LUẬN án TIẾN sĩ vận DỤNG QUAN điểm TRIẾT học mác lê NIN về mối QUAN hệ GIỮA KINH tế và CHÍNH TRỊ TRONG PHÁT HUY VAI TRÒ của hệ THỐNG CHÍNH TRỊ ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Quan hệ giữa kinh tế và chính trị là mối quan hệ cơ bản của đời sống xã hội. Việc nhận thức và xử lý mối quan hệ này trong thực tiễn có ý nghĩa quyết định đối với sự hưng vong của nền kinh tế và chế độ chính trị xã hội của đất nước. Do hạn chế về nhận thức, vận dụng mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị cho nên nhiều nước xã hội chủ nghĩa đã mắc phải những sai lầm trong quá trình cải tổ, đổi mới.

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Quan hệ giữa kinh tế và chính trị là mối quan hệ cơ bản của đời sống xã hội.Việc nhận thức và xử lý mối quan hệ này trong thực tiễn có ý nghĩa quyết định đốivới sự hưng vong của nền kinh tế và chế độ chính trị - xã hội của đất nước Dohạn chế về nhận thức, vận dụng mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị cho nênnhiều nước xã hội chủ nghĩa đã mắc phải những sai lầm trong quá trình cải tổ, đổimới Nước ta, trong thời kỳ đầu việc nhận thức và vận dụng mối quan hệ giữakinh tế và chính trị theo quan điểm triết học Mác - Lênin còn ở những mức độnhất định Đó là một trong những nguyên nhân làm cho nền kinh tế - xã hội củađất nước rơi vào tình trạng trì trệ và khủng hoảng trước thời kỳ đổi mới

Nhận thức được những hạn chế đó, trên cơ sở tổng kết thực tiễn đất nước

và nghiên cứu, nắm vững thực chất khoa học quan điểm của các nhà kinh điển chủnghĩa Mác - Lênin về mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị, Đảng ta đã đề ra đườnglối đổi mới đúng đắn Đường lối chiến lược phát triển nền kinh tế nhiều thành phầnvận động theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xãhội chủ nghĩa là sự vận dụng sáng tạo quan điểm mácxít về mối quan hệ giữa kinh

tế và chính trị trong điều kiện nước ta hiện nay Đường lối đó đã giải phóng đượcmọi năng lực sản xuất, kích thích kinh tế phát triển, đảm bảo sự định hướng pháttriển kinh tế theo mục tiêu chính trị mà Đảng và nhân dân ta đã lựa chọn

Qua hơn 20 năm thực hiện đường lối đổi mới, đất nước ta đã đạt được nhữngthành tựu đáng kể Kinh tế phát triển, chế độ chủ nghĩa xã hội được giữ vững Tuynhiên, công cuộc đổi mới càng đi vào chiều sâu thì càng nảy sinh nhiều vấn đề phứctạp cần phải nhận thức và giải quyết Thực tiễn cho thấy, quá trình phát triển nền kinh

tế ở nước ta bên cạnh những mặt tích cực còn bộc lộ những hạn chế nhất định

Hơn nữa, việc xây dựng nền kinh tế nhiều thành phần vận động theo cơ chếthị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa là chưa có

tiền lệ trong lịch sử Quá trình này đòi hỏi chúng ta vừa làm, vừa phải tổng kết kinhnghiệm thực tiễn, nhằm tìm ra hình thức và bước đi thích hợp Quá trình đó tất yếuđòi hỏi cần phải có vai trò to lớn của hệ thống chính trị trong định hướng mục tiêuchủ nghĩa xã hội Chính vì vậy, việc nghiên cứu, làm rõ mối quan hệ giữa kinh tế vàchính trị, đặc biệt là tìm ra những giải pháp nâng cao vai trò của hệ thống chính trịtrong lãnh đạo, quản lý, điều tiết kinh tế để vừa thúc đẩy sự phát triển kinh tế vừađảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa trong sự phát triển của nó là vấn đề có ý

nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách Vì vậy, tác giả chọn đề tài “Vận dụng quan điểm triết học Mác – Lênin về mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị trong phát huy vai trò của hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay” làm luận văn nghiên cứu

của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Đến nay đã có một số công trình nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau

liên quan tới luận văn: GS,TS Nguyễn Trọng Chuẩn, "Mối quan hệ biện chứng giữa đổi mới chính sách kinh tế và đổi mới chính sách xã hội", Tạp chí Triết học, số 3/1996; PGS,TS Nguyễn Chí Mỳ, "Xu hướng và các nhân tố bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế nhiều thành phần", Tạp chí Cộng sản, số 10/1997; TS Ngô Ngọc Thắng“ Vấn đề nhận thức và giải quyết mối quan hệ chính trị - kinh tế trong công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay”, Tạp chí Triết học số 4(167), tháng 4 năm 2005

Ngoài ra, còn có một số luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ đề cập đến các

góc độ khác nhau của đề tài: "Nhân tố chủ quan với việc bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa sự phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần ở nước ta hiện nay", Luận văn thạc sĩ Triết học của Nguyễn Văn Ninh, Hà Nội, năm 2001; "Vai trò định hướng xã hội chủ nghĩa của Nhà nước đối với sự phát triển nền kinh tế Việt Nam hiện nay", Luận án tiến sĩ triết học của Lê Thị Hồng, Hà Nội, năm 2001.

"Mối quan hệ biện chứng giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở nước ta hiện nay" luận án tiến sỹ triết học của Lưu Thị Bích Thu, Hà Nội năm 2001.

Các công trình nghiên cứu trên đề cập tương đối có hệ thống một số vấn

đề về mối quan hệ giữa kinh tế thị trường và chủ nghĩa xã hội, làm sáng tỏ vaitrò của một số nhân tố chính trị trong việc định hướng sự phát triển của nềnkinh tế đó vào việc đạt mục tiêu của chủ nghĩa xã hội (như: vai trò và nộidung, phương thức lãnh đạo của Đảng đối với kinh tế thị trường; vai trò quản

lý của Nhà nước đối với sự phát triển của nền kinh tế đó ) Mặc dù các côngtrình nghiên cứu đã đề cập đến khá nhiều khía cạnh khác nhau của đề tài, song ở

góc độ hẹp việc nghiên cứu vấn đề “Vận dụng quan điểm triết học Mác-Lênin về mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị trong phát huy vai trò của hệ thống chính trị

ở Việt Nam hiện nay” chưa có tác giả nào đề cập.

3 Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Mục đích

Trên cơ sở phân tích thực chất quan điểm triết học Mác-Lênin về mốiquan hệ giữa kinh tế và chính trị, sự vận dụng của Đảng ta trong quá trình đổimới, từ đó đề xuất một số giải pháp có tính chất phương pháp luận nhằm tăngcường và phát huy vai trò của hệ thống chính trị trong việc đảm bảo địnhhướng xã hội chủ nghĩa cho sự phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xãhội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

* Nhiệm vụ

- Phân tích làm rõ quan điểm triết học Mác - Lênin về mối quan hệgiữa kinh tế và chính trị; biểu hiện của mối quan hệ này trong thời kỳ quá độlên chủ nghĩa xã hội

- Làm rõ thực trạng việc phát huy vai trò của hệ thống chính trị trong quá trìnhphát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

- Đề xuất một số giải pháp để phát huy vai trò của hệ thống chính trịnhằm đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa trong sự phát triển nền kinh tế thịtrường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

* Đối tượng nghiên cứu

Vận dụng quan điểm triết học Mác-Lênin về mối quan hệ giữa kinh

tế và chính trị trong phát huy vai trò của hệ thống chính trị ở Việt Nam

* Phạm vi nghiên cứu

Trong luận văn tác giả bàn về vai trò lãnh đạo của Đảng, vai trò quản

lý của Nhà nước, vai trò phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam vàcác tổ chức đoàn thể nhân dân trong phát triền nền kinh tế thị trường địnhhướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta từ năm 1986 đến nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

* Cơ sở lý luận và thực tiễn

Luận văn dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ ChíMinh, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về mối quan hệ giữa kinh tế - chính trị

Cơ sở thực tiễn của luận văn là dựa vào thực tiễn tình hình phát triểnkinh tế-xã hội của đất nước ta và quá trình vận dụng của Đảng Cộng sản ViệtNam trong việc phát huy vai trò của hệ thống chính trị ở Việt Nam sau nhữngnăm đổi mới từ 1986 đến nay

Luận văn có tham khảo kết quả của nhiều công trình có liên quan

* Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủnghĩa duy vật lịch sử, luận văn sử dụng tổng hợp các phương pháp như: Phân tích

và tổng hợp, lịch sử và lôgíc, trừu tượng hoá và khái quát hoá, tiếp cận hệ thống cấutrúc, nghiên cứu tài liệu, phương pháp chuyên gia…

5 Ý nghĩa của luận văn

Luận văn góp một phần nhỏ vào việc làm rõ quan điểm triết học Lênin và sự vận dụng của Đảng ta về mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị Là

Mác-cơ sở để nâng cao nhận thức trong quá trình học tập và công tác, cũng nhưtrong vận dụng nhằm phát huy vai trò của hệ thống chính trị để định hướng xãhội chủ nghĩa nền kinh tế Việt Nam hiện nay Góp phần quán triệt quan điểm

và đường lối của Đảng ta trong quá trình đẩy mạnh toàn diện sự nghiệp đổimới.

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, và danh mục tài liệu tham khảo, luậnvăn gồm 2 chương, 4 tiết

Chương 1 QUAN ĐIỂM TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA KINH TẾ VÀ CHÍNH TRỊ: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VÀ NHỮNG YÊU CẦU PHƯƠNG PHÁP LUẬN TRONG PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA HỆ THỐNG

CHÍNH TRỊ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 1.1 Q uan điểm triết học Mác-Lênin về mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị

1.1.1 Quan điểm của Mác-Ănghen về mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị

Kinh tế là một khái niệm được hiểu theo nhiều góc độ Ngày nay, khái

niệm kinh tế được hiểu theo hai nghĩa cơ bản

Chủ nghĩa duy vật lịch sử tiếp cận khái niệm kinh tế theo nghĩa rộng

của nó, đây là các phương diện cơ bản của đời sống kinh tế xã hội, là cơ sở kinh tế; qui luật kinh tế; lợi ích kinh tế v.v…Trong đó lợi ích kinh tế được

xem là yếu tố quan trọng hàng đầu của mọi hoạt động cải biến xã hội

Kinh tế hiểu theo nghĩa hẹp là tổng thể các quan hệ sản xuất nhất địnhtrong lịch sử phù hợp với mỗi trình độ phát triển nhất định của lực lượng sản xuất,

là hoạt động tạo ra của cải vật chất, là lĩnh vực liên quan tới lợi ích vật chất

Như vậy nói đến kinh tế là nói đến điều kiện vật chất của đời sống xãhội, hay nói cách khác, đó là phương tiện để con người tồn tại Chẳng hạn,muốn tồn tại, con người cần phải có cái ăn, cái mặc, thuốc men để chữabệnh Tất cả những gì thuộc kinh tế theo nghĩa đó - còn gọi là tư liệu sinh

hoạt - không phải do thần thánh sinh ra, mà do con người dùng công cụ laođộng của mình tác động vào tự nhiên tạo ra Ngay cả công cụ lao động màcon người dùng để làm ra của cải vật chất đó cũng do chính con người tạo ra.

