt mặt tối Chính vì vậy, mà họ không có cả thời giờ để chăm sóc bản thân mình, lúc

nào cũng đầu bù tóc rối Cuộc sống của họ lúc nào cũng vất vả thiếu thốn, nhưng với bản tính lạc quan họ tự an ủi mình: Trọc đầu càng mát Theo họ,

nghèo cũng có cái lợi vì không ai ganh tị với mình

* Biểu trưng cho sự khuyên răn

Tục ngữ có câu: Mặc áo đến vai, chẳng ai mặc qua đầu Theo quan niệm

của người xưa thì cái đầu của mỗi người tượng trưng cho sự linh thiêng, không ai

có quyền xúc phạm Cái đầu là nơi để thờ ông bà cha mẹ, tổ tiên mình Vì vậy, ai đụng chạm đến cái đầu là đụng chạm đến danh dự của mình Ngay cái khăn cái

nón đội đầu mà ai cầm vứt xuống đất hay dùng chân chà đạp lên cũng là điều cấm

kỵ Xưa nay, chiếc áo dù may với kiểu nào chăng nữa thì cũng không thể mặc qua

đầu được Hàm ý câu này khuyên con cái trong nhà không được vượt quyền cha

mẹ Tất cả những quyết định quan trọng liên quan trực tiếp đến đời mình đều phải dành cho cha mẹ trọn quyền quyết định Việc hôn nhân cũng vậy Ngược lại, để chỉ những đứa con bất hiếu, dám cất quyền cha mẹ, hỗn xược với người trên,

người trước thì trong tục ngữ có câu: Mặc áo qua đầu để chỉ hạng người vô giáo

dục, đáng khinh khi

2.2.1.1.2 Nghĩa biểu trưng của các phát ngôn tục ngữ có từ chỉ bộ phận tay

Theo thống kê trong cuốn "Kho tàng tục ngữ người Việt" do Nguyễn

Xuân Kính (chủ biên) từ tay xuất hiện 327 lượt, đó là chưa kể những bộ phận

liên quan đến tay như bàn tay, cánh tay, cẳng tay, cổ tay, móng tay, ngón tay…

Đây là từ chỉ bộ phận bên ngoài của cơ thể, có vị trí dễ nhìn thấy, có vai trò quan trọng không những đối với sự sống sinh học mà còn đối với đời sống lao động sinh tồn của con người Bộ phận này được nhân dân ta sử dụng nhiều nhất trong

số các từ chỉ bộ phận cơ thể người, bởi vì nó có chức năng, vị trí, ý nghĩa quan

trọng đối với đời sống con người Tay là bộ phận phía trên của cơ thể của con

người Chức năng của tay là dùng để cầm nắm, làm bất cứ việc gì, vì vậy, nó có

vai trò quan trọng trong đời sống của nhân dân, là biểu tượng của lao động cụ thể của con người Khi ví vai trò quan trọng của một người nào đó, thường ta thường nói là “cánh tay phải”, “cánh tay đắc lực” chứ không dùng một bộ phận

cơ thể khác để so sánh Hơn nữa, khi xã hội mới ở giai đoạn đầu của tiến trình lịch sử loài người, khi mà lao động trí óc còn sơ giản, máy móc, khoa học kỹ

thuật chưa được biết đến thì lao động bằng tay là phương thức sống duy nhất của con người Từ vai trò quan trọng trong đời sống thực, từ chỉ bộ phận tay khi

tham gia cấu tạo tục ngữ chiếm một số lượng lớn, phản ánh quan niệm của nhân

dân ta Trong tục ngữ thì bộ phận tay có những nghĩa biểu trưng như sau:

*Biểu trưng cho tình cảm của con người

Phát ngôn tục ngữ chứa từ tay dùng để biểu trưng cho nhiều nghĩa khác

nhau, trong đó có nghĩa là tình cảm gắn bó, đoàn kết Ta có thể gặp các câu: Anh

em như chân như tay, như chim liền cánh, như cây liền cành [20, tr.58] Có khi

là tình cảm vợ chồng keo sơn bền chặt,mặn nồng hơn gấp vạn lần tình anh em bầu bạn Vì vậy vợ chồng khó lòng bỏnhau, hễ xa nhau là nhớ, là thương, là sầu,

là thảm: Vợ chồng đầu gối tay ấp [20, tr.2894];Vợ chồng là nghĩa phu thê, tay

ấp má kề sinh tử có nhau [20, tr 2896] Vợ chồng ăn ở với nhau vừa có tình vừa

có nghĩa thì tình cảm dành cho nhau phải mặn nồng đầm ấm Do đó, dù trong hoàn cảnh khó khăn hay sang giàu, vợ chồng lúc nào cũng chen vai thích cánh với nhau, lúc vui cũng như lúc buồn, như vậy mới phải đạo làm người