Trong quá trình sản xuất ra của cải vật chất, con người không thể tiếnhành sản xuất một cách biệt lập, riêng lẻ được Trái lại, muốn tiến hành sảnxuất, con người chẳng những phải có quan hệ với tự nhiên mà còn phải quan

hệ với nhau để cùng hoạt động, trao đổi kinh nghiệm và kết quả lao động.Khẳng định tính tất yếu của mối quan hệ này C.Mác nói: "Người ta không thểsản xuất được, nếu không biết hợp tác với nhau theo một cách nào đó để hoạtđộng chung và để trao đổi hoạt động với nhau Muốn sản xuất được, người taphải có những mối liên hệ và quan hệ nhất định với nhau và quan hệ của họvới giới tự nhiên, tức là việc sản xuất, chỉ diễn ra trong khuôn khổ những mốiliên hệ và quan hệ xã hội đó [24, tr 552] Vì lẽ đó, khái niệm "kinh tế" đãchứa đựng trong nó cả những quan hệ giữa người với tự nhiên, lẫn nhữngquan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất, tức là quan hệ sảnxuất Khái niệm "kinh tế" cũng có thể dùng để chỉ tổng thể các quan hệ sản xuấtcủa một xã hội nhất định, tạo nên cơ sở kinh tế của xã hội đó C.Mác viết: "Toàn

bộ những quan hệ sản xuất ấy hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội, tức là cái cơ

sở hiện thực trên đó dựng lên một kiến trúc thượng tầng pháp lý và chính trị vànhững hình thái ý thức xã hội nhất định tương ứng với cơ sở hiện thực đó" [25,

tr 15]

Nói đến nền tảng kinh tế của xã hội cụ thể là nói đến toàn bộ nhữngquan hệ sản xuất cũng như sự tác động lẫn nhau giữa các quan hệ ấy trongmột xã hội cụ thể Trong các chế độ xã hội tồn tại cho đến nay, bên cạnh quan

hệ sản xuất thống trị vẫn còn quan hệ sản xuất tàn dư của chế độ xã hội cũ vàquan hệ sản xuất mầm mống của xã hội tương lai Cho nên kinh tế của một xãhội cụ thể được đặc trưng, trước hết, bởi kiểu quan hệ sản xuất thống trị tiêubiểu cho xã hội ấy đồng thời bao gồm cả những quan hệ sản xuất tàn dư và

quan hệ sản xuất mầm mống Trong cơ sở kinh tế đó, cái giữ địa vị chi phối,

có vai trò chủ đạo và có tác dụng quyết định đối với sự phát triển kinh tế làquan hệ sản xuất thống trị

Trong luận văn này, chúng tôi sử dụng khái niệm "kinh tế" theo nghĩa làtoàn bộ những quan hệ sản xuất tạo thành cơ cấu kinh tế của một xã hội cụ thể

Chính trị theo nguyên nghĩa của nó, là những công việc nhà nước, là

phạm vi hoạt động gắn với những quan hệ giai cấp, dân tộc và các nhóm xãhội khác nhau mà hạt nhân của nó là vấn đề giành, giữ và sử dụng chínhquyền nhà nước

Trong sự phát triển của lịch sử loài người không phải bao giờ cũng tồntại chính trị Chính trị chỉ xuất hiện và tồn tại trong những giai đoạn phát triểnnhất định của lịch sử, đồng thời nó sẽ mất đi khi cơ sở tồn tại của nó không cònnữa

Trước khi xã hội có sự phân chia giai cấp và nhà nước, xã hội loàingười chưa xuất hiện vấn đề chính trị Khi nền sản xuất xã hội phát triển đếnmột mức độ nhất định, sự phát triển của lực lượng sản xuất đã đem lại năngsuất lao động cao hơn Xã hội bắt đầu có của cải dư thừa, tạo điều kiện kháchquan cho sự ra đời của chế độ tư hữu Sự ra đời của chế độ tư hữu là cơ sở của

sự bất bình đẳng về kinh tế trong xã hội, đồng thời là nguyên nhân dẫn đến sựhình thành các giai cấp đối kháng Sự đối kháng giữa các giai cấp ngày càngtrở nên gay gắt, không thể điều hòa đã dẫn đến sự ra đời của nhà nước Từ đóbắt đầu xuất hiện vấn đề chính trị Trong xã hội có giai cấp, các giai cấp, cáctập đoàn, các tầng lớp xã hội có vị trí khác nhau trong việc quản lý nhà nước

Do đó, các giai cấp, các tập đoàn xã hội đấu tranh với nhau để giành, giữ và

sử dụng nhà nước Như vậy, chính trị là mối quan hệ giữa các giai cấp, cáctập đoàn, các tầng lớp xã hội về mặt nhà nước

Vậy, chính trị là những quan điểm, tư tưởng chính trị và những thiếtchế xã hội tương ứng với nó như nhà nước, đảng phái, các tổ chức chính trị -

xã hội là một bộ phận quan trọng của kiến trúc thượng tầng, khái niệm

chính trị được sử dụng trong luận văn này được hiểu theo nghĩa đó

Vấn đề quan hệ giữa kinh tế và chính trị theo quan điểm Ăngghen

Mác-Vấn đề quan hệ giữa kinh tế và chính trị đã được đặt ra từ rất sớm tronglịch sử triết học Tất cả các nhà triết học trước Mác đều đi tìm nguyên nhân củacác sự biến lịch sử không phải trong kinh tế mà ở trong chính trị, tôn giáo hoặctrong các nhân tố tinh thần khác Khác với các nhà triết học trước đó, C.Mác vàPh.Ăngghen đã đi tìm nguyên nhân của chính trị trong lĩnh vực kinh tế

Theo C.Mác, kinh tế có vai trò hết sức to lớn, quyết định đối với chínhtrị

Vai trò quyết định của kinh tế đối với chính trị được thể hiện ở chỗ: Kinh

tế tạo ra những cơ sở cho sự xuất hiện giai cấp và đối kháng giai cấp; kinh tế tạo

ra điều kiện để hình thành các chính đảng của các giai cấp thông qua các cuộcđấu tranh giai cấp, đồng thời kinh tế còn là cơ sở cho sự ra đời của nhà nước

Thứ nhất, kinh tế tạo ra những cơ sở cho sự xuất hiện giai cấp và đối kháng giai cấp

C.Mác và Ăngghen cho rằng "Quan niệm duy vật về lịch sử xuất phát

từ luận điểm cho rằng, sản xuất và tiếp theo sau sản xuất là trao đổi sản phẩmcủa sản xuất, là cơ sở của mọi chế độ, xã hội, rằng trong mỗi xã hội xuất hiệntrong lịch sử, sự phân phối sản phẩm và cùng với sự phân phối ấy là sự phânchia xã hội thành giai cấp hoặc đẳng cấp đều được quyết định bởi tình hình:người ta sản xuất ra cái gì và sản xuất ra bằng cách nào và những sản phẩmcủa sản xuất đó được trao đổi như thế nào" [1, tr 371] Như vậy, theoPh.Ăngghen, kinh tế - sản xuất và trao đổi là cơ sở của sự xuất hiện giai cấp

trong xã hội Vì vậy, cần tìm nguyên nhân của sự xuất hiện giai cấp, củanhững biến đổi xã hội, đặc biệt là những biến đổi về chính trị, ở ngay trongkinh tế chứ không phải ở những lực lượng thần bí, hay ở ý thức chủ quancủa con người Ph.Ăngghen viết: "Phải tìm những nguyên nhân cuối cùngcủa tất cả những biến đổi xã hội và những đảo lộn chính trị không phải trongđầu óc người ta, không phải ở nhận thức ngày càng tăng thêm của ngườita , mà là trong những biến đổi của phương thức sản xuất và phương thứctrao đổi; cần phải tìm những nguyên nhân đó không phải trong triết học, mà

là trong kinh tế của thời đại tương ứng" [1, tr 371]

Đồng thời, kinh tế không chỉ là nguyên nhân làm xuất hiện giaicấp trong xã hội mà còn là nguyên nhân làm nảy sinh đối kháng giai cấp.Trong xã hội có giai cấp, giai cấp nào chiếm được tư liệu sản xuất thì giaicấp đó chiếm được địa vị thống trị về kinh tế trong đời sống xã hội Và tấtyếu dẫn đến sự đối lập về lợi ích kinh tế giữa một bên là giai cấp bị trị,không có tư liệu sản xuất với một bên là giai cấp thống trị, nắm toàn bộ tưliệu sản xuất của xã hội Sự đối lập về kinh tế không thể điều hòa được,tất yếu sẽ dẫn đến đối kháng giai cấp về chính trị Vì vậy, Ph.Ăngghen đãkhẳng định rằng kinh tế là "cơ sở cho sự xuất hiện của những đối khánggiai cấp hiện nay" [2, tr 321]

Thứ hai, kinh tế tạo ra điều kiện để hình thành các chính đảng của các giai cấp thông qua các cuộc đấu tranh giai cấp, đồng thời kinh tế còn là

cơ sở cho sự ra đời của nhà nước

Trong đấu tranh giai cấp, tất yếu các giai cấp phải lập ra chính đảngcủa mình để lãnh đạo phong trào Như vậy, kinh tế còn là cơ sở gián tiếp của

sự hình thành các chính đảng của các giai cấp và cuộc đấu tranh chính trị giữacác chính đảng đó với nhau

Đồng thời, sự ra đời của nhà nước, sự xuất hiện các quan điểmchính trị của một giai cấp nhất định có tác dụng chi phối hoạt động của giaicấp, của nhà nước trong xã hội cũng đều bắt nguồn từ nguyên nhân kinh

tế, từ lợi ích kinh tế

Nhà nước ra đời cùng sự ra đời của chế độ tư hữu và sự phân chia

xã hội thành các giai cấp đối kháng Giai cấp thống trị không thể duy trìđịa vị thống trị nếu không dựa vào bộ máy bạo lực và các công cụ của nónhư quân đội, pháp luật Tất cả những cái đó đều bắt nguồn một cáchtrực tiếp hoặc gián tiếp từ những nguyên nhân kinh tế Ph.Ăngghen đãkhẳng định: "Tất cả mọi quyền lực xã hội và tất cả mọi bạo lực chính trịđều bắt nguồn từ những tiền đề kinh tế, từ phương thức sản xuất, trao đổicủa mỗi một xã hội nhất định trong lịch sử" [1, tr 303] Vì vậy, sự rađời, tồn tại và tiêu vong của nhà nước không phải do ý muốn chủ quancủa một cá nhân của một giai cấp nào, mà trái lại, là một tất yếu kháchquan, do yêu cầu phát triển tất yếu của các quan hệ kinh tế

Thứ ba, hệ tư tưởng chính trị chi phối mọi hoạt động chính trị như đấu tranh giai cấp, hoạt động của nhà nước, chính đảng cũng đều là biểu hiện của kinh tế.

Mặc dù chưa trực tiếp chỉ rõ rằng, hệ tư tưởng chính trị là biểu hiệncủa kinh tế nhưng khi nói về mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúcthượng tầng của một xã hội nhất định, C.Mác, Ph.Ăngghen đều coi chính trị(gồm có hệ tư tưởng chính trị và các thiết chế tương ứng cũng như mối quan

hệ nội tại giữa chúng) là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng được sinh ra

từ quan hệ kinh tế nhất định và phản ánh những quan hệ kinh tế đó

Như vậy, mọi nhân tố của chính trị, từ việc hình thành các giai cấp,đối kháng giai cấp đến đấu tranh giai cấp; từ việc hình thành nhà nước, chínhđảng đến những hoạt động của nhà nước, của chính đảng cũng như những

quan điểm chi phối những hoạt động đó và toàn bộ lịch sử nói chung đều cónguồn gốc trực tiếp hoặc gián tiếp từ kinh tế Vì thế, C.Mác cho rằng: "Phảilấy những quan hệ kinh tế và sự tiến triển của những quan hệ ấy để giải thíchchính trị và lịch sử chính trị chứ không phải ngược lại" [2, tr 321].

Thứ tư, những biến đổi căn bản trong kinh tế sớm muộn sẽ dẫn đến những biến đổi căn bản trong chính trị.

Theo Mác, Ph.Ăngghen, kinh tế là cái có trước, còn chính trị là cái cósau và là sự biểu hiện của kinh tế; kinh tế là tính thứ nhất, còn chính trị là tínhthứ hai, cho nên sự biến đổi của chính trị bao giờ cũng bắt đầu từ sự biến đổitrong kinh tế Nhưng không phải cứ có sự biến đổi nào về kinh tế thì ngay lậptức dẫn đến sự biến đổi về chính trị Song, sự biến đổi của kinh tế sớm haymuộn cũng sẽ dẫn đến sự biến đổi về chính trị

Trong xã hội có giai cấp đối kháng, sự biến đổi của chính trị càng diễn

ra rõ rệt hơn khi cơ sở kinh tế của xã hội này được thay thế bằng cơ sở kinh tếcủa xã hội khác Sự biến đổi này phù hợp với quy luật khách quan chi phối sựphát triển của xã hội, đó là quy luật về sự tác động biện chứng giữa cơ sở hạtầng và kiến trúc thượng tầng C.Mác nói rằng, khi "cơ sở kinh tế thay đổi thìtoàn bộ cái kiến trúc thượng tầng đồ sộ cũng bị đảo lộn ít nhiều nhanh chóng"[25, tr 15] Sự đảo lộn trước tiên của kiến trúc thượng tầng khi cơ sở hạ tầngthay đổi trước hết là về chính trị

Tóm lại, kinh tế có vai trò quyết định đối với chính trị, cho nên mọihoạt động chính trị đều nhằm đạt đến mục đích kinh tế

Chính trị được sinh ra từ những nguyên nhân kinh tế và mọi sự biến đổicủa nó đều do kinh tế quyết định một cách trực tiếp hoặc gián tiếp Nhưng chínhtrị không phải là yếu tố thụ động mà có tác động trở lại kinh tế Khẳng định điều

đó Ph.Ăngghen viết: "Sự phát triển của chính trị, pháp luật, triết học, tôn giáo,

văn học, nghệ thuật v.v đều dựa trên cơ sở sự phát triển kinh tế Nhưng tất cảchúng cũng có ảnh hưởng lẫn nhau và ảnh hưởng đến cơ sở kinh tế" [4, tr 271].

Chính trị tác động trở lại kinh tế được biểu hiện:

Thứ nhất, Nhà nước đóng một vai trò hết sức quan trọng và có tác dụng to lớn đối với kinh tế

Do được nảy sinh trên một cơ sở kinh tế nhất định nên nhà nước tácđộng trở lại đối với sự phát triển kinh tế Trong xã hội có giai cấp đối kháng, cácgiai cấp đấu tranh với nhau để giành, giữ chính quyền cũng là để tạo cho giai cấpmình một sức mạnh kinh tế Dựa vào nhà nước, giai cấp nắm chính quyền khôngngừng phát triển lực lượng kinh tế của mình ngày càng vững mạnh Khi kinh tếphát triển lại là cơ sở đảm bảo cho quyền lực nhà nước càng được tăng cườngmạnh mẽ Có như vậy, địa vị và quyền lực kinh tế của giai cấp nắm chính quyềnnhà nước luôn luôn được đảm bảo vững chắc Nghĩa là cơ sở kinh tế của một xãhội nhất định được ổn định và vững chắc là phần lớn nhờ vào sự vững mạnh củachính quyền nhà nước tương ứng Vì thế, khi nói về cuộc đấu tranh chính trị củagiai cấp vô sản, Ph.Ăngghen viết: "Chúng tôi đấu tranh cho chuyên chính chínhtrị của giai cấp vô sản để làm gì, nếu quyền lực chính trị bất lực về kinh tế? Bạolực (tức là quyền lực nhà nước) - cũng là một lực lượng kinh tế" [3, tr 683]

Thứ hai, hệ tư tưởng chính trị tác động đến kinh tế thông qua thực tiễn chính trị của nhà nước,

Chỉ có thông qua những hoạt động thực tiễn chính trị của nhà nước, củachính đảng của một giai cấp nhất định thì hệ tư tưởng chính trị mới có tác dụng

to lớn trong việc bảo vệ hoặc xóa bỏ chế độ kinh tế hiện đang tồn tại Nếu hệ tưtưởng chính trị phản ánh một cách khoa học và được cụ thể hóa trong các cươnglĩnh, đường lối của các chính đảng, trong pháp luật và các chính sách của nhànước của giai cấp nắm chính quyền thì sẽ có tác dụng bảo vệ và thúc đẩy kinh tếphát triển nhanh chóng Ngược lại, nó sẽ cản trở sự phát triển của kinh tế

Thứ ba, vai trò tác động của chính trị đối với kinh tế có thể có thể diễn ra theo hai chiều hướng tích cực hoặc tiêu cực

Chính trị sẽ có tác động tích cực, nếu nó tác động cùng chiều với các quyluật phát triển kinh tế, thúc đẩy kinh tế phát triển Trái lại, sự tác động ngược chiềucủa chính trị đối với các quy luật kinh tế sẽ dẫn đến sự xung đột giữa kinh tế vàchính trị, lúc đó chính trị là chướng ngại vật cản trở sự phát triển của kinh tế

Như vậy, thông qua sự tác động của hệ tư tưởng chính trị của một giai cấpnhất định trong xã hội, thông qua hoạt động của nhà nước, chính đảng của giai cấp

đó, chính trị có vai trò hết sức to lớn đối với sự phát triển kinh tế, ở một mức độnhất định, chính trị có thể làm thay đổi cơ sở kinh tế Vai trò của chính trị đối vớikinh tế có thể tác động theo hai chiều hướng tích cực hoặc tiêu cực Chính trị sẽ cótác động tích cực, nếu nó tác động cùng chiều với các quy luật phát triển kinh tế,thúc đẩy kinh tế phát triển Trái lại, sự tác động ngược chiều của chính trị đối vớicác quy luật kinh tế sẽ dẫn đến sự xung đột giữa kinh tế và chính trị, lúc đó chínhtrị là chướng ngại vật cản trở sự phát triển của kinh tế

1.1.2 Quan điểm của Lênin về mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.

Trên cơ sở bảo vệ, kế thừa và phát triển quan điểm Mác-Ănghen về mốiquan hệ giữa kinh tế và chính trị, Lênin đã phân tích, chỉ rõ mối quan hệ giữakinh tế và chính trị trong thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xãhội

Theo V.I.Lênin, khi giai cấp vô sản chưa giành được chính quyền, chưanắm được quyền lực nhà nước thì giai cấp vô sản chưa có quyền lực kinh tế.Giai cấp vô sản chỉ có được quyền lực ấy khi hoàn thành nhiệm vụ chính trị làlật đổ chính quyền của giai cấp tư sản và thiết lập nên chính quyền của giai cấp

vô sản Và trong bất cứ cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa nào, giai cấp vô sảnsau khi đã làm xong nhiệm vụ giành chính quyền thì tất nhiên có một nhiệm vụ

căn bản khác được đặt lên hàng đầu, đó là thiết lập một chế độ xã hội mới caohơn chủ nghĩa tư bản Để thực hiện nhiệm vụ đó, giai cấp vô sản phải đưa rađược cách tổ chức lao động cao hơn, tức là nhiệm vụ kinh tế Lúc đó, mối quan

hệ giữa kinh tế và chính trị biểu hiện ở chỗ, giai cấp vô sản đã thiết lập được bộmáy nhà nước của mình, có quyền sử dụng bộ máy nhà nước đó để giải quyếtnhững nhiệm vụ tiếp theo trong lĩnh vực kinh tế, tổ chức lại và phát triển kinh

tế quốc dân, quản lý sản xuất Vì thế, trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội,nhiệm vụ chính trị giữ địa vị phụ thuộc so với nhiệm vụ kinh tế

Lênin cho rằng trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, vai tròquyết định của kinh tế đối với chính trị còn biểu hiện ở chỗ, nhu cầu pháttriển khách quan của nền kinh tế quyết định phương hướng hoạt động củađảng, của nhà nước của giai cấp vô sản, quyết định tính chất và khả năng ảnhhưởng của nhà nước đối với sự phát triển kinh tế Nghĩa là, chính trị là sựphản ánh tập trung của kinh tế Sự phản ánh đó biểu hiện thông qua việc hìnhthành các tổ chức chính trị, những chính sách, từ đó giải quyết những vấn đề,quyết định mục tiêu và động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế

Sự phản ánh tập trung nhu cầu phát triển khách quan của kinh tế đượcthể hiện ở các chính sách kinh tế, ở phương thức hoạt động của các bộ phậntrong hệ thống chính trị Theo V.I.Lênin thì bất cứ một vấn đề chính trị nàocũng có thể là một vấn đề tổ chức, và ngược lại Không thể tách những vấn

đề tổ chức khỏi những vấn đề chính trị được Chính trị tức là kinh tế được cô

đọng lại Trong thời kỳ quá độ, mặc dù chính trị giữ địa vị phụ thuộc so với kinh

tế, song giải quyết những vấn đề chính trị cũng chính là vì mục tiêu kinh tế:

"Chính trị là sự biểu hiện tập trung của kinh tế".[23, tr.349]

Trong mối quan hệ biện chứng với kinh tế, chính trị không phải lànhân tố thụ động mà là nhân tố tác động mạnh mẽ trở lại đối với kinh tế Vaitrò của chính trị đối với kinh tế thể hiện trong luận điểm nổi tiếng của

V.I.Lênin về vị trí ưu tiên của chính trị đối với kinh tế Lênin viết: "Chính trị không thể không chiếm địa vị hàng đầu so với kinh tế Lập luận một cách

khác đi, tức là quên mất những điều sơ đẳng của chủ nghĩa Mác" [23, tr 349]