*Biểu trưng cho sức mạnh, sự đoàn kết

Trong tục ngữ, chúng tôi gặp một số câu chứa từ tay để biểu trưng cho sức

mạnh, sự đoàn kết Nhờ có đoàn kết mà con người có thể vượt qua mọi thử

thách, khó khăn, tục ngữ đã có câu: “Trăm họ cầm tay trời long đất lở ; Đông

tay núi lăn, đông ăn núi lở”.

* Biểu trưng cho thời gian

Để thể hiện ý nghĩa thời gian, tục ngữ có câu: Đời người có mấy gang tay,

ai hay ngủ ngày chỉ còn nửa gang Điều đó nói lên rằng đời người rất ngắn ngủi,

tiếng là một trăm năm ba vạn sáu ngàn ngày nhưng mấy ai sống đến tuổi bảy mươi, tuổi trẻ chưa qua thì tuổi già đã đến Vì vậy ta nên biết tận dụng thời gian

để hưởng, làm những việc có ích Còn với những kẻ hay ngủ ngày, những kẻ rựu chè say bí tỉ là những kẻ đang vô tình rút cuộc sống của mình lại ngắn hơn

* Biểu trưng cho cơ hội, tình thế

Tục ngữ chứa từ tay còn thể hiện những tình thế con người gặp phải, có khi

đó là tình thế may mắn “Cờ đến tay ai người ấy phất” Khi gặp vận hội tốt, thời

cơ tốt thì ta nên nắm giữ lấy, cũng như kẻ được cờ thì phất Vận hội tốt chỉ đến một lần rồi đi Cũng như ông tướng cầm cờ rồi cũng có người thay thế Có khi

cơ hội đến mà con người không biết tận dụng nó thì sẽ lỡ cơ hội: “Cờ đến tay

mà không biết phất”.

* Biểu trưng cho lao động

Khi lao động trí óc chưa phát triển thành một nghề chính như ngày nay thì

lao động bằng tay là phương thức sống chủ yếu của loài người Vì thế, tay còn là biểu tượng cho lao động, cho việc làm: Làm luôn tay, không đầy lỗ miệng để chỉ

sự lao động vất vả, khổ cực mà không đủ ăn Còn câu tục ngữ: Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ để nói đến sự lao động chăm chỉ là hết sức quan trọng

cho cuộc sống vật chất của con người

*Biểu trưng cho sự không đồng đều

Từ tay còn dùng để chỉ sự không đồng đều giữa các cá thể, khi nghe câu tục

ngữ: "Năm ngón tay có ngón dài ngón ngắn", thoạt tiên ta hiểu về một sự thật

hiển nhiên về bàn tay, năm ngón tay không bằng nhau, ngón dài ngón ngắn Song không dừng lại ở đó, đi vào ngữ cảnh giao tiếp, câu tục ngữ muốn nói một điều Trong một tập thể, không thể có sự đồng đều, ngang bằng, có người tốt kẻ xấu, người thế này, kẻ thế kia Đó là sự thật mà ta phải thừa nhận

* Biểu trưng cho một người nói chung

Tay là bộ phận cơ thể nhưng có khi nó còn được dùng để chỉ một người cụ

thể, chẳng hạn: Việc chạy bay khi gặp tay thợ khéo để nói đến sự đề cao người thợ giỏi;Biết tay ăn mặn thì chừa, đừng trêumẹ mướp mà xơ có ngày.Tay ở đây

không còn là một bộ phận của cơ thể nữa mà đã được chuyển nghĩa theo cơ chế

hoán dụ, lấy cái bộ phận để chỉ cái tổng thể, “tay thợ khéo” ở đây là chỉ người thông minh, thạo việc, làm thì vừa khéo vừa nhanh; Còn “tay ăn mặn” là chỉ

những người hung tợn độc ác

* Biểu trưng cho sự buông xuôi

Trong cuộc sống, con người luôn mong muốn mọi việc thuận lợi, hanh thông, sống bằng những việc làm lương thiện chính đáng Tuy nhiên, có những lúc không làm chủ được mình hoặc trong những tình huống đặc biệt nào đó, họ trót làm những việc xấu, việc không chính đáng mà không đủ can đảm dừng lại Để biểu thị sự chấp nhận buông xuôi, phó mặc cho số phận, tục

ngữ có câu: Đã chót nhúng tay vào thùng chàm; Trót vì tay đã nhúng chàm, dại rồi còn biết khôn làm sao đây ; Trót tay nhúng phải thùng chàm, chẳng

xanh cũng quyết vẫy vùng cho xanh.