Theo V.I.Lênin, vị trí hàng đầu của chính trị đối với kinh tế là việcthừa nhận ý nghĩa quyết định của việc giành chính quyền nhà nước, thay thếchính quyền của giai cấp tư sản bằng chính quyền nhà nước của giai cấp vôsản để thực hiện lợi ích kinh tế cơ bản của giai cấp vô sản, để giải quyếtnhững nhiệm vụ kinh tế Vì vậy, cần phải có thái độ chính trị đúng đắn đốivới tất cả các vấn đề kinh tế, văn hóa, và tổ chức (đặc biệt là vấn đề tổ chức)

Sau khi giai cấp vô sản giành được chính quyền, được tự do về chínhtrị và hoàn thành về căn bản nhiệm vụ đấu tranh lật đổ chính quyền của giaicấp tư sản, thì những vấn đề về kinh tế, về tổ chức nền kinh tế quốc dân, quản

lý sản xuất, nổi lên vị trí hàng đầu V.I.Lênin gọi đó là nhiệm vụ chính trị chủyếu hàng đầu sau khi giành chính quyền Ông viết: “Chính trị chủ yếu củachúng ta lúc này là xây dựng nước nhà về mặt kinh tế, để tích góp được nhiềulúa mì hơn, để sản xuất được nhiều than hơn, để sử dụng được những lúa mì

và than đó được hợp lý hơn sao cho không có người đói nữa Chính trị củachúng ta phải là như vậy Chúng ta sẽ chuyển hướng sang thực hiện chính trịtrong lĩnh vực kinh tế” [22, tr 483]

Vì thế, trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, để phát triển đượckinh tế, phát triển được đời sống xã hội, thì mọi hoạt động của đảng, của nhànước, của giai cấp vô sản phải được tổ chức một cách thận trọng, tránh nhữngsai lầm trong chính trị, vì bất cứ một sai lầm nào trong chính trị cũng gây khókhăn cho việc thực hiện nhiệm vụ kinh tế

Trong khi nêu lên vị trí hàng đầu của chính trị đối với kinh tế, V.I.Lênincho rằng, trong thời quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội, việc củng

cố chính quyền vô sản là tuyệt đối cần thiết Bởi vì, sau khi giai cấp vô sản giànhđược chính quyền, các giai cấp vẫn còn tồn tại, mặc dù quan hệ giữa giai cấp có

những biến đổi; song sự chống đối của giai cấp bóc lột (đã mất chính quyền)ngày càng gay gắt; nền kinh tế còn tồn tại nhiều thành phần Do đó, nhà nước xãhội chủ nghĩa có vai trò to lớn đối với sự phát triển nền kinh tế quốc dân Trongthời kỳ này, sự lãnh đạo nền kinh tế quốc dân là nhiệm vụ chủ yếu và cơ bản củađảng cộng sản và của nhà nước xã hội chủ nghĩa, vì công tác kinh tế là sự nghiệpcủa nhân dân lao động Do đó, nếu giai cấp vô sản không thiết lập bộ máy nhànước của mình và sử dụng nó để quản lý, kiểm kê, kiểm soát được các hoạt độngsản xuất, trao đổi, phân phối sản phẩm trong nền kinh tế thì giai cấp vô sảnkhông thể nào giữ vững được chính quyền và không thể xây dựng được chế độ

xã hội chủ nghĩa mà còn có nguy cơ quay trở lại chế độ tư bản chủ nghĩa Ôngviết "Nếu nhà nước không tiến hành kiểm kê và kiểm soát toàn diện đối với việcsản xuất và phân phối các sản phẩm, thì chính quyền của những người lao động,nền tự do của họ sẽ không thể nào duy trì được và nhất định họ sẽ phải sống trởlại dưới ách của chủ nghĩa tư bản" [20, tr 224]

Rõ ràng, cũng như nhà nước tư sản, nhà nước xã hội chủ nghĩa cũng

có chức năng kinh tế Song nhà nước xã hội chủ nghĩa khác về căn bản vớinhà nước tư sản (đặc biệt là nhà nước tư sản trong giai đoạn độc quyền) trongviệc thực hiện chức năng kinh tế Nhà nước tư sản cũng thực hiện chức năngkinh tế, sử dụng hàng loạt những đòn bẩy kinh tế để quản lý kinh tế, phânphối lại thu nhập quốc dân, nhưng nhằm phục vụ lợi ích của bọn độc quyền,

để tăng cường bóc lột người lao động Cái chính trong hoạt động của nhànước tư sản là trấn áp những người bị bóc lột - tức đa số những người laođộng - nhằm bảo vệ nền tảng của chế độ tư bản chủ nghĩa Trái lại, hoạt độngcủa nhà nước xã hội chủ nghĩa trong việc quản lý nền kinh tế đất nước nhằmphục vụ lợi ích của đa số nhân dân lao động; còn chức năng trấn áp của nhànước xã hội chủ nghĩa đối với sự chống đối của giai cấp bóc lột chỉ là hoạtđộng thứ yếu; nó sẽ mất đi cùng với việc xóa bỏ giai cấp bóc lột

Như vậy, nhà nước xã hội chủ nghĩa chủ yếu thực hiện chức năng quản

lý kinh tế, xây dựng đất nước Trong thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủnghĩa xã hội, việc thực hiện chức năng kinh tế của nhà nước gắn liền với sự quá

độ từ nền kinh tế nhiều thành phần sang nền kinh tế xã hội chủ nghĩa thống nhất.Bởi vì, theo V.I.Lênin, chủ nghĩa xã hội là sự xóa bỏ giai cấp, nhiệm vụ nàykhông phải làm một lần là xong ngay được Đây là nhiệm vụ vô cùng khó khăn;

nó chỉ có thể thực hiện được bằng cách cải tạo toàn bộ nền kinh tế xã hội, bằngcách chuyển từ nền kinh tế hàng hóa nhỏ, cá thể, riêng lẻ sang nền kinh tếtập thể lớn [21, tr 315-316] Có như vậy, đảng và nhà nước của giai cấp vôsản mới có thể thực hiện được nhiệm vụ của mình là xây dựng chủ nghĩacộng sản Vì chủ nghĩa cộng sản không thể xây dựng trên cơ sở của một nềnkinh tế nghèo nàn, lạc hậu mà chỉ có thể được ra đời trên cơ sở phát triểncao của nền sản xuất hiện đại Điều này đã giải thích tại sao đảng và nhànước của giai cấp vô sản lại nêu lên nhiệm vụ chủ yếu của mình trong thời

kỳ quá độ là xây dựng nền kinh tế quốc dân, kiểm kê, kiểm soát đối với sảnxuất, nâng cao năng suất lao động, phổ biến kinh nghiệm thực tiễn Việcxóa bỏ quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa và xây dựng quan hệ sản xuất xãhội chủ nghĩa nhằm thực hiện các mục tiêu của chủ nghĩa xã hội phụ thuộcvào việc xây dựng cơ sở kinh tế - kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội Nhữngnhiệm vụ đó được giải quyết có hiệu quả hay không lại tùy thuộc vào sựlãnh đạo của đảng cộng sản, vào vai trò quản lý của nhà nước Do đó, sựhoạt động của đảng cộng sản, của nhà nước xã hội chủ nghĩa có vai trò hếtsức to lớn để tạo ra sự phát triển của kinh tế - xã hội; tạo ra sự thắng lợi củachủ nghĩa xã hội đối với chủ nghĩa tư bản Vì thế, V.I.Lênin đã cho rằng, để

có thể chiến thắng được giai cấp tư sản, giai cấp vô sản phải đưa ra và thựchiện cho được một kiểu tổ chức lao động xã hội mang lại năng suất cao hơnchủ nghĩa tư bản

Rõ ràng, với những chủ trương, chính sách của đảng cộng sản, của nhànước xã hội chủ nghĩa, với sự kiểm kê, kiểm soát trong quản lý kinh tế, đảng vànhà nước xã hội chủ nghĩa của giai cấp vô sản có vai trò rất to lớn trong sự pháttriển nền kinh tế quốc dân, trong cuộc đấu tranh cho sự thắng lợi của chủ nghĩa

xã hội đối với chủ nghĩa tư bản, trong việc bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa

Như vậy, theo quan điểm của V.I.Lênin, trong thời kỳ quá độ lên chủnghĩa xã hội, kinh tế và chính trị là hai lĩnh vực của đời sống xã hội có mối quan

hệ biện chứng với nhau, trong đó kinh tế, xét đến cùng, là nhân tố quyết định sựhình thành phát triển của chính trị, song chính trị có vai trò hết sức to lớn, nó tácđộng trở lại đối với sự phát triển của kinh tế Điều này thể hiện trước hết là ởchỗ; mọi hoạt động kinh tế, mọi sự phát triển của nền kinh tế không chỉ gắn liềnvới việc giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa các giai cấp, các dân tộc, mà còn

là điều kiện đảm bảo cho hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa vững mạnh, đảmbảo cho chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa được thực hiện trong thực tế trên tất cảcác lĩnh vực của đời sống xã hội Đó cũng chính là cơ sở vững chắc cho sự thắnglợi của chế độ xã hội mới - xã hội xã hội chủ nghĩa đối với chế độ xã hội cũ Tất

cả những điều đó có ý nghĩa chính trị to lớn Ngược lại, chính sách kinh tế củađảng cộng sản, sự quản lý của nhà nước, v.v đối với kinh tế đều tạo ra động lựcthúc đẩy cho kinh tế xã hội chủ nghĩa phát triển trong thời kỳ quá độ lên chủnghĩa xã hội Vì thế, V.I.Lênin quan niệm rằng, chính trị là sự biểu hiện tậptrung của kinh tế và chính trị không thể không chiếm vị trí hàng đầu so với kinh

tế Đó là hai kết luận cơ bản của Lênin về biểu hiện của sự tác động biện chứnggiữa kinh tế và chính trị trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Tóm lại, theo quan điểm của V.I.Lênin, trong thời kỳ quá độ lên chủnghĩa xã hội, kinh tế và chính trị là hai lĩnh vực của đời sống xã hội có mốiquan hệ biện chứng với nhau, trong đó kinh tế, xét đến cùng, là nhân tố quyết

định sự hình thành phát triển của chính trị, song chính trị có vai trò hết sức tolớn, nó tác động trở lại đối với sự phát triển của kinh tế

1.2 Những yêu cầu phương pháp luận trong phát huy vai trò của

hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay

1.2.1.Quan niệm về phát huy vai trò của hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay

Theo quan điểm của triết học Mác-Lênin, hệ thống chính trị được hiểu là

tổ hợp có tính chỉnh thể của các thể chế chính trị được xây dựng trên cácquyền và chuẩn mực xã hội nhất định, phân bố theo một kết cấu chức năngnhất định, vận hành theo những nguyên tắc, cơ chế và quan hệ cụ thể, nhằmthực thi quyền lực chính trị Hệ thống chính trị bao trùm và điều chỉnh mọiquan hệ của xã hội Ở nước ta, khái niệm hệ thống chính trị được sử dụngchính thức trong Văn kiện của Đảng lần đầu tiên trong Nghị quyết Trungương 6 khoá VI (tháng 3-1989) Khái niệm hệ thống chính trị ở Việt Namđược sử dụng với quan niệm bao gồm Đảng, Nhà nước, Mặt trận tổ quốc vàcác đoàn thể nhân dân, nó nhấn mạnh đến tính hệ thống của chỉnh thể trongquan hệ giữa các bộ phận cấu thành hệ thống chính trị Đề tài KX10-01 đãđưa ra quan niệm mới về hệ thống chính trị: “Hệ thống chính trị là hình thức

tổ chức tổng quát nhất của chính trị và dân chủ, xác lập cơ chế thực hiệnquyền lực chính trị “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ”trên những nền tảng chính trị, kinh tế, xã hội mới, với bối cảnh mới của đấtnước và quốc tế trong quá trình quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam”Vai trò là chức năng, tác dụng của cái gì hoặc của ai trong sự vận độngphát triển của nhóm, của tập thể nói chung Vì vậy, có thể hiểu vai trò của hệthống chính trị ở Việt Nam là chức năng, là ý nghĩa tác dụng của hệ thốngchính trị trong quá trình phát triển chế độ chính trị-kinh tế-xã hội đất nước.Vai trò của hệ thống chính trị được thể hiện qua các chức năng đó là: tổ chức

thực hiện quyền lực của nhân dân; xây dựng và tăng cường khối đại đoàn kếtdân tộc; thực hiên cơ chế đảm bảo quyền làm chủ thực sự của nhân dân Theo từ điển Tiếng Việt thì “Phát huy là làm cho cái hay, cái tốt toả tácdụng và tiếp tục làm nảy nở thêm” [31, 742].

Như vậy, phát huy vai trò của hệ thống chính trị ở Việt Nam là làm chocác yếu tố của hệ thống chính trị được tăng cường, phát triển, tác động mạnh

mẽ theo chiều hướng tích cực đến các lĩnh vực kinh tế, văn hoá - xã hội, quốcphòng - an ninh của đất nước

Về thực chất, việc phát huy vai trò của hệ thống chính trị đối với kinh tế

ở Việt Nam là phát huy những nhân tố tích cực, khắc phục những nhân tố tiêucực, làm cho hệ thống chính trị hoạt động hiệu quả hơn, đáp ứng yêu cầu pháttriển kinh tế của đất nước trong giai đoạn cách mạng mới

Cụ thể đó là việc phát huy vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam trong quátrình lãnh đạo, chỉ đạo, lựa chọn khai thác các mặt thuận lợi tạo ra hợp lực chokinh tế thị trường phát triển, đề ra chủ trương nhằm hạn chế tối đa tác động tiêucực của kinh tế thị trường và giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa trong pháttriển kinh tế thị trường ở nước ta

Đó là việc phát huy vai trò của Nhà nước trong quá trình tổ chức hoạt động,

đề ra các chính sách kinh tế vĩ mô, tạo ra hành lang pháp lý thuận lợi cho tiến hànhphát triển kinh tế đất nước nhằm tăng cường hiệu lực quản lý, hiệu quả kinh tế xãhội của đất nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Phát huy vai trò của các đoàn thể nhân dân, các tổ chức chính trị xã hộitrong việc tích cực, chủ động đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động, khaithác mọi tiềm năng vật chất và tinh thần của quần chúng nhân dân đáp ứngyêu cầu phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

1.2.2 Một số yêu cầu phương pháp luận trong phát huy vai trò của

hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay

Một là, giải quyết tốt mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị để đảm bảo định hướng XHCN cho sự phát triển kinh tế đất nước

Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa kinh

tế và chính trị đã trở thành lý luận khoa học và cách mạng cho việc nhận thức và cảitạo xã hội, đặc biệt là đối với các nước phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Quan hệ giữa kinh tế và chính trị là mối quan hệ cơ bản của đời sống xãhội Việc nhận thức và giải quyết tốt mối quan hệ này trong thực tiễn phát triểnkinh tế nước ta đúng hay sai có ý nghĩa quyết định đến sự hưng vong của nềnkinh tế và chế độ chính trị – xã hội của đất nước Sau khi đất nước Việt Namđược hoàn toàn thống nhất, trên cơ sở nhận định đúng những đặc điểm cơ bảncủa tình hình cách mạng đất nước và xu thế của thời đại, Đảng ta chủ trương đưa

cả nước tiến lên chủ nghĩa xã hội, đề ra đường lối chung và đường lối kinh tếtrong cả thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Tuy nhiên, trong suốt quá trìnhlãnh đạo, chỉ đạo thực tiễn, bên cạnh những thành công, Đảng và Nhà nước tacũng đã vấp phải một số những hạn chế trong việc giải quyết mối quan hệ giữakinh tế và chính trị Trong một thời gian dài (trước thời kỳ đổi mới) chúng ta đãmắc phải những lệch lạc như chủ quan, duy ý chí, cường điệu vai trò của chínhtrị

Vì vậy, việc nghiên cứu và giải quyết tốt mối quan hệ này ở nước ta

có ý nghĩa lý luận và phương pháp luận quan trọng nhằm tiếp tục sự nghiệpđổi mới của đất nước ta trong giai đoạn hiện nay

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin thì cần phải nhận thứcđúng đắn mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị, trong đó kinh tế là gốc, làthước đo tính hợp lý của chính trị, tương ứng với một trình độ phát triển nhấtđịnh về kinh tế thì có một trình độ phát triển về mặt chính trị Cơ sở kinh tếnhư thế nào thì cơ cấu thể chế chính trị thích ứng như thế ấy Sự biến đổi,phát triển của kinh tế là nguồn gốc sâu xa của mọi biến đổi và đảo lộn về

chính trị Kinh tế phát triển thì chính trị tiến bộ, ngược lại kinh tế khủnghoảng là dấu hiệu cho thấy sự bất cập của chính trị và đòi hỏi phải có sự điềuchỉnh về chính trị Điều đó có nghĩa, nếu không giải quyết đúng đắn các quan

hệ kinh tế, lợi ích kinh tế, không thúc đẩy kinh tế phát triển thì sự vận độngcủa chính trị sẽ khó khăn, thậm chí có thể bế tắc, thất bại Đồng thời chính trịđược coi là tiến bộ, hợp lý khi nó hướng vào sự phát triển kinh tế, phục vụkinh tế Trong mối quan hệ trên thì kinh tế là tính thứ nhất, chính trị là tínhthứ hai, là cái phản ánh của kinh tế Kinh tế có vai trò quyết định đối vớichính trị, song chính trị cũng có tính độc lập tương đối và tác động mạnh mẽtrở lại đối với kinh tế Sự tác động của chính trị đối với kinh tế có thể theonhững hướng khác nhau: thúc đẩy, kìm hãm hoặc vừa thúc đẩy mặt này, kìmhãm mặt kia do đó có thể làm thay đổi cơ sở kinh tế ở một chừng mực nhấtđịnh Như vậy, để phát triền kinh tế cần phải quan tâm đến chính trị, đến hệthống chính trị mà đặc biệt là vai trò của đảng cộng sản và bộ máy nhà nước.Thực chất của sự tác động của chính trị đối với kinh tế là tạo môi trường xãhội ổn định, đáp ứng điều kiện cần thiết cho sự phát triển kinh tế, giải phóngsức sản xuất, tạo động lực cho phát triển kinh tế Điều đó đòi hỏi phải ưu tiênchính trị, đổi mới, hoàn thiện, dân chủ hoá chính trị, tạo tiền đề cho kinh tếphát triển

Quan hệ chính trị với kinh tế là quan hệ cơ bản có ý nghĩa quyết định,chi phối trong các mối quan hệ xã hội Vì vậy đòi hỏi trong xử lý các vấn đề

cụ thể phải chủ động, sáng tạo, tránh tuyệt đối hoá hoặc đồng nhất kinh tế vớichính trị Tuyệt đối hoá kinh tế sẽ dẫn đến tình trạng phát triển kinh tế tự phát,

vô chính phủ, tập trung tăng trưởng kinh tế bằng mọi giá, hy sinh các mặtkhác; tuyệt đối hoá chính trị trong phát triển kinh tế sẽ làm cho nền kinh tế bịcan thiệp, áp đặt một cách duy ý chí, không theo quy luật khách quan Đồngnhất chính trị với kinh tế sẽ làm cho chính trị trở nên cứng nhắc, giáo điều

Mắc phải một trong những khuynh hướng trên đều ảnh hưởng tiêu cực, kìmhãm sự phát triển kinh tế nói riêng và xã hội nói chung.

Quán triệt quan điểm có tính nguyên tắc nêu trên, Đảng ta đã chủ trươngchuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu bao cấp sang nền kinh tếnhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nướctheo định hướng xã hội chủ nghĩa Chủ trương đó phản ánh đúng đắn mối quan

hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

ở nước ta Đồng thời, để đảm bảo vai trò tác động của chính trị đối với kinh tếnhằm định hướng xã hội chủ nghĩa cho nền kinh tế đất nước thì chúng ta phảixây dựng một hệ thống chính trị vững chắc, đảm bảo vai trò lãnh đạo xã hội, vàtạo được niềm tin cho quần chúng Trong quá trình phát triển nền kinh tế nhiềuthành phần, hệ thống chính trị nước ta tiếp tục được đổi mới cho phù hợp với cơchế kinh tế mới và đáp ứng những yêu cầu của nền kinh tế đó Và đó cũng là cơ

sở để chúng ta giữ vững được ổn định về chính trị - xã hội, tạo điều kiện cầnthiết cho quá trình phát triển kinh tế theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Hai là, tích cực đổi mới hệ thống chính trị thận trọng, từng bước, theo chiều sâu để phát huy cao độ vai trò của nó trong phát triền nền kinh tế

Trên cơ sở nhận thức và giải đúng đắn mối quan hệ kinh tế và chínhtrị Đảng Cộng sản Việt Nam tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện đất nước.Trong đó việc giải quyết mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chínhtrị là vấn đề cơ bản có ý nghĩa quyết định đến sự phát triển kinh tế đất nước

có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Trong nhận thức và giải quyết mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổimới chính trị, Đảng ta xác định rằng, cần phải kết hợp chặt chẽ ngay từ đầu đổimới kinh tế với đổi mới chính trị, lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm, đồng thờitừng bước đổi mới chính trị Đây là một chủ trương đúng đắn, đảm bảo không gâynên những đảo lộn làm mất cân bằng trong đời sống xã hội; đồng thời giữ vững

được sự ổn định chính trị một tiền đề tiên quyết cho sự phát triển của đời sốngkinh tế - xã hội Trong khi khẳng định sự cần thiết phải phát triển kinh tế thịtrường, Đảng ta cũng thấy được mặt trái và những ảnh hưởng tiêu cực của nó đốivới đất nước Do đó trên lĩnh vực chính trị và đặc biệt là hệ thống chính trị, việcđổi mới về thể chế, tổ chức, nội dung và phương hướng hoạt động được thực hiệnđồng bộ trong các cơ quan Đảng, Nhà nước và các tổ chức đoàn thể khác thuộc hệthống chính trị theo hướng dân chủ hoá; khắc phục và loại bỏ cơ chế tập trungquan liêu hành chính mệnh lệnh, xơ cứng, giáo điều, tách rời và cản trở sự pháttriển kinh tế Chính vì vậy, để phát huy cao độ vai trò của hệ thống chính trị đốivới sự phát triển kinh tế đất nước, đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa phải tiếptục tích cực đổi mới hệ thống chính trị một cách thận trọng, từng bước theo chiềusâu.