* Biểu trưng cho người biết có chừng mực

Những phát ngôn tục ngữ có chứa từ tay còn thể hiện sự khuyên răn và

những kinh nghiệm ứng xử ngoài xã hội Đó là lời khuyên con người trong cuộc sống hãy luôn cố gắng làm những điều tốt đẹp cho mọi người xung quanh Tuy nhiên, quan hệ giữa người và người là mối quan hệ rất phức tạp, không ít người

đã gặp những hoàn cảnh thật trớ trêu như đã giang tay làm phúc cho người rồi

nhưng hậu quả lại mang khổ vào thân, kiểu như: Làm phúc quá tay ăn mày

không kịp để chỉ sự rộng rãi quá sẽ phải chịu đói Phát ngôn này khuyên con

người không nên quá hào phóng trong việc giúp đỡ cưu mang người khác Tục

ngữ còn khuyên con người làm việc gì cũng nên liệu sức mình trước: Ngắn tay với chẳng đến trời Trời thì cao, ta thì thấp, tay nào mà với cho tới tận trời Vì

thế, việc gì nhắm có đủ sức đảm đương được thì làm, còn nếu quá sức thì thôi, gắng công cũng vô ích

2.2.1.1.3.Nghĩa biểu trưng của các phát ngôn tục ngữ chứa từ chân

Theo Từ điển tiếng Việt:Chân là bộ phận dưới cùng của cơ thể người,

dùng để đi đứng, thường được coi là biểu tượng của hoạt động đi lại của con người.

Chúng tôi đã thống kê được trong cuốn Kho tàng tục ngữ người Việt, từ chân xuất hiện 150 lần Đó là chưa kể những bộ phận liên quan đến chân như: bàn chân,ngón chân, gót chân, lặc lè, đầu gối, mắt cá chân Đây là bộ phận có

vai trò hết sức quan trọng của con người Khi đi vào tục ngữ, bộ phận này mang những ý nghĩa biểu trưng như sau:

* Biểu trưng cho sự gắn bó, đoàn kết

Khi biểu trưng cho sự gắn bó, đoàn kết, tục ngữ có những câu sau: Anh em như chân như tay; Anh em như thể tay chân, phước phần chung hưởng,nợ nần chung lo; Anh em như thể tay chân, anh em hoà thuận hai thân vui vầy Anh em

ruột thịt do cùng cha mẹ sinh ra chẳng khác nào tay chân cùng dính liền chung một cơ thể Anh em phải thương yêu nhau cũng như tay và chân luôn luôn hoà thuận, giúp đỡ nhau trong mọi công việc, cùng tương quan cảm xúc với nhau Anh em ruột thịt không nên vì một lẽ gì thù ghét lẫn nhau như người dưng nước

lã, đối xử tàn tệ với nhau được Các bậc cha mẹ thấy con cái trong nhà hoà thuận, thương yêu đùm bọc nhau tất nhiên sẽ vô cùng sung sướng Điều đó cũng

có nghĩa, anh em thương yêu nhau cũng là một hình thức báo hiếu cho cha mẹ

Nghĩa của từ chân trong những câu tục ngữ này phải đặt trong quan hệ với từ tay

mới có nghĩa là gắn bó

* Biểu trưng cho tính cách của con người

Có nhiều câu tục ngữ chứa từ chân dùng để biểu trưng cho tính cách con

người: Khi muốn ám chỉ hạng người không biết sỉ nhục là gì, sẵn sàng luồn cúi

kẻ có địa vị cao sang để mong được hưởng chút vinh hoa bổng lộc, tục ngữ có

câu: Ôm chân nấp bóng; Để chỉ kẻ tệ bạc, thờ ơ trước tai hoạ của người khác: Cháy nhà hàng xóm bình chân như vại; Để chỉ hạng người ham mới chuộng lạ

đến mức vô độ nhưng rồi cũng chóng chán đến độ không tài nào hiểu nổi, tục