Muốn vậy, phải đổi mới nhận thức, tư duy cũng như phương thức làmviệc trong các cơ quan công quyền Nhà nước, phải thực hiện dân chủ hoá xã hội,phát huy quyền làm chủ của nhân dân, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hộichủ nghĩa của dân, do dân, vì dân, đổi mới và nâng cao hiệu lực quản lý kinh tếcủa Nhà nước Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa không thểtách rời vai trò quản lý của Nhà nước Tuy nhiên cần phân định rõ vai trò, chứcnăng quản lý Nhà nước với chức năng quản lý kinh doanh Trong kinh tế thịtrường, sự quản lý tác của nhà nước đối với hoạt động kinh tế chủ yếu thông quachiến lược phát triển, kế hoạch mang tính định hướng, thông qua hệ thống đònbẩy, như sự đảm bảo về mặt pháp luật, cơ chế chính sách tài chính, tiền tệ, chínhsách đầu tư, chính sách thu nhập, bằng các công cụ quản lý vĩ mô và sức mạnh kinh

tế của nhà nước… Vì vậy, cần đẩy mạnh việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xãhội chủ nghĩa, hoàn thiện hệ thống pháp luật, chế độ chính sách, tạo môi trườngchính trị, pháp lý thuận lợi cho kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa rađời và phát triển Cần triệt để xoá bỏ cơ chế quản lý hành chính tập trung quan liêu,

cơ chế bao cấp xin cho, xoá bỏ tình trạng đặc quyền, đặc lợi, tình trạng nhà nướccan thiệp vào công việc sự vụ, làm thay doanh nghiệp và công dân Tiếp tục đổimới, cải cách hành chính, chấn chỉnh tổ chức, tinh giản bộ máy hành chính, chốngquan liêu, tham nhũng, xây dựng thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủnghĩa, phát triển các nguồn lực mà đặc biệt là nguồn lực con người.

Để đáp ứng vai trò lãnh đạo đất nước nói chung và lãnh đạo kinh tếnói riêng của Đảng trong tình hình mới, cần tiếp tục đổi mới và chỉnh đốnĐảng, coi xây dựng Đảng là nhiệm vụ then chốt Vì vậy cần phải kịp thời thểchế hoá, cụ thể hoá, đưa các quan điểm, đường lối, nghị quyết của Đảng vàocuộc sống, nhất là quan điểm, đường lối chính sách kinh tế Mọi đảng viên, tổchức Đảng phải gương mẫu thực hiện, đồng thời kiểm tra đôn đốc việc thựchiện, kịp thời phát hiện những sai lệch để sửa chữa, điều chỉnh, bổ sung Tiếp tụcđổi mới và đẩy mạnh công tác cán bộ, quan tâm đào tạo, bồi dưỡng, sử dụng vàquản lý cán bộ hợp lý hiệu quả Thường xuyên quan tâm đến những vấn đề

“sống còn” của nền kinh tế và coi trọng công tác tổng kết thực tiễn, nghiên cứunhững vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra, nhất là vấn đề đổi mới hệ thống chínhtrị nhằm thúc đẩy sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta đi đến thànhcông

Ba là, phải có chủ trương, chính sách đúng đắn để phát huy cao độ vai trò của hệ thống chính trị đối với sự phát triển kinh tế đất nước

Lựa chọn và phát triển kinh tế đất nước theo con đường xã hội chủ nghĩa

là phù hợp với quy luật khách quan của lịch sử Tuy nhiên, cũng phải thấy rằng,

đó là quá trình đầy khó khăn và phức tạp Trong quá trình phát triển nền kinh tế,khuynh hướng tự phát tư bản chủ nghĩa đối với nước ta là không thể coi thường.Chính vì vậy, để đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa sự phát triển nền kinh tếnhiều thành phần ở nước ta, vai trò của hệ thống chính trị mà trước hết là vai tròlãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước là không thể thiếu được

Chính vì vậy việc phát huy vai trò của hệ thống chính trị đặc biệt là vaitrò lãnh đạo của Đảng và vai trò quản lý của Nhà nước có ý nghĩa quyết địnhtrong việc đảm bảo sự phát triển đất nước theo con đường xã hội chủ nghĩa

Vai trò của hệ thống chính trị là định hướng, tổ chức và quản lý nền kinh tếthị trường vận động theo quỹ đạo xã hội chủ nghĩa Muốn làm được điều đó, Đảng

và Nhà nước phải có chủ trương, chính sách đúng đắn, phù hợp để phát triển kinh tếnhà nước, làm cho thực lực kinh tế nhà nước phát triển mạnh mẽ, có đủ sức để cóthể giữ được vị trí chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân Bên cạnh đó, Đảng và Nhànước phải xây dựng và phát triển kinh tế tập thể với nhiều hình thức hợp tác đadạng, trong đó hợp tác xã là nòng cốt Để làm được điều đó Đảng và Nhà nước phảithông qua chủ trương, chính sách, pháp luật và các công cụ điều tiết vĩ mô của Nhànước như kế hoạch, tài chính, ngân hàng, giá cả Nhờ vào những công cụ vàphương tiện đó, Đảng và Nhà nước có thể tiến hành kiểm kê, kiểm soát, điều tiếtđối với sản xuất và lưu thông hàng hóa, đối với sự vận động của các thành phầnkinh tế ngoài kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể đi theo định hướng xã hội chủnghĩa Đồng thời, phải phát huy cao độ vai trò của hệ thống chính trị trong xâydựng nền kinh tế độc lập, tự chủ theo định hướng xã hội chủ nghĩa trong điều kiện

mở rộng quan hệ đối ngoại và chủ động hội nhập kinh tế quốc tế Vì vậy phải ra sứcthực hiện công nghiệp hoá, hiên đại hoá đất nước phù hợp với điều kiện cụ thể củanước ta và bối cảnh quốc tế, bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triểnkinh tế; kết hợp chặt chẽ giữa nội lực với ngoại lực thành nguồn lực tổng hợp chophát triển, trong đó nội lực giữ vai trò quyết định; có đường lối đối ngoại và hoạtđộng đối ngoại đúng đắn, bảo vệ được chủ quyền quốc gia và lợi ích dân tộc, đồngthời chủ động hội nhập quốc tế và ứng phó được với các tình huống phức tạp vềkinh tế và chính trị đối ngoại, bảo đảm sự ổn định chính trị - xã hội của đất nước

Vai trò của hệ thống chính trị đối với sự phát triển của nền kinh tế cònthể hiện ở việc kiểm soát chặt chẽ những vấn đề cơ bản và then chốt của hoạt

động kinh tế thông qua các chủ trương, chính sách, các công cụ tài chính,công cụ pháp luật Đồng thời hệ thống chính trị còn phải động viên, khơi dậy

và phát huy cao độ các nguồn lực, tiềm năng to lớn của đất nước cho sự pháttriển kinh tế Đó là việc huy động sức dân tạo nên sức mạnh nội sinh, Đảng vàNhà nước phải có phương pháp lãnh đạo đúng đắn, có chủ trương, chính sáchđúng để giải quyết hài hòa các mối quan hệ lợi ích, kích thích mọi người, mọichủ thể kinh tế tham gia vào quá trình phát triển, khuyến khích mọi người làmgiàu hợp pháp, tuân theo pháp luật

Tóm lại, để mặc kinh tế phát triển tự do, tự phát hoặc chỉ đạo, can

thiệp thô bạo, duy ý chí, không tính tới các quy luật khách quan của nềnkinh tế đều là những sai lầm ở các cực khác nhau trong sự lãnh đạo của

hệ thống chính trị đối với kinh tế Vì vậy, phải tính tới và tôn trọngnhững yếu tố, những liên hệ kinh tế tồn tại một cách khách quan do lịch

sử để lại, coi chúng là những dữ kiện, cơ sở để hoạch định chủ trươngchính sách theo những quy luật kinh tế khách quan, đó là một trongnhững yêu cầu cơ bản của sự lãnh đạo đúng đắn, có hiệu quả của hệthống chính trị đối với kinh tế

Kết luận chương 1

Như vậy, trong mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị, thì kinh

tế quyết định chính trị và chính trị luôn tác động mạnh mẽ trở lại đối với kinh tế

Vì thế khi nhận thức, vận dụng quan hệ biện chứng này trong đời sống thực tiễnphải xuất phát từ kinh tế, đồng thời luôn coi trọng yếu tố chính trị Nếu tách rờikinh tế với chính trị, tuyệt đối hoá mặt kinh tế và coi nhẹ yếu tố chính trị sẽ dẫnđến sai lầm của chủ nghĩa duy vật kinh tế tầm thường Ngược lại, tuyệt đối hoámặt chính trị, coi nhẹ yếu tố kinh tế sẽ dẫn đến sai lầm chủ quan, duy ý chí và sẽphải trả giá đắt dẫn đến thất bại trong hoạt động thực tiễn

Để hoạt động kinh tế của đất nước phát triển đúng quỹ đạo của nó, vậnđộng đúng các quy luật khách quan, đòi hỏi hệ thống chính trị phải được xây

dựng, hoàn thiện và phát huy cao độ vai trò của nó trong tính tương thích và phùhợp với chính nền tảng kinh tế của chế độ xã hội đó Điều đó có nghĩa phải pháthuy vai trò của hệ thống chính trị trong việc định hướng, tổ chức và quản lý,điều hành nền kinh tế thị trường vận động theo đúng quỹ đạo xã hội chủnghĩa Muốn làm tốt điều đó thì trước hết Đảng và Nhà nước phải có nhữngchủ trương, chính sách phát triển kinh tế đúng đắn, có phương thức lãnh đạophù hợp, động viên được mọi nguồn lực, thực hiện tốt vấn đề dân chủ tronglĩnh vực kinh tế, thực hiện được một nền kinh tế nhân dân, làm cho mọi ngườidân tự ý thức, tự tham gia xây dựng nền kinh tế ấy

Như vậy, trong điều kiện phát triển nền kinh tế nhiều thành phần ở nước

ta hiện nay, hệ thống chính trị có một vai trò hết sức quan trọng đối với sự pháttriển của nền kinh tế và sự phát triển xã hội Trong một chừng mực nhất định, nó

có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển của kinh tế, ổn định xã hội Vì vậy,thực hiện đổi mới kinh tế gắn liền với đổi mới chính trị, cùng với đổi mới kinh tếphải từng bước đổi mới và kiện toàn hệ thống chính trị, thực hiện đổi mớiphương thức lãnh đạo, tổ chức thực hiện, tổng kết thực tiễn, đổi mới quản lý,điều tiết nền kinh tế là yêu cầu khách quan và là cơ sở để đất nước ta phát triểnnền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn cách mạngmới

Chương 2 THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP CƠ BẢN PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA

HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

2.1 Thực trạng phát huy vai trò của hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay

2.1.1 Những thành tựu đạt được trong phát huy vai trò của hệ thống chính trị ở Việt Nam trong những năm đổi mới

Tổng kết hơn 20 năm đổi mới đã cho chúng ta nhiều bài học kinhnghiệm quý báu, trong đó "đường lối đúng đắn của Đảng là nhân tố quyếtđịnh thành công của sự nghiệp đổi mới" [13, tr 19] Sự lãnh đạo đúng đắn củaĐảng thể hiện ngay trong đường lối đổi mới và trong suốt quá trình thực hiệnđổi mới; thể hiện ở những quyết sách với những hình thức và bước đi thíchhợp cho sự phát triển nền kinh tế - xã hội của đất nước.

Trước thực trạng khủng hoảng kinh tế - xã hội của đất nước những năm đầuthập kỷ 80, Đảng ta đã tiến hành tự kiểm điểm, tự phê bình theo tinh thần tráchnhiệm cao và đã khẳng định: "Sự lãnh đạo của Đảng chưa ngang tầm với nhữngnhiệm vụ của giai đoạn mới" [10, tr 123] Từ đó Đảng chủ trương đổi mới màtrước hết là đổi mới tư duy, đổi mới tư duy chính trị về chủ nghĩa xã hội và nhất là

tư duy về kinh tế Điểm nổi bật trong đường lối đổi mới của Đảng ta là đã đề ra chủtrương thực hiện nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần định hướng xã hội chủnghĩa Việc chuyển từ cơ chế kinh tế tập trung, quan liêu, bao cấp sang cơ chế kinh

tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước định hướng xã hội chủ nghĩa là quyết sáchđúng đắn của Đảng và Nhà nước ta Từ đó, chúng ta đã tạo điều kiện cho lực lượngsản xuất phát triển, dần dần từng bước củng cố quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa

Để thực hiện đường lối kinh tế đề ra, Đảng và Nhà nước ta đã cónhiều cố gắng về việc tổ chức thực hiện, uốn nắn, khuyến khích động viên cácthành phần kinh tế, thực hiện chế độ phân phối đa dạng, hợp lý

Do chúng ta đang ở thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội và quá trình

đó phải trải qua nhiều bước nên trong quá trình đổi mới, chúng ta đã thừanhận các hình thức phân phối khác nhau; chấp nhận những hình thức phânphối gắn liền với các hoạt động theo cơ chế thị trường nhưng không để quan

hệ bóc lột và bị bóc lột phát triển thành quan hệ chi phối Nhà nước bằng cơchế điều tiết hợp lý đã khuyến khích, động viên mọi người làm giàu một cáchchính đáng đồng thời đảm bảo được các chính sách xã hội; bảo trợ những

người già cả, tàn tật, những người gặp nhiều khó khăn vì hậu quả chiến tranh,những người lao động bị thất nghiệp vì doanh nghiệp phá sản và bằng cách

đó đã từng bước đảm bảo công bằng xã hội

Sớm ý thức được vai trò của chủ đạo của kinh tế nhà nước trong pháttriển kinh tế - xã hội, nên trong những năm qua chúng ta đã tiến hành đổi mới

cơ chế, hoàn thiện chính sách để từng bước nâng cao hiệu quả của kinh tế nhànước Để phát huy vai trò của kinh tế nhà nước, chúng ta đã tập trung nguồnlực có trong tay nhà nước vào việc xây dựng, phát triển một số ngành, doanhnghiệp trọng điểm như kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, tài chính, ngân hàng,một số cơ sở dịch vụ quan trọng, một số doanh nghiệp có chức năng thực hiệnnhững nhiệm vụ có liên quan tới quốc phòng, an ninh

Cùng với việc đổi mới cơ cấu kinh tế, Đảng ta đã kịp thời phát hiện vàtừng bước lãnh đạo đổi mới cơ chế quản lý và cơ chế vận hành của nền kinh

tế vì đây là chìa khóa để phát huy và phát triển nền kinh tế nhiều thành phần

Thực tiễn cho thấy, Đảng ta đã tích cực lãnh đạo trong việc đổi mới cơchế vận hành đối với nền kinh tế, cương quyết xóa bỏ cơ chế quản lý hànhchính quan liêu bao cấp, chuyển sang cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhànước Chủ trương đó nhằm làm cho thị trường trong nước gắn với thị trườngthế giới, thị trường vừa là căn cứ, vừa là đối tượng của kế hoạch và thị trường

có vai trò trực tiếp hướng dẫn các đơn vị kinh tế lựa chọn lĩnh vực hoạt động

và phương án tổ chức kinh doanh

Chủ trương trên đây của Đảng đã thực sự phát huy được mọi năng lựcsản xuất trong nước, tạo điều kiện cho nền kinh tế phát triển Vì vậy, cácthành phần kinh tế không ngừng lớn mạnh, mở rộng quy mô sản xuất nhằmtăng hiệu quả sản xuất kinh doanh Thực tế, những năm qua đóng góp vàongân sách nhà nước của các thành phần kinh tế tăng lên rõ rệt, đời sống của

xã hội từng bước được nâng cao và đi vào ổn định

Bên cạnh đó, do có sự nhận thức đúng đắn về đặc điểm, điều kiệnkhách quan trong và ngoài nước, với mục đích làm cho quá trình phát triểnkinh tế được rút ngắn nhằm sớm đến được mục tiêu chủ nghĩa xã hội, Đảng ta

đã có chủ trương và chủ động lãnh đạo kinh tế Việt Nam trong quá trình hộinhập với kinh tế khu vực và kinh tế thế giới

Trong giai đoạn hiện nay, chúng ta thực hiện một nền kinh tế "mởcửa", hội nhập kinh tế khu vực và thế giới Vì vậy đã tận dụng được nhữngthành tựu đạt được về khoa học - công nghệ của các nước đi trước, vận dụngvào quá trình phát triển lực lượng sản xuất ở nước ta khi nước ta còn ở giaiđoạn lạc hậu và kém phát triển Đảng ta cũng nhận thấy, tuy nền kinh tế nước

ta còn ở trình độ thấp nhưng chúng ta chuyển sang nền kinh tế nhiều thànhphần khi thế giới đã chuyển sang giai đoạn kinh tế thị trường hiện đại Vì vậy,Đảng ta đã chủ trương đi thẳng vào nền kinh tế thị trường hiện đại, khôngnhất thiết phải trải qua nền kinh tế hàng hóa giản đơn chủ động "đi tắt, đónđầu" trong nhiều lĩnh vực Quá trình đó tất yếu phải có sự tham gia quản lýcủa Nhà nước Nhiệm vụ của Nhà nước là quản lý, giám sát và điều tiết nềnkinh tế

Quá trình phát triển nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nướctheo định hướng xã hội chủ nghĩa, bên cạnh những mặt tích cực đã đạt đượcnhưng sự vận động khách quan của nền kinh tế đó luôn có khả năng làm tăngmức độ phát sinh các mâu thuẫn: mâu thuẫn giữa tăng trưởng kinh tế với sựphân hóa xã hội, giữa mở cửa, hội nhập kinh tế với việc giữ vững ổn định chínhtrị cho quá trình phát triển Vì vậy Đảng đã xác định phải "giữ vững ổn địnhchính trị và định hướng xã hội chủ nghĩa trong quá trình phát triển" [11, tr 83]

Để đảm bảo ổn định về chính trị, Đảng đã có nhiều chủ trương, chính sách đổimới hệ thống chính trị cho phù hợp với quá trình đổi mới kinh tế Trong quátrình đổi mới chính trị, Đảng hết sức thận trọng làm từng bước một, hướng

quá trình đổi mới chính trị vào thực hiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, đặcbiệt là thực hiện dân chủ trong lĩnh vực kinh tế Cũng trong quá trình pháttriển kinh tế, Đảng luôn chú trọng xây dựng các thành phần kinh tế như kinh tếnhà nước và kinh tế tập thể nhằm xây dựng nền tảng cho hệ thống kinh tế quốcdân và để đảm bảo vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước

Dưới sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước, quá trình sắp xếp,đổi mới các doanh nghiệp nhà nước đã được triển khai theo các nội dung như:đổi mới cơ chế, chính sách theo hướng doanh nghiệp nhà nước tự chủ, tự chịutrách nhiệm, thực sự hạch toán kinh doanh theo cơ chế thị trường, đổi mới cả về

kế hoạch, về tài chính, về tổ chức bộ máy, cán bộ và đổi mới quản lý nhà nước

Với sự chỉ đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước, quá trình đổi mớisắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước đạt được những thành tựu nhất định Hầu hếtcác doanh nghiệp nhà nước đều có chuyển biến tích cực Cơ cấu và quy môbước đầu được điều chỉnh theo hướng phù hợp hơn, thích ứng được với cơ chếthị trường; trình độ công nghệ và quản lý có nhiều tiến bộ; vốn được bảo toàn vàtăng thêm Doanh nghiệp nhà nước đã góp phần rất quan trọng để kinh tế nhànước thực hiện vai trò chủ đạo trong nền kinh tế nhiều thành phần chi phối đượccác ngành và các lĩnh vực then chốt, thực sự là nòng cốt trong tăng trưởng kinh

tế, trong xuất khẩu và đóng góp cho ngân sách nhà nước; bảo đảm cân đối lớn vàgóp phần quan trọng trong ổn định kinh tế vĩ mô, là lực lượng chính trong việcbảo đảm các sản phẩm và dịch vụ công ích chủ yếu của xã hội

Cùng với việc xây dựng những chủ trương thúc đẩy phát triển kinh tế,thời gian qua, Đảng cũng đã chú trọng đến vấn đề xây dựng và chỉnh đốnĐảng Bởi vì trong thực tế, sự thoái hóa biến chất của một bộ phận cán bộđảng viên, tham ô, hối lộ, lộng quyền coi thường pháp luật đã làm xói mònniềm tin của quần chúng nhân dân với đội ngũ cán bộ, đảng viên, làm giảm lòngtin của dân với Đảng, với chế độ, làm chệch hướng xã hội chủ nghĩa của sự phát

triển kinh tế Thời gian qua, công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng được chú trọng;

hệ thống chính trị được củng cố Nhiều Nghị quyết Trung ương đã đề ra nhữngchủ trương, giải pháp củng cố Đảng về chính trị, tư tưởng, tổ chức, về công táccán bộ, về tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng Toàn Đảng tiến hành cuộc vậnđộng xây dựng, chỉnh đốn Đảng, thực sự tự phê bình và phê bình theo tinh thầnNghị quyết Trung ương 6 (lần 2) khóa VIII Nhà nước tiếp tục được xây dựng vàhoàn thiện, nền hành chính được cải cách một bước Mặt trận tổ quốc, các đoànthể nhân dân tiếp tục đổi mới nội dung và phương thức hoạt động Quyền làmchủ của nhân dân trên các lĩnh vực được phát huy; một số chính sách và quy chếbảo đảm quyền dân chủ của nhân dân, trước hết ở cơ sở, bước đầu được thựchiện

Cùng với chính sách phát triển kinh tế, củng cố xây dựng chỉnh đốnĐảng, thời gian qua Đảng ta cũng đặc biệt quan tâm đến các vấn đề xã hội,vấn đề xác lập và củng cố quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa, gắn mục tiêuphát triển kinh tế với định hướng xã hội chủ nghĩa trong quá trình phát triển

đó, kết hợp chặt chẽ giữa tăng trưởng kinh tế với công bằng và tiến bộ xã hội

Trong quá trình phát triển kinh tế, Đảng ta đã nhận thức được tầm quantrọng của việc huy động sức dân Bởi vì, nhân dân là một trong những nguồn nộilực quan trọng nhất để phát triển kinh tế Đảng đã có những biện pháp thiết thực đểphát huy vai trò to lớn của nhân dân, từng bước động viên và thu hút quần chúngnhân dân tham gia vào các phong trào thực tiễn nhằm phát triển nền kinh tế thịtrường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Chủ trươngxây dựng quy chế dân chủ ở cơ sở của Đảng đã đem lại những điều kiện cho quầnchúng nhân dân được thực hiện trên thực tế quyền làm chủ của mình về chính trịtrong phát triển kinh tế Từ đó, làm cho quần chúng nhân dân ngày càng tin vàoĐảng và góp công sức, trí tuệ của mình cho sự phát triển đất nước và xây dựng chế

độ mới

Như vậy, chúng ta có thể khẳng định, bằng năng lực trí tuệ và năng lực

tổ chức điều hành, những năm qua Đảng ta luôn chủ động đề ra những chủtrương, chính sách để ngay từ đầu gắn tăng trưởng kinh tế với việc giải quyết cácvấn đề xã hội, gắn đổi mới kinh tế với đổi mới chính trị Đảng đã linh hoạt trongnghệ thuật lãnh đạo trong sự kết hợp giữa lợi ích riêng của các thành phần kinh

tế với lợi ích chung vì mục tiêu chủ nghĩa xã hội Những bước tiến đó chính làquá trình phát huy vai trò chính trị của Đảng nhằm giữ vững định hướng xã hộichủ nghĩa quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường ở nước ta

Việc đề ra mục tiêu chiến lược đúng đắn là quan trọng nhưng thiếu nhữngbước đi, sách lược thích hợp thì mục tiêu chiến lược cũng không thể đạt được trênthực tế Vì vậy, bên cạnh việc phát huy vai trò của Đảng trong phát triển kinh tếthị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng XHCN thông qua hệthống đường lối, cương lĩnh, chủ trương của Đảng, chúng ta còn phải phát huy vaitrò của Nhà nước trong quá trình quản lý, điều tiết và định hướng nền kinh tế đấtnước

Phát triển nền kinh tế với cơ cấu nhiều thành phần theo định hướng

xã hội chủ nghĩa chính là sự kết hợp các lợi ích khác nhau, đối lập nhau bằngcách đặt phương thức thực hiện các lợi ích kinh tế đó trong một cán cân kinh

tế và một cơ chế vận hành phù hợp với sự phát triển khách quan của nền kinh

tế [29, tr 17-20] Để thực hiện được mục tiêu cuối cùng trong việc kết hợpgiữa lợi ích riêng của từng chủ thể kinh tế với lợi ích chung vì mục tiêu xãhội Trong những năm qua Nhà nước đã có nhiều cố gắng trong việc xây dựng

hệ thống pháp luật Các chính sách quan trọng làm công cụ điều tiết, điềuchỉnh hợp lý các lợi ích kinh tế trong quản lý đất nước Dựa trên đường lốichủ trương phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thịtrường định hướng xã hội chủ nghĩa mà Đảng đề ra, Nhà nước từng bước cụthể hóa thành các chính sách, thông tư, nghị định cụ thể phản ánh đúng đắn

quyền, lợi ích và nghĩa vụ của các thành phần kinh tế Từ đó, các thành phầnkinh tế đã không ngừng đầu tư, phát triển sản xuất kinh doanh, thực hiện cácnghĩa vụ về kinh tế - xã hội, giúp nền kinh tế nước ta có bước tăng trưởng đáng

kể, bảo đảm ổn định xã hội

Cùng với quá trình phát triển kinh tế nhiều thành phần, Nhà nước đãtiến hành đổi mới từng bước phương thức hoạt động và xây dựng tổ chức, bộmáy theo hướng đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường

Trước khi chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủnghĩa, nước ta thực hiện một nền kinh tế kế hoạch hóa, tập trung Gắn liền vớinền kinh tế đó là một kiểu quản lý mệnh lệnh, hành chính, kém hiệu quả Khichuyển sang nền kinh tế nhiều thành phần, với nhiều hình thức sở hữu khácnhau, nền kinh tế vận động theo cơ chế thị trường, vì vậy lợi ích kinh tế trongsản xuất kinh doanh luôn là yếu tố kích thích, là động lực thôi thúc các chủthể kinh tế Nền kinh tế nhiều thành phần dễ tự phát theo con đường tư bảnchủ nghĩa Vì vậy, để nó có thể phát triển theo đúng hướng xã hội chủ nghĩađòi hỏi phải có sự quản lý, định hướng và điều tiết của Nhà nước

Để Nhà nước thực hiện việc quản lý vĩ mô đối với nền kinh tế, mộtmặt bảo đảm cho các thành phần kinh tế được quyền tự chủ và bình đẳngtrong sản xuất kinh doanh, mặt khác bảo đảm giữ vững định hướng phát triểnnền kinh tế theo hướng "dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ vàvăn minh", không gì khác là phải vạch ra một kế hoạch tổng thể thực sự khoahọc Những năm qua, việc xây dựng kế hoạch hóa vĩ mô nhằm định hướng sựphát triển nền kinh tế của Nhà nước ta đã có bước tiến đáng kể

Trong thời gian qua, quá trình xây dựng kế hoạch vĩ mô định hướngcho sự phát triển của nền kinh tế đã từng bước được đẩy mạnh Công tác kếhoạch hóa có sự thay đổi cả về nội dung và quy trình xây dựng Về nội dung,

kế hoạch hóa vĩ mô đã bước đầu thể hiện sự phối hợp giữa chiến lược phát

triển và quy hoạch phát triển Trong kế hoạch hóa vĩ mô của Nhà nước đã xácđịnh được bước đi cho từng thời kỳ phát triển của nền kinh tế, chuyển việcđiều hành kế hoạch từ can thiệp vĩ mô sang chú trọng các cân đối lớn hướngvào việc bảo đảm những cân đối kinh tế chung Nhà nước đã tạo điều kiệncho các chủ thể kinh tế lựa chọn phương hướng và phương án đầu tư mở rộngsản xuất, bước đầu đã dùng kế hoạch định hướng cho sự phát triển của thịtrường.

Nước ta thực hiện nền kinh tế nhiều thành phần nhằm mục tiêu đẩymạnh quá trình giải phóng năng lực sản xuất của xã hội Vì vậy, các thànhphần kinh tế có vai trò khác nhau trong nền kinh tế quốc dân Nhà nước muốnphát huy được thế mạnh của mình trong quản lý kinh tế thì phải có được thựclực kinh tế hùng mạnh, ngoài việc sử dụng hệ thống công cụ kinh tế, công cụpháp luật Vì vậy, kinh tế nhà nước luôn được Đảng và Nhà nước xác định lànền tảng vật chất để Nhà nước điều tiết nền kinh tế Chính vì vậy, Đảng vàNhà nước đã có chính sách để củng cố và phát huy thế mạnh của kinh tế nhànước Những năm qua, chúng ta đã chủ động tích cực trong xây dựng những

cơ chế, chính sách và biện pháp cụ thể nhằm phát triển kinh tế nhà nước

Bên cạnh việc củng cố và phát triển kinh tế nhà nước, Nhà nước cũng

đã chú ý tới việc đổi mới,phát triển kinh tế hợp tác xã Cùng với việc banhành Luật hợp tác xã, những năm qua Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều chủtrương, chính sách cụ thể nhằm phát triển kinh tế hợp tác xã, làm cho thànhphần kinh tế này có vị trí xứng đáng trong nền kinh tế, nhất là ở nông thôn

Từ chỗ nhận thức rõ mặt hạn chế về hiệu quả của hợp tác xã kiểu

cũ, chúng ta đã có nhiều chủ trương, biện pháp chuyển hầu hết các hợp tác

xã kiểu cũ sang hợp tác xã kiểu mới Trong nông nghiệp, hình thức khoán

hộ được áp dụng một cách phổ biến, hợp tác xã chỉ đảm nhiệm một số khâudịch vụ về kỹ thuật, giống, thú y, thủy lợi Đẩy mạnh quá trình thị trường

hóa, công nghiệp hóa và hiện đại hóa, dân chủ hóa trong hoạt động của hợptác xã Sự phát triển của kinh tế hợp tác xã đã thúc đẩy tăng trưởng kinh tếvới việc giải quyết công bằng xã hội ở nông thôn một cách tự giác.

Qua thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội cho thấy, Nhà nước ta đã chủđộng đưa ra những chính sách và biện pháp quản lý, vừa khuyến khích tăngtrưởng kinh tế vừa bước đầu quản lý kinh tế một cách có hiệu quả Các chính sáchcủa Nhà nước đều nhằm kích thích, thúc đẩy các thành phần kinh tế phát triển Do

đó đã từng bước khắc phục nguy cơ tụt hậu xa hơn về kinh tế của nước ta so vớicác nước trên thế giới và trong khu vực và bảo đảm đúng định hướng xã hội chủnghĩa Nhà nước luôn chú trọng tới cơ cấu, chất lượng trong phát triển kinh tế theonguyên tắc tăng trưởng kinh tế phải gắn liền với tiến bộ và công bằng xã hội ngaytrong từng bước đi và trong suốt quá trình phát triển Nhà nước luôn hướng sự pháttriển kinh tế vào quá trình thể hiện tính ưu việt của chế độ xã hội chủ nghĩa trêntừng bước đi Thể hiện điều đó, Nhà nước đã đưa ra hàng loạt các chủ trương nhưcông nghiệp hóa, hiện đại hóa đặc biệt đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóanông nghiệp nông thôn, thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế, xây dựng các khukinh tế trọng điểm, thực hiện xóa đói giảm nghèo, có chế độ ưu đãi cho người cócông với cách mạng, giải quyết có kết quả vấn đề việc làm cho người lao động.Chính phủ đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách thúc đẩy đầu tư phát triển mở rộngsản xuất, dịch vụ, đa dạng hóa ngành nghề, khuyến khích các thành phần kinh tế bỏvốn đầu tư, thực hiện các chương trình phát triển kinh tế, xã hội của đất nước, đã tạothềm nhiều chỗ làm việc mới và tăng thêm việc làm cho người lao động [13, tr.244]

Thời gian vừa qua, nhiều đạo luật về kinh tế, xã hội được ban hành đãthể chế, cụ thể hóa đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước, hình thành về

cơ bản khuôn khổ pháp lý cho nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhànước theo định hướng xã hội chủ nghĩa